Hälqimizdiki muqäddäs sanlar

0
929 ret oqıldı

Uyğurlar «yättä», «toqquz» vä «qiriq» sanlirini muqäddäs däp bilidu. Ular eŋimizda has qaraş, mäniviy adätlärni hasil qilip, urpi-adätlirimizgä zor täsir kšrsätkän. Kšltegin mäŋgü teşida «Kšltegin ilgiri-keyin toqquz qetim başqa-başqa atqa minip җäŋgä kirdi», «Kšltegin toqquz çerikni näyzilidi» degän bayanlar, Qumul uyğurliriniŋ «Kšk mäşrividä» eytilidiğan qoşaqlarda «Qazini – ottuz, qoyi – toqquz, hämmini täŋ rasliduq» degän misralar, adättiki mäşräplärgä has «Ottuz oğul, toqquz qiz» degän ibarä moҗut. Moşu hasiyätlik sanlarğa nisbätän etiqat tüpäyli uyğur qäbililiri namlirimu «Toqquz uyğur (içki toqquz) vä «Toqquz oğuz» (taşqi toqquz) däp atalğan. Mähmut Qaşğäri daŋliq «Türkiy tillar divanida»: «Hanniŋ qol astidiki vilayätlär härqançä kšpiyip, juquri kštirilsimu, tuğliri toqquzdin aşmaydu. Çünki «toqquz» sani hasiyätlik hesaplinidu» däp yazğan.

Hasiyätlik «yättä» çüşänçisi «toqquz» saniniŋ sirliq harakteridin kelip çiqqanliği, uniŋ zärduşt (atäşpäräslik) dini arqiliq uyğurlar arisiğa kirip, siŋişkänligi vä islam dini äqidiliri bilän birlişip, urpi-adätlirimizdä muäyyän adät tüsini alğanliği mälum. Mäsilän, bala yättä yaşqa kirgändä sünnät toyi štküzülidu. Adäm vapat bolup, yättä kün štkändä җamaätkä çoŋ näzir berilidu.

Muqäddäs «qiriq» çüşänçisi birär diniy etiqatqa bağlanmaydu. U päqät uyğurlarniŋ qedimiy mädäniyät  därijisigä täälluq. «Oğuznamä» dastanida «qiriq kündin keyin çoŋ boldi», «qiriq keçä-kündüz toy qildi» degän qurlar uçraydu. Şundaqla turmuş adätlirimizdimu bala tuğulup, qiriq kün toşqanda «qiriq süyi» quyulup, bšşük toyi štküzülidu. Musibätkä munasivätlik «qiriq näzirimu» hämmimizgä mälum. «Qiriq» sani buniŋdin taşqiri uyğurlarniŋ qedimiy çüşänçisidä «çäksiz» degän mänağa egä bolup, äŋ çoŋ sanniŋ çeki süpitidä qaralğan. U «on» saniniŋ alämniŋ tšrt täripigä (şäriq, ğärip, җänup, şimal) täkrar qoşuluşidin yaki kšpäytilişidin kelip çiqqan. Hälqimizniŋ iptidaiy dävirdiki «tšrt täräp» qarişi — alämniŋ çäksizligini ipadiläydiğan sirliq çüşänçä bolup, «qiriq» sani «pütkül aläm» mänasini bildürgän.

Bälüşüş