ŞҺT tarihidiki yeŋi sähipä

0
553 ret oqıldı

Astanada Şanhay hämkarliq täşkilatiniŋ sammiti štüp, uniŋda birläşmä tärkivi ikki yeŋi qatnaşquçi bilän räsmiy toluqturuldi.

Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev tar tärkiptä štkän muzakirilärdä Astanadiki sammitiniŋ täşkilat tarihida yeŋi sähipä eçivatqanliğini täkitlidi. Çünki juquri däriҗidiki ahirqi uçrişişqa altä mämlikätniŋ rähbiri qatnaşqan edi. Ändi bolsa, birläşmä tärkividä säkkiz dšlät bar.

– Yeŋi äzalarniŋ qobul qilinişi täşkilatniŋ täräqqiyatiğa yeŋi küç-quvät beridu vä uniŋ häliqara abroyiniŋ šsüşigä yardäm qilidu, – däp täkitlidi Dšlät rähbiri.

Prezident on altä jilda ŞҺTniŋ häliqara däriҗidä etirap qilinip, kšpsahaliq šzara härikätniŋ nätiҗidarliq mäydaniğa aylanğanliğini atap štti. Uniŋ dairisidä regiondiki behätärlikni küçäytiş, ihtisadiy alaqilarni çoŋqurlitiş vä täşkilatqa äza mämlikätlär otturisidiki mädäniy-gumanitarliq hämkarliqni käŋäytiş boyiçä nurğun işlar ämälgä aşuruldi. Türlük häliqara birläşmilär, җümlidin BMT bilän šzara härikät küçiyivatidu. Salmaqliq şärtnamä-hoquq asasi şäkilländi. Mustähkäm institutsional asaslar vuҗutqa kelip, ŞҺTniŋ regionluq häm alämşumul täsiri küçiyivatidu.

Nursultan Nazarbaev hazir täşkilat     paaliyitidä    geosäyasättiki ahirqi tendentsiyalärniŋ hesapqa elinivatqanliğini, asasiy mähsätlärni izçil qolğa kältürüş häm barliq birläşkän qararlarni nätiҗidarliq häl qiliş boyiçä muntäzim işniŋ jürgüzülüvatqanliğini qäyt qildi. Turaqliq vä behätärlikkä bolğan yeŋi sinaqlar bilän hovuplarni yoqitiş, җümlidin terrorizm vä ekstremizmğa qarşi kürişiş mäsililirigä alahidä diqqät bšlünüvatidu.

Qeliplaşqan tärtip-qaidä boyiçä tar dairidiki uçrişiştin keyin käŋäytilgän tärkiptä mäҗlis štküzüldi. Buniŋda Qazaqstan, Qirğizstan, Özbäkstan, Rossiya, Taҗikstan vä Hitay Prezidentliriğa Pakstan vä Һindstan Prem'er-Ministrliri, ŞҺTta bayqiğuçi dšlätlärniŋ – Avğanstan, Belarus', Moŋğoliya Prezidentliri vä İran väkili, şundaqla BMT, AÖҺİÇK, MDҺ, KBŞT vä Şärqiy-Җänubiy Aziya dšlätliri assotsiatsiyasiniŋ väkilliri qoşuldi.

Kün tärtivigä muvapiq täräplär ŞҺTniŋ hazirqi ähvalini vä aldiki vaqitqa bälgülängän täräqqiyat istiqbalini, täşkilat dairisidiki ämäliy hämkarliqni ilgirilitiş boyiçä birläşkän qädäm-çarilärni muhakimä qilip, muhim häliqara häm regionluq mäsililär boyiçä pikirläşti.

– Һeç mubaliğisiz eytalaymizki, bizniŋ bu qetimqi uçrişişimiz tarihiy vaqiä bolidu – däsläpki qetim täşkilat tärkivi käŋiyivatidu. Bügündin başlap Һindstan Җumhuriyiti vä Pakstan İslam Җumhuriyiti ŞҺTqa toluq hoquqluq äza dšlätlärdin boldi. Ändi täşkilatniŋ җavapkärlik zonisi üç milliard adämdin oşuq ahalisi bar territoriyani šz içigä alidu. Şundaq qilip, u «Şaŋhay säkkizligi» süpitidä šziniŋ institutsional täräqqiyatiniŋ yeŋi basquçiğa qädäm taşlidi, – däp täkitlidi Nursultan Nazarbaev.

Qazaqstan Prezidenti ŞҺTniŋ häliqara täşkilatlar vä birläşmilär bilän bolğan hämkarliğini küçäytiş işiğa alahidä tohtaldi. Nursultan Nazarbaev štkän jili BMT Baş Assambleyasiniŋ ŞҺT bilän hämkarliq toğriliq qarariniŋ qobul qilinğanliğini vä istiqbalda Häliqara Qizil Krest täşkilati bilän munasivätlärniŋ şäkillinişiniŋ mümkin ekänligini täkitlidi.

– Biz ŞҺTniŋ Evraziya ihtisadiy ittipaqi vä İslam hämkarliq täşkilati bilän šzara härikätniŋ yoliğa qoyuluşi üçün küç çiqirivatimiz, – qoşumçä qildi Dšlät rähbiri.

Şundaqla Nursultan Nazarbaev mämlikitimizniŋ BMT Behätärlik Keŋişiniŋ turaqliq ämäs äzasi süpitidä regionluq häm alämşumul toqunuşlarni birtäräp qiliş üçün barliq küçini särip qilişqa intilivatqanliğini bildürdi.

Uniŋdin taşqiri Qazaqstan Prezidenti mämlikitimizniŋ «yeşil» energetikini täräqqiy ätküzüş üçün ämälgä aşuruvatqan iş-härikätlirigä tohtaldi. ŞҺT sammitiniŋ «Keläçäk energiyasi» şiari astida «EKSPO-2017» eçilivatqan kündä štküzülüvatqanliğini – mäzkür mavzuniŋ alahidä ähmiyätkä egä ekänligidin deräk beridu.

– Bu yärdä birnäççä ay mabaynida ekologiyalik taza energetika sahasidiki äŋ ilğar tehnologiyalär namayiş qilinidu. Astanadiki EKSPO nätiҗiliriniŋ ŞҺTniŋ barliq dšlätlirigä, umumän, häliqara birläşmigä sezilärlik payda elip kelidiğanliğiğa ümüt qilimän, – degän pikirni bildürdi Nursultan Nazarbaev.

Ahirida Dšlät rähbiri täşkilatni täräqqiy ätküzüşniŋ barliq asasiy yšnilişliri boyiçä šzara härikätniŋ juquri däriҗisiniŋ päqät uniŋğa qatnaşquçi ällärniŋ umumiy küç çiqirişi tüpäylila qolğa kältürülidiğanliğini täkitlidi.

Astanadiki ŞҺT sammiti Qazaqstanniŋ täşkilatqa räislik qiliş dairisidiki tamamliğuçi çarä-tädbir boldi. Mäҗlis ayaqlaşqandin keyin bu lavazim reglament boyiçä Hitay Häliq Җumhuriyitigä štti.

HHҖ Räisi Şi Җiŋpin räislikni qobul qilip, ŞҺT işiniŋ asasiy yšnilişi boyiçä Hitay täräpniŋ birqatar täkliplirini bildürdi.

Andin keyin ŞҺTqa äza dšlätlär – Qirğizstan, Rossiya, Taҗikstan, Özbäkstan, Һindstan, Pakstan rähbärliri – Almazbek Atambaev, Vladimir Putin, Emomali Rahmon, Şavkät Mirziёev, Narendra Modi, Navaz Şarif täşkilat dairisidiki hämkarliq istiqbaliğa munasivätlik pikirlirini otturiğa qoydi.

Sammitta şundaqla Avğanstan Prezidenti Aşraf Ğani, Belarus' Prezidenti Aleksandr Lukaşenko, Moŋğoliya Prezidenti Tsahiagiyn Elbegdorj, BMT Baş kativi Antoniu Guterriş, ŞҺT Baş kativi Raşid Alimov, Mustäqil Dšlätlär Һämdostluğiniŋ iҗraiy kativi – iҗraiy komitetiniŋ räisi Sergey Lebedev, ŞҺT Regionluq terrorizmğa qarşi quruluminiŋ iҗraiy kativi Evgeniy Sısoev, Aziyadiki Özara härikät vä işänçä çariliri keŋäşmisiniŋ iҗraiy kativi Gun Tszyan'vey, Şärqiy-Җänubiy Aziya dšlätliri assotsiatsiyasiniŋ baş kativi Le Lıong Min vä Kollektivliq behätärlik şärtnamisi täşkilati baş kativiniŋ orunbasari Amanjol Janquliev sšzgä çiqti.

Astanadiki sammit beşidin ayiğiğiçä Şaŋhay hämkarliq täşkilatini käŋäytiş bälgüsi astida štkinigä qarimay, tarihiy hšҗҗätlär uçrişişniŋ äŋ ahirida qobul qilindi.

Qazaqstan, Qirğizstan, Özbäkstan, Rossiya, Taҗikstan vä Hitay prezidentliri ŞҺTqa äza Dšlätlär rähbärliri keŋişiniŋ Pakstan bilän Һindstanniŋ ŞҺTqa äzaliqqa qobul qiliş җäriyaniniŋ ayaqlaşqanliği vä ularğa tegişlik märtiviniŋ berilgänligi toğriliq qararni imzalidi.

– Moşu äҗayip vaqiäniŋ Şaŋhay hämkarliq täşkilati täräqqiyatida yeŋi dävir açidiğanliğiğa, uniŋ ihtidarini helä käŋäytip, ŞҺTniŋ häliqara abroyini küçäytidiğanliğiğa ümüt qilimän, – däp täkitlidi Nursultan Nazarbaev qobul qilinğan qararğa izah berip.

Uniŋdin taşqiri sammit yäküni boyiçä, Şaŋhay hämkarliq täşkilatiğa äza dšlätlär rähbärliriniŋ Astana deklaratsiyasi qobul qilindi. Başqa hulasä hšҗҗätlär arisida ŞҺTniŋ ekstremizmğa qarşi härikät qiliş boyiçä konventsiyasi vä ŞҺT rähbärliriniŋ häliqara terrorizmğa  qarşi birlişip härikät qiliş toğriliq bildürüşi bar.

Bälüşüş