Uyğur ädäbiyatini duniyağa tonutuş üçün nemä qilişimiz keräk?

0
708 ret oqıldı

Mana moşu soalğa җavap eliş mähsitidä biz til-ädäbiyat sahasiniŋ bir top mutähässisliri bilän «dügläk üstäl» štküzüşni toğra kšrduq. Ular — Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi yenidiki Uyğur ädäbiyati keŋişiniŋ räisi, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, yazğuçi-dramaturg Ähmätҗan Һaşiri, M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ baş ilmiy hadimi, filologiya pänliriniŋ doktori Alimҗan Tilivaldi, R.Süleymenov namidiki Şäriqşunasliq instituti Uyğurşunasliq märkiziniŋ çoŋ ilmiy hadimi, tarih pänliriniŋ doktori Ablähät Kamalov, Q.Ğoҗamiyarov namidiki dšlät akademiyalik Uyğur teatri Ädäbiyat bšlüminiŋ başliği, filologiya pänliriniŋ namziti, şairä Patigül Mähsätova, Häliqara Uyğur REN märkiziniŋ prezidenti, säyasätşunasliq pänliriniŋ doktori, tärҗiman Hämit Һämraev, R.Süleymenov namidiki Şäriqşunasliq instituti Uyğurşunasliq märkiziniŋ ilmiy hadimi, filologiya pänliriniŋ namziti Rähmätҗan Yüsüpov, Ablayhan namidiki Häliqara munasivätlär vä duniya tilliri universiteti İngliz filologiyasi kafedrisiniŋ rähbiri, filosofiya doktori Dilfuza Rozieva vä Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi, peşqädäm ustaz, tärҗiman Ğäyrät İsrayilov.

Şämşidin Ayupov, «Uyğur avazi»/ Muhbir: — Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaev šziniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida «…mädäniyät bilän ädäbiyatniŋ ilğar nämunilirini tallavalğandin keyin, çät ällärgä ularni tonuşturuş çarilirini qaraşturuşimiz keräk. Bu işta iҗadiy ziyalilar, şuniŋ içidä Yazğuçilar ittipaqi bilän Pänlär akademiyasi, universitetlar, җämiyätlik birläşmilär çoŋ rol' oynişi lazim», degän pikirni alğa sürdi. Därhäqiqät, uşbu pikir Qazaqstan uyğur ädäbiyatiniŋ yüksilişidimu muhim rol' oynaydiğanliği şübhisiz.

Sir ämäski, ädäbiyatimizniŋ kamal tepip, җumhuriyättila ämäs, bälki pütkül İttipaq dairisidä häqiqiy mänada milliy ädäbiyat bolup tonuluşi, uruştin keyinki dävirgä, eniğiraği, štkän äsirniŋ 60 — 90-jilliri ariliğida yüz bärdi. Moşu ottuz jilliq täräqqiyatni uyğur ädäbiyatiniŋ «altun jilliri boldi», däp işäşlik eytalaymiz. Ändi bügün äynä şu milliy ädäbiyatimizni duniyağa tonutuş üçün nemä qilişimiz keräk? Qeni, undaq bolsa, sšhbitimizni moşu soal ätrapida jürgüzsäk.

Ä.Һaşiri: — Märhum Ziya aka Sämädi maŋa «Biz, yazğuçilar, yahşi äsär yezişimiz keräk. Şu çağda äşu äsär yazğuçini alğa yetäkläydu», dätti. Һäqiqätän, ägär yahşi äsär yezilsa, uni başqa tillarğa tärҗimä qilğanda qizarmaymiz. Demäk, uyğur ädäbiyatini duniyağa täl-tšküz tonuşturimiz desäk, aldi bilän šzimiz salmaqliq, bädiiyligi juquri äsär yezişqa intilişimiz keräk.

Mälumki, hazir qazaq ädäbiyati boyiçä häliqara miqiyasta mähsus programma täyyarlinivatidu. Bizmu äynä şu җäriyanğa šzimizniŋ salmaqliq, җämiyätlik pikir hasil qilalaydiğan äsärlirimiz bilän arilişişimiz keräk. Ägär dostluq, inaqliq vä millätlärara razimänlikni ipadiläydiğan ämgäklirimiz moşundaq çoŋ programmilar planiğa kirgüzülsä, bizmu başqilar bilän baravär duniya mädäniyitigä qoşulalaymiz. Yoşuridiğini yoqki, hazir biz Qazaqstanniŋ šzigä tüzigiräk tonulalmayvatimiz.

QHA täripidin Qazaqstan Җumhuriyiti Mustäqilliginiŋ 25 jilliğiğa beğişlinip, rus tilida täyyarlanğan antologiyagä Patigül Mähsätova bilän Gülnara Avutovaniŋ şeirliri kirgüzüldi. Äslidä biz, uyğurlarğa, äşu antologiyadä yättä orun berilgän. Äpsus, moşu ikki şairädin başqisi šzliriniŋ rus tiliğa tärҗimä qilinğan birär äsärini yätküzüp berälmidi. Mümkinçiliktin toğra paydilinalmiduq, äyip šzimizdä.

Ğ.İsrayilov: — Ötkän äsirniŋ 60-jilliridin başlap, şu dävirdiki Keŋäş     İttipaqiniŋ Qazaqstan, Özbäkstan, Qirğizstan Җumhuriyätliridä istiqamät qilivatqan uyğur millitiniŋ mäniviy hayatida, yäni mädäniyät, ilim-pän, sän°ät, ädäbiyat sahalirida äҗayip zor täräqqiyat, yüksiliş җäriyanliri yüz bärdi. Oqurmän vä tamaşibinlarğa beğişlanğan kšpligän nadir äsärlär yaritildi. Hususän, uyğur poeziyasi vä prozisida jirik iҗadiyät väkillirimizniŋ isimliri pütkül İttipaq dairisidä tonuldi. Oqurmänliri nurğun bolğan Qazaqstanda moşundaq җoşqun, sür°ätlik rivaҗlinişni qolğa kältürgän bir türküm ädiplirimizniŋ izini besip, şu çağdiki uyğur ädäbiyatiğa dadil qädäm taşlap, šz äsärliridä šzlirigila has šzgiçilikliri bilän oqurmänlär ihlasini hasil qilğan yaş iҗatkarlar mäydanğa çiqti. Biz ularniŋ kitaplirini talişip oqattuq. Kitaphanilardin çiqmattuq. Mäktäplärdä kitap oquğuçilar konferentsiyaliri pat-pat štküzülüp turatti. Һazir ularniŋ hämmisi ämäldin qaldi. Yazğuçi-şairlirimizmu mäktäplärgä kälmäs boldi. Tarih päniniŋ muällimi häm kitaphan süpitidä pikir eytsam, hazir adämni tävrätkidäk, hayaҗanğa salğidäk, oqurmänni җälip qilğidäk kitaplar yoq. Ändi tärҗimä mäsilisigä kälsäk, bu intayin nazuk häm muräkkäp iş. Şähsän maŋa kšrnäklik yazğuçi, märhum Turğan aka Tohtämov şu dävirdä «Jazuşı» näşriyatidiki Uyğur redaktsiyasi täripidin çiqirilivatqan rus yazğuçiliriniŋ bäzibir uyğurçä tärҗimä äsärlirini däsläp tährirlik qilişqa bärsä, keyin häҗimi çaqqan birmunçä hekayini tärҗimä qilişimğa imkaniyät yaratqan edi. Şair Rähimҗan Rozievniŋ «Hänҗär» poemisini rus tiliğa tärҗimä qildim. U äsär Moskvada näşir qilinğan uyğur şairliriniŋ toplimidin orun aldi. Hoşal qilidiğan yeri, keyinki vaqitlarda yazğuçilirimiz tarihiy äsärlärni yezivatidu. Bu yahşiliqniŋ nişani. Äslidä ädäbiyat vä tarih qoş gezäk. Eytmaqçi bolğinim, näşir qilinivatqan tarihiy kitaplarniŋ ahiriğa ayrim atalğu-ibarilärniŋ luğiti berilsä. Bu oqurmänniŋ mäzkür äsärni toluq çüşinip oquşiğa häm mäzmuniğa çoŋqur çšküşigä yardämlişätti.

A.Tilivaldi: — Uyğur ädäbiyatini tonuşturuş җäriyani Qazaqstan mustäqillik alğandin beri helä rivaҗlinip kelivatidu. M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ ilmiy hadimliri Qazaqstan hälqi ädäbiyati vä sän°iti boyiçä härtäräplimä vä çoŋqur tätqiqatlar jürgüzdi. Şu җümlidin uyğur mädäniyiti bilän ädäbiyatiğimu alahidä diqqät bšlündi. Özäŋlarğa mälum, kšpligän ämgäklär näşir qilindi. Bu ilmiy tätqiqatlar Qazaqstan hälqi Assambleyasi bilän Maarip vä pän ministrligi täripidin räsmiy tonuşturuldi. İlmiy keŋäşniŋ qarariğa benaän, «Täuelsiz Qazaqstandağı wyğır ädebieti», «Uygurskaya poeziya nezavisimogo Kazahstana» vä kšrnäklik şair Җämşit Rozahunovniŋ iҗadiyitigä beğişlanğan «İzgilik jarşısı» maqalilar toplimi näşir qilindi. Bu hil paaliyätlär kälgüsidä tehimu җanlinidiğan bolidu, älvättä.

Täkitläş lazimki, hazirçä ädäbiyatimizni tonuşturidiğan yahşi yol — Belorussiya — Rossiya — Qazaqstan — Qirğizstan dšlätlirini šz içigä alğan Evraziya hämkarliq mäydani. Bu yšniliştä helä tilğa alarliq işlar ämälgä aşuruluvatidu. Eniğiraği, ihtisadiy hämkarliqlar bilän billä, mädäniy hämkarliqlarmu yolğa qoyuluvatidu. Buniŋdin keyin Belorussiyadä, Rossiyadä, Qirğizstanda uyğur ädäbiyati Qazaqstanniŋ kšpmillätlik ädäbiyatiniŋ aҗralmas qismi süpitidä räsmiy tonuşturulidiğan boldi. Demäk, biz şuniŋğa munasip işlarni qilişimiz keräk. Yeqinda Belorussiya ähbarat ministriniŋ orunbasari Aleksandr Karlyukeviç uyğur ädäbiyatiğa bolğan qiziqişini bildürdi. Ägär biz äsärlirimizni rus tiliğa tärҗimä qilip ävätip bärsäk, ular šzliri belorus tiliğa tärҗimä qilip, räsmiy tonuşturmaqçi. Җänubiy Koreyadimu uyğur ädipliriniŋ äsärlirini tonuşturuş istigini bildürüvatidu. Äpsus, biz uniŋğa degilik qatnişalmayvatimiz. Türkiya dšlitimu uyğur ädäbiyatiniŋ çoŋ bayliq ekänligini his qilğaçqa, tonuşturuş mäsilisini qolğa aldi. Yazğuçi vä alimä Gülbähräm Hoşaevaniŋ hekayiliri türk tiliğa tärҗimä qilinsa, şair Tel'man Nurahunov bilän satirik yazğuçi Şavkät Näzärovniŋ häҗviy hekayilirini türk vä belorus tillirida «sšzlitiş» mäsilisi qaraşturuluvatidu. Özäŋlarğa mälum, Ähmätҗan aka Һaşiriniŋ «İdiqut» romani türk tilida räsmiy tonuşturuldi. Ändi yazğuçi Äkräm Ähmätovniŋ «Mahmut Qäşqäriy» dramisiniŋ Türkiya sähnisidä qoyulup, uniŋ muällipi mukapatliq orunğa sazavär boluşi rämzlik ähmiyätkä egä. Şunimu mämnuniyät bilän täkitläş keräkki, 2015-jili Dağstanda näşir qilinğan «Türk duniyasi byulleteniniŋ» bir sani uyğur mädäniyiti bilän ädäbiyatiğa beğişlanğan edi. Ändi biyil mäzkür näşirniŋ bir sani toluği bilän uyğur ädäbiyatiğa beğişlanmaqçi.

H.Һämraev: — «Qandaq qilsaq, uyğur ädäbiyatini duniyağa tonutimiz?», degän soalğa javap beridiğan bolsaq, birinçidin, baya Ähmätҗan Aqsopi oğli täkitligän dšlät miqiyasida täyyarlinivatqan programmiğa kirişişimiz keräk. İkkinçi yol — hamiylarni yaki mähsus fondlarni җälip qiliş arqiliq ädäbiy äsärlirimizni rus yaki ingliz tilliriğa tärҗimä qilip, ularni başqa millätlärgä tonuşturuş lazim. Eytayluq, Ziya Sämädiniŋ qizliri täripidin täşkil qilinğan fond bar. Şu fondniŋ yardimi bilän Ziya akiniŋ äsärlirini başqa tillarğa tärҗimä qiliş çarilirini oylaşturuşqa bolidu. Moşu yärdä tärҗimä süpitigä tohtilip štüşni muvapiq kšrüvatimän. Rast, keŋäş dävridä biraz ädiplirimizniŋ äsärliri rus tiliğa tärҗimä qilinğan. 2009-jili näşirdin çiqqan «Uygurskaya literatura» kitavimda äynä şu äsärlärni tählil qilip çiqqandim. Bayqiğinim, Şayim Şavaevniŋ hekayiliri Baqıtjan Momışulı täripidin utuqluq tärҗimä qilinğan. Qalğan yazğuçilirimizniŋ äsärliri qurmu-qur tärҗimä qilinğanliqtin, qimmitini yoqatqan. Şairlar İliya Bähtiya bilän Rähimҗan Rozievniŋ bir şeirini üç tärҗiman üç türlük tärҗimä qilğan. Şeirlarniŋ mäzmuni šzgirip, milliy alahidilik tamamän saqlanmiğan. Tärҗimanlar tärҗiminiŋ süpitigä kšŋül bšlmigän. Demäkçi bolğinim, härqandaq äsärni şu tilni mukämmäl bilidiğan kişi tärҗimä qilğini yahşi. Şähsän män ondin oşuq klassik şairlarniŋ äsärlirini rus tiliğa tärҗimä qilip, ularni mähsus toplamlarğa kirgüzdüm. Һazir Sultan Sayidhan vä Abdureşithanniŋ şeirlirini rus tiliğa tärҗimä qilip, «Literaturnaya Almatı» al'manahiğa ävättim. Pat-yeqinda näşirdin çiqişi keräk. Pursiti kälgäçkä eytip ketidiğan närsä, keläçäktä latin yeziğiğa kšçsäk, yazğuçi-şairlirimiz šz äsärlirini häliqara PEN klubniŋ sayti arqiliq uniŋ moderatori Angliyadä istiqamät qilidiğan qerindişimiz Äziz Äysağa ävätip bärsä, ingliz vä frantsuz tilliriğa tärҗimä qilip, duniyağa tonuşturatti.

A.Kamalov: — Biz bügün ikki mäsiligä diqqät bšlüşimiz keräk. Birinçidin, «bügünki küngä qädär qaysi ädiplirimizniŋ äsärliri, süpitidin qät°iy näzär, başqa tillarğa tärҗimä qilindi vä kälgüsidä bu işniŋ hšddisidin çiqalaymizmu, yoqmu?», degän mäsilä üstidä oylinişimiz lazim. İkkinçidin, ädäbiyatimizni tonuşturuşniŋ başqimu yšnilişi bilän nätiҗidarliq usul-amillirini tepişimiz haҗät. Dšlät rähbiriniŋ juqurida tilğa elinğan maqalisidimu «Mädäniy mähsulatlirimiz päqät kitap türidila ämäs, härtürlük mul'timediyaliq uslublar bilänmu çiqqini durus», —deyilgän. Demäk, uyğur ädipliriniŋ äsärliri ingliz, ispan, frantsuz tillirida sšzlişi üçün mähsätlik nişan boluşi tegiş. Aldi bilän hamiylarni җälip qilip, mähsus eniqlima, keyiniräk antologiya çiqarsaq bolidu. Һärhil veb-saytlar yenida «Uyğur kitaphanisini» eçip, uniŋğa ädiplirimizniŋ äsärliriniŋ elektron nushisini selişqa küç çiqirayli. Uniŋğa haliğan adäm kiräläydu vä, muhimi, ädiplirimizniŋ äsärliri bi­län tonuşuş pursitigä egä bolidu. Bumu ädäbiyatimizni tonuşturuşniŋ bir uslubi.

İkki-üç jildin buyan uyğur tili bilän mädäniyitini yetük bilidiğan ingliz tätqiqatçisi (U šziniŋ isim-näsibisini ataşni halimaydekän. Ş.A.) ŞUAR şairliriniŋ äsärlirini ingliz tiliğa tärҗimä qilip, ularni duniyağa tonuşturuvatidu. Bizmu äynä şuniŋğa ohşaş tätqiqatçilar bilän munasivät bağlisaq bolidu.

P.Mähsätova: — Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida duniya bizni neft' bilänla yaki taşqi säyasättiki çoŋ täşäbbuslirimiz bilänla ämäs, mädäniy utuqlirimiz bilänmu tonuşi keräkligini täkitläp, «Duniyadiki zamaniviy qazaqstanliq mädäniyät» layihisini ämälgä aşuruş lazimliğini eytti. Biz, uyğurlar, moşu mämlikättä istiqamät qilivatqanliqtin, äynä şu layihigä ilişip, şuniŋ arqiliq duniya yüzigä ädäbiyat sahasidiki utuqlirimizni kšrsätsäk, nur üstigä nur bolar edi. Äŋ bolmiğanda, uşbu layihigä bir-ikkimizniŋ bolsimu äsärini kirgüzälisäk, äşuniŋ šzi duniyağa tonuluşqa qädäm taşliğinimiz bolatti. Meniŋçä, mädäniy bayliqlirimizni duniya җamaätçiligigä härhil saytlar, tonuş-bilişlär arqiliq tonuşturğandin kšrä, aldi bilän moşu dšlättä šzimizni etirap qilğuzuvelip, andin keyin duniyağa tonuşturuşniŋ yeŋi uslublirini izdäştürsäk bolamdekin.

Toğra, biz härqaysimiz şähsiy yazğuçi, sän°ätkar, şair, rässam süpitidä duniyağa tonuluşimiz mümkin. Amma, yänä qaytilaymän, šzimiz yaşavatqan dšlättä etirap qilinmay turup, duniya mädäniyitigä tonulimiz, deyiş bekar gäp, quruq avarigärçilik. Şuniŋ üçün biz aldi bilän çoliğa ilinğidäk äsär yezişimiz tegiş. Çolida yoq närsini qançä yärdin tävsiyä qilsaqmu, heçkim uni etirap qilmaydu. Rast, hazir hämmä närsä mäbläqqä kelip taqilidu. Ägär biz pildirlap turğan çiraqni šçärmäymiz, ädäbiyatimizni saqlap qalimiz desäk, hämmä närsidin keçip, yazğanlirimizni aldi bilän dšlät tili — qazaq tiliğa tärҗimä qilişqa kšŋül bšlüşimiz haҗät. Undaq bolğini, hazir qazaq tilidin rus vä ingliz tilliriğa tärҗimä qilğuzuş yenik boluvatidu. Sävävi, qazaq qerindaşlarda qeliplaşqan baza bar. Yahşi täripi — hazirçä arimizda uyğur tilini mukämmäl bilidiğan, milliy alahidiliklirimizgä hšrmät bilän qaraydiğan qazaq ziyaliliriniŋ barliği. Ular uyğur tilida yezilğan äsärni tärҗimä qilğanda, äsär mäzmunidin jiraq kätmäydu vä eytmaqçi bolğan oy-pikriŋni šz äyni boyiçä oqurmängä yätküzüp beräläydu. Qisqisi, uyğur ädäbiyatini duniyağa tonutuş üçün aŋ-säviyämizni yeŋilap, iҗadiy işlişimiz keräk.

R.Yüsüpov: — Һäqiqätänmu tärҗimä işi — bir häliqniŋ tarihini, mädäniyitini, ur­pi-adät­lirini, turmuş-haya­tini ikkinçi bir häliqqä tonuşturuşniŋ muhim bir amilidur. Şähsän šzäm birnäççä qetim kitap tonuşturuş märasimliriğa qatnaşqinimda şuniŋğa kšzüm yättiki, biz başqa häliqlär ädäbiyatimiz, yazğuçilirimiz häqqidä bilsun desäk, äynä şu ädäbiyatimizniŋ täräqqiyatini kšrsitidiğan äsär­lärni qazaq, rus, šzbäk, türk vä başqimu tillarğa tärҗimä qiliş härikitini җanlanduruşimiz lazim ekän. Keyinki vaqitlarda bizdä bu mäsilä kün tärtividin çüşüp qalğandäk turidu. Şuniŋ üçün, mätbuat, näşriyat ilim vä bilim mähkimiliri, җämiyätlik täşkilatlar väkillirini җälip qilğan halda bu işni qolğa elişimiz keräk. Uniŋ üçün birinçidin, birär mähkimä yenida täşkiliy top qurup, planliq yosunda iş elip beriş haҗät.

İkkinçidin, bu topta, birinçi novättä, tärҗimanlar mäsilisini kün tärtivigä qoyuş täläp qilinidu. Bizni hazir uyğur tilidin başqa tillarğa tärҗimä qilidiğan mutähässislärniŋ tapçilliği kšpiräk oylandurmaqta. Undaq tärҗimanlar yoqniŋ ornida desäkmu bolidu.

Üçinçidin, uyğur mäktäpliri üçün uyğur ädäbiyati därisligigä kirgüzülidiğan başqa häliqlär ädäbiyatidin yeŋi tärҗimä äsärlärniŋ kamliği.

Tšrtinçidin, tärҗimä qilinğan äsärlärniŋ süpitigä kšŋül bšlüşimiz haҗät. Çünki bädiiy äsärni tärҗimä qilişta päqät äsär mäzmuniğila ämäs, bälki yazğuçi uslubini saqlap qelişqimu alahidä etivar berilişi keräk.

Bäşinçidin, älvättä, bu җäriyanda hiraҗät mäsilisi mälum däriҗidä yetäkçi rol' oynaydu. Demäk, yänä şu hamiylarni җälip qiliş mäsilisigä kelip tirilimiz. Bu häqqidimu untumasliğimiz keräk.

D.Rozieva: — Elimiz Prezidenti šz maqalisida «2017-jil duniyayüzigä mädäniyät sahasi­diki qaysi utuqlirimizni kšrsi­täläydiğanliğimizni eniqlaş turğu­sidin häl qilğuçi jil bolmaq. Şuniŋdin keyin bu programmini 5-7 jilda izçilliq bilän ämälgä aşurimiz. Şundaq qilip, miŋjilliq tarihimizda mädäniyitimiz däsläpki qetim duniyaniŋ barliq qit°älirigä berip, şularniŋ tillirida sšzläydiğan bolidu», — dedi. Demäk, bizmu baya Ablähät Kamalov eytqandäk, aldi bilän kimlärniŋ vä qançä ädäbiy äsär başqa tillarğa tärҗimä qilinğanliğini eniqlaş bilän billä şularni rätläp, tonuşturuş eniqlimisini çiqirişni qolğa elişimiz keräk. Bu šzimiz üçünmu häm ädäbiyatimizni başqilarğa qismän bolsimu tonuşturuştimu muhim ähmiyätkä egä. Һazir biraz çätällik tätqiqatçilar ädäbiyatimizğa, sän°itimizgä qiziqiş hasil qilivatidu. Buni män çät älgä ämäliy täҗribidin štüş üçün barğinimda häm doktorliq dissertatsiya yaqlaş җäriyanida eniq bayqidim. AQŞtiki institutlarniŋ biridä paaliyät elip baridiğan ilmiy rähbirim bilän hämkarliqta İliya Bäh­tiyaniŋ birtürküm şeirlirini ingliz tiliğa tärҗimä qilip, Amerikida näşir qilinidiğan ilmiy-ammibap jurnallarda elan qilduq. İlmiy rähbirim türkiy tillarni yahşi bilgäçkä, başqimu uyğur yazğuçi-şairliriniŋ äsärlirini ingliz tilida tonuşturuş hahişini bildürüvatidu. Biraq män šzäm yalğuz bu işniŋ hšddisidin çiqalmaydiğanliğimni eyttim. Undaq bolğini, tärҗimä işi — intayin nazuk häm muräkkäp җäriyan. Ändiki jili u dramaturgiya sahasi boyiçä Qazaqstanğa çoŋ layihä bilän kälmäkçi. Bu mümkinçiliktin paydilinip qelişqa moşu baştin härikät qilsaq, demäkçimän. Umumän, mäyli mädäniy, mäyli ädäbiy mähsulatlirimiz päqät kitap türidila ämäs, härtürlük mul'timediyaliq uslublar bilänmu çiqqini durus, däp oylaymän. Bu җäriyanğa iҗadiy yandişip işlävatqan yaşlarnimu җälip qilişnimu untumasliğimiz keräk. Uniŋ üçün hämmimiz «bir yaqidin baş, bir yäŋdin qol çiqirip» işlişimiz şärt.

A.Tilivaldi: — Eytmaqçi, hazir birtürküm yaşlar šzliriniŋ näzmiy vä näsriy äsärlirini İnternettiki iҗtimaiy torlar arqiliq elan qilivatidu. Bumu ädäbiyatimizni tonuşturuşniŋ bir uslubi. Amma äşu yaşlirimizniŋ šzi ğämhorluqqa muhtaҗ. Ularni alğa yetäklişimiz keräk. Çüşänmigän yerini çüşändürüp, sämimiy yardäm qolumizni sunayli. Ägär yaşlirimizniŋ bisi qeqilip ketip, tarihiy җavapkärlikni his qilalmaydiğan bolsa, uyğur ädäbiyatiniŋ hirisliqqa uçraydiğini eniq. Mabada bu ävlattin ayrilip qalsaq, ädäbiyatimizda çoŋ üzülüş bolidu. Şuniŋ üçün çoŋ vä otturançi ävlat väkilliri yetilip kelivatqan yaşlirimizğa ğämhorluq qiliş mäsilisini oylaşturmisaq bolmaydu.

Ä.Һaşiri: — Aççiq bolsimu etirap qilişimiz keräkki, moşu tapta «monu äsärni tärҗimä qilip, başqilarğa tonuşturuşqa bolidu», däp tävsiyä qilğidäk täl-tšküz äsärlirimiz yoq. «İdiqut» romanim türk tiliğa tärҗimä qilinip, 82 million türk oqurminigä havalä qilinivedi, bäzi qälämdaşlirim «Mubaräk bolsun! Bir uyğurniŋ bolsimu äsäri başqilarğa tonuşturuluptiğu», deyişniŋ orniğa härhil gäplärni qildi. Ularniŋ oyiçä män päqät šzämniŋla ğemini qilivatqan ohşaymän. Yoğusi, undaq ämäs.

Özäŋlarğa mälum, käynimizdä ägişip kelivatqan yaşlirimizniŋ rohini kštirip qoyayli degän niyättä «Arzu bulaqliri» namliq toplam täyyarliğanduq. Uni «çiqirip berimän», däp vädisini bärgän hamiy jigitni jütirip qoyduq. Birnäççä qetim telefon qilsam, almidi. Yaşanğinimda uniŋ käynidin jügräp jüridiğanğa madarim yoq. Buniŋdin ikki-üç jil ilgiri tšrt-bäşimiz hämkarlişip, 25 basma tavaqtin ibarät «Uyğur balilar ädäbiyati antologiyasini» qazaq tiliğa tärҗimä qilğuzup, «AnArıs» näşriyatiğa tapşurğanduq. Äşu antologiyani dšlät buyrutmisi hesaviğa çiqirivalsaq, nur üstigä nur bolar edi. Moşu nämunilirimizniŋ helidin beri çaŋ besip yatqinini, kim bilän uçraşmay, dayim yadiğa selip turimän.

Hälqimizdä «Yalğuz atniŋ çeŋi çiqmas», degän gäp bar. Şuŋlaşqa bir-birimizgä yar-yšläk bolayli. Säp-sata gäp, quruq vädä heç qaysimizğa keräk ämäs. Uniŋdin kšrä, oqurmänlirimiz oqiğidäk süpätlik äsär yezişqa intilayli. Uyğur ädäbiyati Qazaqstan mädäniyitiniŋ aҗralmas bir qismi bolup kšrünüşi üçün härbirimiz җavapkärlikni çoŋqur his qilğan halda, җiddiy işlişimiz keräk. Bizni heçkim çätkä qeqivatqini yoq. Äksiçä, «yeziŋlar, päqät šz qaziniŋlardila qaynimay, çätkä kšrünüŋlar. Yaritilivatqan müm­kinçiliklärdin paydili­niŋlar», dävatidu. Buniŋdin başqa bizgä yänä nemä keräk? Yaki birsi kelip, äsärlirimizni başqa tillarğa tärҗimä qilip berämdu?! «Alma piş, ağzimğa çüş», däp paŋşiŋ jürüvatqan šzimiz. Äyipni başqilardin ämäs, aldi bilän šzimizdin izdäyli.

Hulasä şuki, paqa oriğa çüşivelip, asmanğa baqidekändä: «Män pütkül alämni kšrü­vatimän», däydekän. Bu — bemäna hadiliq. Täğdir bizni bu illättin saqliğay. Birlişip iş qilayli, bir-birimizgä yar-yšläk bolayli, qerindaşlar!

Bälüşüş