Maqal-tämsillärdiki maarip ideyasi

0
4 006 ret oqıldı

Häliq danaliği/ Qedimiy zamanlardin päyda bolğan uyğur häliq maqal-tämsilliri häliq danaliğiniŋ yarqin ipadisi bolup, u hälqimizniŋ uzaq tarihiy täräqqiyati җäriyanida mäydanğa kelip, kişilärniŋ päm-parasitini, äqil-idrigini yarqin namayän qilidu.

Ägär biz uyğur häliq maqal-tämsillirini maarip, märipätçilik nuqtisidin qaraydiğan bolsaq, buniŋdin miŋliğan jillar burunla uyğur hälqidä maarip ideyasiniŋ şäkillängänligini, uyğur maaripiniŋ helä juquri däriҗidä täräqqiy qilğanliğini kšrüvelişimiz täs ämäs.

Äҗdatlirimiz qedimiy zamanlardin tartip bilimniŋ insaniyätkä bähit-saadät äta qilidiğanliğini, uniŋ nadanliqtin qutuluşniŋ birdin-bir yoli ekänligini, päqät bilim bilänla harqandaq muräkkäp muammani häl qilğili bolidiğanliğini, päqät äynä şu bilim küç-quvät, bayliq vä bähit-saadätkä yetiş mänbäsi ekänligini çüşängän.

Ägär XVI äsirdä štkän angliyalik alim Frensis Bekon «Bilim — küç» degän uluq bir tälimatni otturiğa qoyup, duniya җamaätçiliginiŋ zor diqqitini qozğiğan bolsa, hälqimizniŋ pähri, büyük mutäpäkkür alim, dšlät ärbabi, şair vä filosof Yüsüp Has Һaҗip Bekondin 500 jil burunla «Qud bälgüsi bilig» degän şanliq misrani otturiğa qoyğan edi. Qedimiy bay tarihqa vä mädäniyätkä egä uyğur hälqidä ilim-pänniŋ zor paydisi häqqidä eytilğan nahayiti çoŋqur mäzmunluq maqal-tämsillär az ämäs. Mäsilän: «Alim bolsaŋ — aläm seniŋki», «Bilimlik şähärgä sultan bolur, bilimsiz ayaqqa ultan bolur», «Bilim — äqilniŋ çiriği», «Bilimlik yurt tüzär, bilimsiz yurt buzar», «Biligi çoŋ birni yäŋsä, bilimi çoŋ miŋni yeŋär» vä başqilar.

Һärqandaq җämiyättä ihtisasliq, çoŋqur vä ätrapliq bilimgä egä şähslärni yetiştürüş vä tärbiyiläş — maaripniŋ väzipisi. Bizniŋ büyük äҗdatlirimizniŋ maaripqa alahidä kšŋül bšlüp kälgänligi diqqätkä sazavärdur. Äynä şu җämiyätkä yaramliq ihtisasliq şähslärni tärbiyiläş vä yetiştürüştä, älvättä, ustazlarniŋ nahayiti täläpçan, şagirtlarniŋ tirişçan boluşi täläp qilinidu. Mäsilän, «Ustazi zalim bolsa, şagirti alim bolur», «Ügitiş üçün üginiş keräk», «Tirişqan ozar, tirişmiğan tozar» vä başqilar.

Mana bu maqal-tämsillärdä ustazlarniŋ juquri täläp qoyuşi arqiliq, şagirtlarniŋ tirişçanliq bilän bilim elişqa intiliş ideyasi namayän bolidu. Äҗdatlirimiz  mädäniyätkä, bolupmu mädäniyätniŋ asasi — maaripqa alahidä kšŋül bšlmigän bolsa, ilim-bilimniŋ helä nurğun sahaliriğa çetilidiğan maqal-tämsillärniŋ mäydanğa kelişi mümkin ämäs edi. Uyğur häliq maqal-tämsilliri štmüştiki real häqiqätni ipadiläş bilän billä, җahalätni, nadanliqni, savatsizliqni paş qilidu. Mäsilän, «Nadan adäm mahtançaq kelär, bilimsiz adäm – poçi», «Bilimlik ayğa minär, bilimsiz — layğa», «Nadanliq qaraŋğuluqtin yaman», «Ataŋdin duniya qalğiçä, hünär qalsun», «Adäm balisiniŋ bahasi ilim bilän», «Bilim almiğan yaş — tam tüvidiki taş», «Qiliçniŋ küçidin qälämniŋ küçi artuq».

Һayatimizda maaripniŋ tutqan orni alahidä bolğanliqtin, äzäldinla äҗdatlirimiz bilimni büyük bilip, maaripni uluqliğan. Mäsilän, «Bilim  — bähit buliği, bilim — bähit çiriği», «Bilimlikni dav alalmas, dosti kšpni — yav», «Bilimlik äyip ämäs, tirişmasliq äyip», «Sora-sora bilim aptu, uyula-uyula keyin qaptu».

Äҗdatlirimiz mana moşundaq äҗayip çoŋqur mänaliq dana maqal-tämsillär arqiliq bilimniŋ küç-qudritini namayän qilip, bilim eliş yolida sämimiy vä iҗdihat bilän üginişniŋ zšrürlügini alahidä täkitläydu.

Uyğur häliq maqal-tämsilliridä hälqimizniŋ kšpäsirlik mol täҗribisi šz ipadisini tepip, ilim-bilimni egiläşniŋ müşkül vä muräkkäp ekänligi alahidä qäyt qilinidu. «Bilim eliş — җiŋnä bilän quduq qeziş», «Bilim yolida qilğin zor säpär, ahiri bir kün quçisän zäpär», «Bilim tirişçandin qaçmas, bähit işçandin», «Bilim izdiniştin kelär, bähit — küräştin», «Bilim qaçmas tirişçandin, bähit qaçmas —işçandin», «Bilim jiğiş — altun jiğiştin täs» degängä ohşaş maqallar adämni ilim, bilim egiläş yolida harmay izdinişkä, tirişişqa keräkligigä dävät qilidu.

Mälumki, qandaqla җämiyät sistemisida bolsun, maarip iҗtimaiy täräqqiyatniŋ äŋ muhim häl qilğuçi amilidur. Maarip juquri bilimlik mutähässislärni tärbiyiläydiğan mäniviy huldur.

Dana hälqimiz helä burunla bu muhim nuqtini çoŋqur çüşängän halda tšvändikidäk filosofiyalik pikirlärni otturiğa qoyğan.

İlim-pän jil üçün šçmäs nur çiraq,

Bolmiğin uniŋdin härgizmu jiraq.

Nadanliq ilkidä ğadaysaŋ ägär,

Äl-vätän kšrmäydu seni bir çiraq.

Dana hälqimiz bu maqal-tämsillär arqiliq ilim-bilimniŋ kişilärniŋ insanlarniŋ dilini yorutidiğan nurğa ohşaydiğanliğini, ändi äksiçä çala savat nadan, bilimsiz kişilärniŋ başqilar aldida näzärgä elinmaydiğanliğini, hšrmätlik adäm qatarida sanalmaydiğanliğini kšrsitip beriş arqiliq iҗtimaiy täräqqiyat җäriyanida bilim elişniŋ, märipätlik boluşniŋ, türlük sahalardiki ihtisas egilirini tärbiyiläşniŋ muhimliğini yaqqal kšrsitip beridu.

Uyğur häliq maqal-tämsilliridä «җämiyätniŋ tehimu sür°ätlik ronaq tepişi, härbir җämiyät äzasiniŋ bilimlik, päzilätlik boluşi — maaripqa bağliq» degän kšzqaraşni bayqaveliş täs ämäs. Mäsilän:

Oquğanniŋ dili yoruq,

Oqumiğanniŋ üzi çoruq.

***

Oqup bilgän bala — dadisidin uluq (Oquğan oğul — atidin uluq).

***

Oqumay pul tepip zalim bolğiçä,

Gaday bolsaŋmu, bilim elip alim bol.

Һä, juquridiki bu maqal-tämsillär nadanliq adämni horluq-namratliqqa, zavalliqqa, aç-yalaŋaçliqqa elip baridiğanliğini, bilim egiliriniŋ härqaçan uluqlinidiğanliğini otturiğa qoyup, bu amillarniŋ bilim eliş, tärbiyiliniş arqiliq barliqqa kelidiğanliğini, nadanliqniŋ heçkimgä rava ämäsligini yaqqal kšrsitidu.

Älvättä, yaş ävlatni җämiyätkä yaramliq qilip tärbiyiläş mäktäp tärbiyisi, ailä tärbiyisi boyiçä elip berilidu. Һä, dana hälqimiz bu usulda yaş ävlatni tärbiyiläşni qedimiy zamanlardila qoyup,  maqal-tämsilliridä uni helä roşän ipadiläp bärgän. Bolupmu balini kiçigidin başlap oqutuş-ügitiş, җämiyät vä ailä tärbiyisini qolliniş häqqidiki maqal-tämsillär kšp uçraydu. Mäsilän:

Kiçigiŋdä oqusaŋ çoŋ bolğiçä bilärsän,

Çoŋ bolğanda oqusaŋ bilgiçä šlärsän.

***

Yaşliğida bilim ügänsä kişi,

Yaşanğanda kškkä yetär beşi.

Juqurida näqil kältürgän maqal-tämsillärdin dana hälqimizniŋ qedimiy zamanlardinla maaripqa, ilim-bilimgä alahidä kšŋül bšlüp kälgänligigä kšz yätküzimiz.

Biz bu maqalimizda uyğur häliq maqal-tämsilliridiki maarip ideyasi ipadilängän ayrim maqallar üstidila sšz qilduq. Uyğur häliq maqal-tämsilliriniŋ mäzmuni çoŋqur häm hilmu-hil bolup, ularniŋ bädiiy şäkli bilän täsvirläş amilliri nahayiti bay. Maqal-tämsillär uzaq jillar eytiliş җäriyanida bädiiy җähättin tehimu mukämmällişip, turaqliq bir şäkilgä käldi. Uyğur häliq maqal-tämsilliri yazma ädäbiyatimizniŋ täräqqiyatida bädiiy äsärlärniŋ mäzmunini tehimu beyitiş vä çoŋqurlitiş, obrazliq ipadiläş, kšphillaşturuş җähätlärdä muhim šrnäklik rol' oyniğanliğini täkitligümiz kelidu.

Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş