Barimizni ronaq tapturayli

0
805 ret oqıldı

Män 45 jil davamida uyğur mäktäpliridä ustazliq qilip, uyğur tili, ädäbiyati häm tarihidin däris bärgän peşqädäm muällim. Biz ustazliq qilğan çağlarda mäktivimizdiki häm yezimizdiki hämmä çarä-tädbirlär, jiğinlar, hesavatlar taza uyğur tilida jürgüzülätti. Şuŋlaşqa Uluq Vätän uruşidin keyinki jillarda uyğur tiliniŋ qolliniliş dairisi mälum däriҗidä käŋiyip, uyğur tilida ilmiy tätqiqat işliri käŋ qanat yaydi vä şu arqiliq elimizğa, hätta çät ällärgä tonulğan alimlirimizniŋ, yazğuçi-şairlirimizniŋ sepi helila toluqlanğan edi. Uyğur tilida gezit-jurnallar, bädiiy ädäbiyatlar näşirdin çiqip, qerindaş häliqlär ädäbiyatiniŋ äŋ yahşi ülgiliri tärҗimä qilinğan edi. Uyğur tilida radioaŋlitişlar, televidenie kšrsitişliri, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Maarip ministrligi, Almuta vilayätlik vä uyğurlar ziç yaşaydiğan nahiyälärdiki maarip bšlümliri yenida uyğur mäktäplirini täkşüräydiğan mähsus inspektorlar iş elip baratti. 

Äpsus, bular hazir štmüşniŋ hatirisi bolupla qaldi. Milliy tilimizda näşir qilinivatqan sšyümlük gezitimiz «Uyğur avaziniŋ»  keyinki vaqitlardiki sanlirida 2-3 betini täziyälär, hatirilär, täbriklär alidiğan bolup qaldi. Bu ähval nahiyälik qoş tilliq gezitimiz «İle šŋiri — İli täväsidimu» җoşqunluq bilän davamlaşmaqta. Uniŋ üstidä nahiyälik gezit sähipiliridä rus tilida yezilğan maqalilarğimu orun berilip, qoş tilliq gezit kšp tilliq gezitqa aylanmaqta. Qisqisi, äpsusniŋ üstigä äpsus…

Äziz gezithanlar, gezit-jurnallirimiz ayrim şähslärniŋ šzini kšrsitidiğan, mehrivanliğini, kšyümçanliğini älgä җariy qilidiğan vä şu arqiliq šzigä sün°iy abroy toplaş qurali ämäsqu ahir! Ägär bu ähval moşundaqla davam qiliveridiğan bolsa, sšyümlük gezitimizni oquydiğan gezithanlarniŋ «qoysaŋ u gezit-jurnaliŋni» däp qol şiltişigä yol eçilişi mümkinğu däymän?! Bu yärdä män dšlät rähbärliriniŋ saylinişi, ayrim kişilärniŋ dšlät mukapatliri bilän täğdirlinişi, bäzi şähslärniŋ ilim-pän, ämgäktiki җasarätlik utuqliriğa munasivätlik täbriklärni näzärdä tutuvatmaymän, älvättä.

Bügünki taŋda uyğur mäktäpliridiki hämmä çarä-tädbirlär, uyğur yeziliridiki jiğin-sorunlar uyğur tilida štüştin qaldi. Elan tahtilirida uyğur tilidiki yeziqlarnimu ançä kšrmäs bolduq. Mustäqil Qazaqstan šziniŋ 20 jildin oşuq tarihida misli kšrülmigän utuqlarni säyasättä, ihtisatta qolğa kältürüp, häliqlär dostluğini mustähkämläp, milliy tillarniŋ täräqqiy etişigä konstitutsiyalik kapalät berip, milliy mäktäplirimizniŋ güllinişigä qolayliq şarait yaritip berivatqan bu mäzgildä mätbuatimizda qoş tilliq häm kšp tilliq oqutuş sistemisini җariy qiliş täşäbbuskarliriniŋ maqaliliri anda-sanda kšrünüşkä başlidi. Moşuniŋ hämmisi qolumğa qäläm elişimğa säväp boldi.

Bolupmu qoş tilliq vä kšp tilliq oqutuş sistemisi qolğa elinidiğan bolsa, uniŋsizmu qolliniliş dairisi qisqiravatqan uyğur tili tehimu müşkül ähvalğa çüşüp qalmamdu, degän oy-maŋa zadila aram bärmäydu.

Bügünki taŋdiki uyğur mäktäpliridä uyğur tilidin başqa qazaq, rus, çät äl tili oqutulmaqta. Moşu tillarni oqutuş hškümitimiz täripidin tästiqlängän bilim standartiğa layiq jürgüzülsä, şuŋa bar küçimizni, ihtidarimizni särip ätsäk, bügünki taŋda şuniŋ šzi kupayä ämäsmu?! Şuniŋ šzi kšp tilliq şähsni tärbiyiläştä zaman tälividin keyin qalmay, alğa qarap meŋişimizğa zämin yaritidiğu!

Bu häqtä hälqimizniŋ nuri, mäş°ili bolğan ziyalilirimizniŋ tutamliq pikri mätbuatta turaqliq yoruq kšrsä demäkçimän. Yoşuridiğini yoqki, bäzidä arimizda «Uyğur» degän sšzniŋ eytilişini, yezilişini, qulaqqa aŋlinişini yeqimsiz däp, uniŋdin uyilidiğan, hizmät yüzisidin başqilarğa yahşi kšrünüşni mäsläk qilidiğan ziyalilirimizmu ğil-pal uçrişip qalidu. Hälqimizniŋ äynä şundaq väkilliriniŋ ğodur pikirliridin Alla saqlisun!

Sšzümni җämläp eytqanda, birinçidin, bizdä qoş tilliq vä kšp tilliq oqutuşqa štüş üçün milliy kadrlirimiz yoqniŋ ornida. İkkinçidin, oqutuşniŋ bu türi uyğur tiliniŋ täräqqiyatiğa, qolliniş dairisigä, milliy mäktäplärdä işläydiğan millätpärvär muällimlirimizniŋ qisqirişiğa, umumän, milliy mäktäplirimizniŋ yoqilişiğa zämin yaritip bärmäsligigä heç kim kapalätlik berälmäydu däp oylaymän.

Rast, bügünki alämşumullişiş dävirdä zamaniviy ävlatta çät tillarni üginiş istigi šsmäktä häm bu aktual mäsiligä aylanmaqta. Buniŋğa biz qarşi ämäs. Bälki uni qollaymiz. Amma zaman tälivigä yandişimiz däp, bäzi pänlärni ingliz, rus vä qazaq tillirida oqutuşniŋ uyğur tiliniŋ qädir-qimmitigä, şänigä dähil yätküzüp, uniŋsizmu balilirini ana tilimizda oqutuşqa şübhä kältürüvatqan ata-anilarniŋ tügminigä su quyup, gülqäqäliriniŋ eçilişiğa türtkä bolmasmekin däp täşviş qilimän. Qisqisi, barimizni ronaq tapturayli, hšrmätlik buradärlär!

Letip ҖÄLİLOV,

peşqädäm ustaz.

                                                          

Bälüşüş

Javap qalduruŋ