«Mediatsiyaniŋ ähmiyitini çüşinidiğan vaqit käldi»

0
630 ret oqıldı

Şämşiqämär ABDURAHMANOVA:/ Häliqniŋ hoquq mädäniyitini qeliplaşturuş härqandaq җämiyättä muhim rol' oynaydu. Bizniŋ misalimizda mustäqil Qazaqstanniŋ dšlätçiligini küçäytipla qoymay, grajdanlarniŋ şähs süpitidä täräqqiy etişiniŋ, säyasiy turaqliqniŋ vä ihtisadiy yüksilişniŋ kapalitidur. Bu җäriyanda asasiy yšnilişlärniŋ biri — qanunlarniŋ süpitini aşuruş vä gumanizm turğusidin yetildürüş. Şuŋlaşqimu Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaev 2011-jili «Mediatsiya toğriliq» qanunni imzalidi. Umumän, «Mediatsiya» degän nemä? Uniŋ ähmiyiti nemidin ibarät? Moşu vä buniŋdin başqimu soallar bilän biz Qazaqstan advokatlar palatisiniŋ äzasi, yurist Şämşiqämär Abdurahmanovağa muraҗiät qilduq.

Yoldaş MOLOTOV, «Uyğur avazi»/ – Şämşiqämär Abdullam qizi, «mediatsiya» vä uniŋ ävzällikliri häqqidä qisqiçä tohtilip štsiŋiz?

– «Mediatsiya» — latin sšzidin tärҗimä qilğanda, «teçliqpärvärlik» degän mänani bildüridu. Demäk, mediatsiya härqandaq toqunuşni, talaş-tartişni, qarimu-qarşiliqni sotqa muraҗiät qilmay, teçliq yoli bilän häl qilişniŋ bir yoli. Bu çät ällärdä, bolupmu ğärip älliridä ilgiridinla käŋ qollinip kelivatqan usul.

Bizniŋ elimizdä mediatsiya keyinki jillarda täräqqiy etişkä başlidi. «Mediatsiya toğriliq» qanunmu qobul qilindi. Prezident Nursultan Nazarbaev Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktüpliridä, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ sessiyaliridä sšzligän nutuqlirida mediatsiyaniŋ ähmiyitigä alahidä kšŋül bšlüvatidu. Һazir QHAniŋ mediatsiya keŋişi bar. Bügünki kündä uniŋ işini җanlanduruş mähsät qilinivatidu.

Mediatsiyaniŋ ävzälliklirigä kelidiğan bolsaq, uniŋ asasiy mähsiti — toqunuşta boluvatqan täräplärni qanaätländüridiğan ortaq qarar tepiş. Moşu mähsätkä yätkändila mediatsiya utuqluq ayaqlaşti deyişkä bolidu. Adättä, toqunuşta boluvatqan täräplär işniŋ sotta häl qilinişini birdin-bir toğra, nätiҗidar yol däp hesaplaydu. Biraq sot җäriyanida kätkän vaqitni, çiqimni hesaplisaq, mediatsiyaniŋ ävzälligini çüşiniş qiyin ämäs. İkkinçidin, mäbläğ mäsilisini mediator bilän šzara kelişişkä bolidu.

Täkitläş lazimki, toqunuşta boluvatqanlar sot zalidin bir-birigä düşmän bolup çiqişi mümkin. Ändi mediatsiya җäriyanida bolsa, ular šzara illiq muamilini, hätta, bäzidä dostanä munasivätni saqlap qalalaydu. İnsanpärvärlik turğusidin qarisaq, bu nahayiti muhim. Mediator, betäräp şähs süpitidä, täräplärniŋ mänpiyätlirini üginidu. Şuniŋ asasida toqunuşni häl qilişniŋ äŋ nätiҗidar yolini tapidu. U sotqa ohşaş hšküm çiqarmaydu, җärimanmu salmaydu. Pikirlärni tiŋşap, umumiy, häm här ikki täräp toğra qobul qilidiğan qarar tapidu.

Mälumki, sotta toqunuşniŋ ğalip çiqidiğan täripi vä yeŋilip qalidiğan täripi bolidu. Sot hškümi mäҗburiy türdä orunlinidu. Demäk, bir täräp sot hškümigä narazi bolsimu, uni mäҗburiy türdä orunlaydu. Mediatsiyadä «gunakarni» tepiş mähsät qilinmaydu. Bayqiğan bolsaq, mediatsiyaniŋ ävzällikliri kšp. Meniŋçä, mediatsiyaniŋ  ähmiyitini çüşinişniŋ vaqti alliqaçan käldi.

– Mediatsiyani qaysi sahalarda qollinişqa bolidu?

– Mediatsiyani җämiyättiki barliq sahalarda, yäni grajdanliq, ailä, mäktäp, ämgäk munasivätliri, ihtisadiy, iҗtimaiy sahalarda qollinişqa bolidu. Ändi, җinaiy işlar sahasida bolsa, ançä eğir ämäs җinayätlärni häl qilişta paydilinidu.

Alahidä täkitläş keräkki, dšlät mänpiyiti, milliy behätärlik sahasida mediatsiya qollinilmaydu. Ägär toqunuş sotta qarilivatqan bolsa, sot işiniŋ härqandaq җäriyanda tohtitilip, mediatsiyagä keliş mümkin. Yäni täräplärniŋ hahişi birinçi novättä turidu. Yänä bir muhim täläp, mediatsiya җäriyanida mähpiylik saqlinidu. Mediator härqandaq sšhbätni vä mälumatni mähpiy tutidu. Sotta bolsa, bu mümkin ämäs. Uniŋdin taşqiri mediatsiya җäriyani vaqit җähättin qisqa. Ägär işlarniŋ kšplügini, sot işliriniŋ sozulup ketişini näzärdä tutsaq, mediatsiyaniŋ nätiҗidarliğini çüşiniveliş täs ämäs. Häliqara statistika mälumatliriğa qarisaq, duniyada toqunuşlarniŋ 30 — 40 payizi mediatsiya arqiliq häl qilinidekän. Ularniŋ 85 payizi iҗabiy häl qilinidu. Qazaqstanmu hazir şuniŋğa ketip baridu.

– Mediatorlarğa qandaq täläplär qoyilidu?

– Birinçidin, mediator härtäräplimä bilimlik boluşi lazim. Barliq qanunlarni bilişi keräk. İkkinçidin, yahşi psiholog bolğini ävzäl. Mäsilän, bizniŋ Advokatlar palatisiniŋ härqandaq äzasi mediator bolalaydu. Çünki ular mediatsiyaniŋ barliq täläplirigä җavap beräläydu.

Mediator toqunuş җäriyanidiki täräplärgä ohşaş häm qolayliq şaraitlarni yaritişi keräk. Mäsilän, täräplär muzakirigä kälgändä, ohşaş üstäl, orunduq, hätta ohşaş varaq vä qäläm bilän täminlinişi haҗät. Sšhbätlişivatqanlar arisida heçqandaq tosalğuluqlar bolmasliği lazim. Şu vaqitta täräplärniŋ mediatorğa bolğan işänçisi päyda bolidu, ular šzlirini qolayliq his qilip, sšhbätkä, muzakirigä täyyar bolidu. Mediator, şundaqla toqunuşuvatqanlar bilän aldin-ala uçrişip, sšhbätlişidu. Һärbirsiniŋ nemini halaydiğanliğini, çoŋqur üginidu. Şuniŋdin keyin här ikki täräpni qanaätländüridiğan yolni tapidu.

– Silärgä asasän qandaq mäsililär boyiçä muraҗiät qilidu?

– Bizgä, asasän, turmuş-mäişiy, iҗtimaiy işlar boyiçä muraҗiät qilivatidu. Mäsilän, štkändä Almutidiki uyğurlar ziç yaşaydiğan jutlardin bir ailä käldi. Yeşi bir yärgä yätkän är-ayal. Uquşsaq, ularniŋ ailä qurğiniğa helä bolsimu, baliliri yoq ekän. Är kişi šmür boyi qazanhanida ot qaliğuçi bolup işläptu. Ayali işlimigän ekän. Ular aҗrişip, mülükni bšlüş mäsilisi kštiriliptu. Bizniŋ mediatorlar ularniŋ šyini berip kšrgändä, häyran qaptu. İҗtimaiy ähval naçar. Rastini eytqanda, bšlüşkidäk mülkimu yoq. Är kişiniŋ eytidiğini: «Män bir šmür işlidim. Ayalim işlimidi. Şuŋlaşqa uniŋ bu šydä heç häqqi yoq». Ayaliniŋ baridiğan yerimu yoq ekän. Ahiri här ikki täräpni ortaq kelişimgä kältürduq. Һazir ular bir hoylida, biraq ayrim turuvatidu.

Yänä bir misal. Bizgä mikrorayonlarniŋ biridä yaşavatqan, kšpbaliliq uyğur ailisi yänä şu mülük bšlüş mäsilisi bilän muraҗiät qildi. Baliliriniŋ kšpisi işsiz ekän. Ata-anisiniŋ pensiyasigä yaşavetiptu. Ularniŋ mähsiti šyni bšlüp, setip, çiqip ketiş. Qerindaşlar bir-birigä düşmän bolidiğan däriҗigä yetiptu. Һätta KTKdiki «Naşa pravda» programmisiğa barmaqçi bolğan ekän. Biz buniŋ millitimiz üçün nahayiti sälbiy täsir qilidiğanliğini çüşändürüp, aran tohtitip qoyduq. Һämmisiniŋ pikirlirini tiŋşap, mäsilini iҗabiy häl qilduq. Tonuşlar arqiliq işsiz jürgänlärni işqimu orunlaşturduq.

Һazir Uyğur nahiyäsidin muraҗiät qilivatqanlar kšp. Ularniŋ asasiy mäsilisi — yär mäsilisi. Arişaŋdiki yärlärni birliri qanunsiz elivalğan yaki başqisiniŋ yerini qoşuvalğan.  Bu yärdimu mediatorlar işlävatidu.

Alahidä täkitläş lazimki, hazirçä biz mediatsiyalik işimizğa (yuridik şähslärni hesapqa almiğanda) häq almiduq. Һätta bizniŋ mediatorlar šzliriniŋ yançuğidin pul häşligän päytlirimu boldi.

Uniŋdin taşqiri, biz işimizni tehi tärğibat qilmiduq. Päqät bir-biridin aŋlap, «uzunqulaq» radiosi arqiliq kelivatqanlarğa qolumizdin kelişiçä yardäm qilivatimiz.

– Siz mediatsiyagä jigitbaşlirini җälip qiliş toğriliq täşäbbus kštärgän ediŋiz. Şu mäsilä qandaq häl boluvatidu?

– Mälumki, «jigitbaşliri» çüşänçisi başqa heçbir millättä yoq. Uyğurlar jutniŋ jigitbeşi qilip häliq içidä abroyluq, mahir täşkilatçi, sšzini štküzäläydiğan şähslärni saylaydu. Ular juttiki härbir ailiniŋ ähvalini, adämlärniŋ müҗäz-hulqini yahşi bilidu. Kimgä qandaq muamilä qilişni, qäyärdä avaz kštirip, qäyärdä siliq gäp qilişni yahşi çüşinidu. Һärqandaq işta, yäni toy-tškün, näzir-çiraqta, hätta җaŋҗal çiqsa, uyğurlar, birinçi novättä, jigitbeşiğa muraҗiät qilidiğu. Demäk, bizniŋ jişitbaşlirimiz mälum däriҗidä mediatorlar. Biraq jigitbaşliriniŋ hämmisiniŋ aliy yuridik bilimi bar däp eytişqa bolmaydu. Bizniŋ täklivimiz, jigitbaşlirini mediatsiya kurslirida oqutuş. Bu «Mediatsiya toğriliq» qanunda kšrsitilgän. Yäni, män vä meniŋ şeriklirim käspiy yuristlar süpitidä ularni oqutuş, җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi namidin «käspiy ämäs mediator» degän sertifikat beriş hoquqimiz bar. Moşundaq sertifikat alğan härqandaq şähs yärlik hakimiyättiki käspiy ämäs mediatorlar tizimiğa kirgüzülidu. Bu tizimdiki şähslär toğriliq ähbarat hakimiyättä bolidu. Ularniŋ paaliyätliri üçün yärlik byudjettin mäbläğmu bšlünidu. Ular mediatsiya bilän şuğulliniş hoquqiğa egä bolidu. Başqiçä eytqanda, jigitbaşliri kündä qilivatqan işini qanun dairisigä kirgüzimiz. Bumu muhim. Biz ҖUEM yenidiki Jigitbaşliri keŋişiniŋ räisi Abdureşit Mähsütov bilän bu häqqidä sšhbätläşkän eduq. Biraq jigitbaşliriniŋ hämmisini Almutiğa jiğiş, ularni üç-tšrt kün oqutuş mümkin ämäs ekän. Ändi biz nahiyälärgä berip, şu yärdä seminarlarni štküzüşni täklip qilivatimiz. Älvättä, bu yärdä yuristlarniŋ yolini, yatiğini, tamiğini häl qiliş mäsilisi turidu. Jigitbaşlirimiz moşu täklipkä munasivätlik pikirlirini bizgä ävätişini iltimas qilğan bolar edim. Hulasiläp eytsam, keläçäktä mediatsiya ähmiyitimu, uni qollaş dairisimu käŋiyidu. Şuŋlaşqa bu iştin çättä qalmasliğimiz muhim.

– Sšhbitiŋizgä rähmät.

Bälüşüş