Täläpçan rähbär edi

0
519 ret oqıldı

1979-jili җumhuriyätlik “Kommunizm tuği” (hazirqi  “Uyğur avazi”) gezitiniŋ häptisigä bäş qetim näşir qilinişiğa munasivätlik mänmu mäzkür gezitqa işqa täklip qilindim. Däsläp yeza egiligi, andin partiya bšlümlirini başqurdum, qoşumçä käspiy ittipaq komitetiniŋ räisi, başlanğuç partiya täşkilatiniŋ kativi väzipilirinimu billä atqurdum. Şu jilliri äräp häripi asasida çiqivatqan “Yeŋi hayat” geziti “Kommunizm tuğiniŋ” qoşumçisi hesaplinip, uniŋ muhärriri Alimҗan aka Qasimov edi. Uni burun kšrmigän, tonumattim. Qarimaqqa, qät°iy, täläpçan rähbärdäk kšründi maŋa. İkki gezit hadimliri bir kollektiv hesaplanğaçqa, yeqin arilişimiz. Şu җäriyanda Alimҗan aka bilän pat-patla gezit paaliyiti, kollektiv arisidiki ähval vä başqimu mäsililär toğriliq mäslihätlişip turduq. Sšhbät davamida uniŋ päm-parasätlik, hayatiy täҗribisi mol insan ekänligini bayqidim. Çoŋ gezit kollektiviğa yeŋidin qoşulğan maŋimu bahaliq pikir-mäslihätlärni eytip jürdi. Şundaq qilip, Alimҗan aka bilän kona tonuşlardäk bolup, oçuq-ärkin sšzlişip jürduq. Bäzidä sšhbitimizniŋ ahiri šzimizniŋ šmür vä ämgäk yoliğa ulişip ketättidä, Alimҗan akiniŋ redaktsiyagä kälgiçä helä mäs°ul hizmätlärni atqurğanliğidin vaqip boldum.

Alimҗan Qasimov 1932-jili 22-iyun' küni Uyğur nahiyäsiniŋ Çarin yezisida tuğulğan. Bu elimiz hayatidiki märäkkäp jillardin bolup, pat-patla kona bilän yeŋi arisidiki toqunuş käskinlişip, paҗiälik ähvallarmu yüz berip turatti. Uniŋ ahiri 1937-jili täqipläşniŋ balayu-apitigä, uruş jilliriğa ulaşti.

Mana moşundaq eğir hayat särgüzäştilirigä Alimҗanmu urulup, šsüp tavlandi. Kšp närsilärni yadida saqlap qaldi. Şaraitqa bola umu šgisi qatmay turup, yäni on bir yeşida җismaniy ämgäkkä — egilik işliriğa arilaşti. Aç-zerin jürüp, tartqan җapaliri az bolmidi. Yahşi hayatniŋ halal ämgäktä, bilimdä ekänligini çüşändidä, qandaq qilip bolmisun, oquşqa intildi. U ottura mäktäpni ülgilik tamamlaydu vä 1951-jili KazDUniŋ filosofiya fakul'tetiğa oquşqa çüşüp, bäş jil ätrapliq bilim aldi. Uni muvappäqiyätlik pütirip, jutiğa qaytip kelip, bir jil tuğulğan yezisidiki on jilliq mäktäptä oquğuçilarğa tarih pänidin däris beridu vä ilmiy mudirliq işinimu billä elip baridu. Şundaqla mäktäpniŋla ämäs, nahiyä hayatidiki җämiyätlik işlarğimu paal qatnişip, salahiyätlikligi bilän rähbärlikniŋ diqqitini šzigä җälip qilidu. U jilliri nahiyä işläpçiqirişida vä mädäniyät sahasida komsomol-yaşlar asasiy küç hesaplinip, ularniŋ paaliyätçanliğini härtäräplimä aşuruş täläp qilinivatatti. Buniŋ üçün yaşlarniŋ yetäkçisini almaşturuş mäsilisi kštirilgändä, istedatliq yaş kadr Alimҗan Qasimovni nahiyälik komsomol komitetiniŋ birinçi kativi qilip saylaydu. Uniŋ üçün bu däsläpki çoŋ işänçä bolup, uni şäräplik aqlaş üçün pütkül vuҗudi bilän işqa kirişidu. Yaşlar hayatiğa dair käŋ kšlämlik çarä-tädbirlärni ämälgä aşuridu. Һärbir sahada komsomollardin tärkip tapqan kollektivlar, brigadilar, zvenolar täşkil qilinip, Uyğur nahiyäsiniŋ yaşlirimu šzliriniŋ bahaliq täşäbbusliri bilän kšrünidu. Ular dehançiliqni, çarviçiliqni, mädäniyätni rivaҗlanduruşni šz hšddisigä elip, utuqlarğa, şan-şäräplärgä erişidu. Yaşlarniŋ ämgäk paaliyiti häqqidä gäp qilğanda, ularniŋ rähbiriniŋ ismimu kšrnäklik täşkilatçilar qatarida tilğa elinidu.

Alimҗan Qasimov 1961-jili nahiyädiki çoŋ egilik – Sverdlov namidiki kolhoz partiya täşkilatiniŋ kativi hizmitigä tayinlinidu. Yaşlar, adämlär bilän işläp täҗribä topliğan u bu yärdimu šziniŋ täşkilatçiliq qabiliyiti bilän alahidä päriqlinidu. Täşkilat işini tez җanlanduruşqa qol yätküzidu. Kommunistlar barliq sahalarda šzliriniŋ ästaidil ämgigi bilän başqilarğa ülgä bolidu. Buniŋ šzi yeza egiligi mähsulatlirini yetiştürüş miqdarini aşuruşqa, yeza mädäniyitini kštirişkä iҗabiy täsirini täkküzdi. Nätiҗidä bu jilliri kolhoz millioner atilip, u vilayät boyiçä ilğarlar sepidin orun alidu.

Alimҗan aka Qasimovniŋ keläçigigä işänçä hasil qilğan nahiyä rähbärligi uni Almuta şähiridiki aliy partiya mäktivigä oquşqa ävätidu. Mäzkür bilim därgahini pütärgändin keyin u Almuta vilayätlik partiya komiteti apparatiğa işqa täklip qilinip, däsläp lektor, andin instruktor lavazimlirida işlidi. Bu jilliri kšpligän ämgäk kollektivlirida bolup,  elimizniŋ içki vä taşqi säyasiti toğriliq dokladlar oqup, sšhbätlär jürgüzdi. Şundaqla gezitlarda aktual mavzularğa yazğan maqaliliri elan qilindi, uniŋ ilim-pängä bolğan qiziqişi, intilişi küçäydi. Buniŋ šzi Alimҗan Qasimovni 1968-jili Qazaqstan Pänlär akademiyasiniŋ filosofiya vä hoquq institutiniŋ aspiranturisiğa oquşqa elip käldi. Uni 1971-jili utuqluq tamamliğandin keyin vilayätlik partiya komitetida yänä tšrt jil işläydu. Bu jilliri Alimҗan Qasimovniŋ kšpmillätlik җumhuriyitimiz şaraitida häliqlär dostluğini mustähkämläş, ularni vätänpärvärlik, bäynälmilällik rohta tärbiyiläş, uyğurlarniŋ urpi-adätliri vä başqimu mavzularda yazğan ilmiy ämgäkliri gezit-jurnallarda yoruq kšrdi.

1975-jili Alimҗan Qasimovni Qazaqstan Kompartiyasi Märkiziy Komiteti “Kommunizm tuği” geziti muhärririniŋ “Yeŋi hayat” geziti boyiçä orunbasari  qilip tayinlidi.  Mäzkür gezitta çaräk äsir işläş mabaynida Alimҗan akiniŋ salahiyiti, täşkilatçiliq qabiliyiti yarqin kšründi.  U jilliri mäzkür gezit häptisigä üç qetim näşir qilinatti. Alimҗan aka başqurğan iҗadiy kollektiv šzlirigä jüklängän җavapkärlikniŋ hšddisidin şäräp bilän çiqalidi. Kšläminiŋ az boluşiğa qarimay, uniŋ sähipiliridä Qazaqstanda vä Ottura Aziya җumhuriyätliridä boluvatqan yeŋiliq-šzgirişlär, ämgäk mäş°älliri toğriliq, tarihimizğa, urpi-adätlirimizgä, kšrnäklik alimlirimiz, yazğuçi-şairlirimizniŋ hayatiğa, paaliyitigä dair maqalilar davamliq besilip turdi. Nätiҗidä «Yeŋi hayat» geziti hälqimizniŋ hšrmitigä erişti.

Şu jilliri Alimҗan Qasimov “Ahali migratsiyasiniŋ milliy mädäniyätlärniŋ yeqinlişişiğa bolğan täsiri” mavzusida namzatliq dissertatsiyasini muvappäqiyätlik himayä qilip, filosofiya pänliriniŋ namziti ilmiy däriҗisini eliş hoşalliğiğa muyässär boldi. Kšp jilliq ünümlük ämgigi munasip bahalinip, ikki qetim җumhuriyät Aliy Keŋişiniŋ Pähriy yarliği vä başqimu mukapatlar bilän täğdirländi.

Alimҗan aka ailidimu kšyümçan ata edi. U räpiqisi Heliçäm bilän üç pärzänt tärbiyiläp, oqutup qatarğa qoşqan insanlardin boldi. Biraq oğli Rasulniŋ šmri qisqa boldi: 1989-jili may eyida Almuta tšmüryol vokzaliniŋ qoşumçä yolliriniŋ biridä çiqqan šrtkä qarşi kürişiştä qährimanlarçä qaza boldi. Uniŋ kšrsätkän җasariti juquri bahalinip, Qizil Yultuz ordeni bilän täğdirländi. Biraq oğliniŋ kšyük oti ata-anisiniŋ jürigini parä-parä qilivättidä, Alimҗan akini ağriqqa duçar qildi.  U oğliğa atap yazğan märsiyäsidä mundaq däydu:

Rasul oğlum, bäkmu seğindim män,

Җudaliqtin jürigimni   tilğidim män.

Nemä qilay başqa çüşkän   bu därtlärgä,

İçi-içimdin yeşim tšküp jiğlidim män.

Rasul, Rasul! däp zarlaydu ataŋ seniŋ,

Seni oylap ottäk yanar tenim meniŋ…

Һä, bu eğir җudaliq ahiri atinimu šlüm çaŋgiliğa saldi. Alimҗan aka 1995-jili 17-noyabr' küni yoruq duniya bilän mäŋgügä vidalaşti. Ägär hayat bolğinida moşu künliri šmriniŋ şanliq 85-davaniğa kštirilättekän, armanliri nurğun edi, degän eğir tiniqta maqalämni ayaqlaşturdum.

Abdukerim TUDİYaROV.

Bälüşüş