“Җapağila yaralğanmu anilar…”

0
48 ret oqıldı

İvrayim BARATOV, «Uyğur avazi»/ Uka aka bilän sšhbitimiz uzaqqa sozuldi. Tohsängä taqap qalğan mštivärniŋ quliği helila eğirlişip qaptu. Uniŋ üstigä üniŋniŋ yetişiçä vaqirap, «Uka aka» däp muraҗiät qilişmu maŋa ğälitila bilindi. Kšpni kšrgän mštivär meniŋ äynä şundaq qolaysiz ähvalda qelivatqanliğimni säzdi, ätimalim, «Män sšzläy, sän tiŋşa» däp šzi toğriliq eytipla kätti. Uniŋğa šzämniŋ gezit muhbiri ekänligimni, hädisi Lätipäm toğriliq maqalä yeziş üçün material toplap jürgänligimni aran uqturğandin keyinla, sšhbitimiz šz qiniğa çüşkändäk boldi.

– Ävu bir jili kimdu-biriniŋ «Җapağila tuğulğanmu uyğurlar» (muällipi İlahun Һoşur – İ.B.) degän şeirini oquğinim bar. Yahşi şeir, şähsän maŋa bšläkçila täsir qildi, – dedi Uka aka yaş ägigän kšzlirini sürtüp. – Ägär män şair bolsam, uni šzgärtip, «Җapağila yaralğanmu anilar» däp yazattim vä hädäm Lätipämniŋ obrazini yaratqan bolar edim. Һäqiqätänmu, meniŋ kšyümçan hädämniŋ hayati җapa-mäşäqätlärgä tolup-taşti…

Sšhbätdişimniŋ eytişiçä, tegi-täkti kiçikaqsuluq Abdumanap bilän Һšzräm šz dävriniŋ aŋliq, juttiki sanaqliq savatliq adämlärdin bolğan ekän. Ular yättä pärzänt sšyüptu. Lätipäm bu ailidiki ikkinçi pärzänt bolup, 1917-jili tuğulğan ekän.

Lätipäm on bäş yaş vaqtida, täğdir täqqazisi bilän, bu ailä Qirğizstanğa yär avduruş qilinidu. Çünki Abdumanapniŋ dadisi – Lätipämniŋ bovisi Baratsopi intayin bay adäm bolğan ekän. Uniŋğa ohşaşlarniŋ kšpçiligi, keŋäş hakimiyitiniŋ yeŋiçä säyasitigä qarşi çiqqan halda, çegara atlap Ğulҗa täväsigä štüp ketidu. Baratsopi bolsa, «Män pütkül bayliq-bisatimni maŋlay tärim bilän tapqan», däp jutida qalidu. Biraq bäzilärniŋ uniŋ üstidin qilğan şikayiti tüpäyli sot bolup, mal-mülki musadirä qilinidu. Ailisi toluği bilän yär avdurulidu.

Täğdirniŋ moşu yazmişi tüpäyli Lätipäm 1933 – 34-jilliri Qirğizstannniŋ Qarakšl şähiridiki pedtehnikumda oquydu. Biraq uni tamamlimayla, Abdumanap atiniŋ hahişi bilän, Lätipäm Özbäkstanniŋ Änҗan şähirigä ketidu Çünki bu şähärdä bilim elivatqan vä işlävatqan uruq-tuqqanliri helä nurğun edi. Ata äynä şularğa uqaq tartqan häm qiziniŋ şularniŋ birigä yatliq boluşini haliğan bolsa keräk.

Äynä şu niyättä ändi änҗanliq bolup qalğan Lätipäm oquşini moşu şähärdiki peduçiliöeda davamlaşutridu,  «kulakniŋ nävrisi» bädnam qalpiği tüpäyli duç kälgän häddi-hesapsiz kamsitişlardin qutulğandäk bolidu. 1935-jili, dadisi päräz qilğinidäk, Änҗanda peduçiliöeni tamamliğan kiçikaqsuluq Avdun İslamovqa turmuşqa çiqidu vä är-ayal Änҗan ätrapidiki uyğur qişlaqlirida muällim bolup işläydu.

– U dävirlärdä Änҗan ätrapida helila nurğun uyğur mäktäpliri bolğan ekän, – däp äsläydu Uka aka. – Һädäm Lätipäm bilän akam Avdun Asaka, Şarhan, Zäripdar yeziliridiki uyğur mäktäpliridä muällimlik qilidu. Uluq Vätän uruşi başlanğanda, Avdun aka däsläpkilärdin bolup frontqa çaqirtilidu. U vaqitta ularniŋ üç pärzändi – Gülnaräm, Mars vä Gers tuğulğan edi. Avdun aka frontqa atliniş aldida Lätipäm hädämgä «bir amalini tepip, Kiçik Aqsuğa kät, şu yaqta šzäŋmu, balilarmu behätär yaşaysilär» däp mäslihät qilğan ekän. Şu mäslihät tüpäyli hädäm 1941-jili käçküzdä üç pärzändi bilän Kiçik Aqsuğa, aridin toqquz jil štkändin keyin, teç-aman qaytip kelidu.

Uka akiniŋ eytişiçä, bir jil ilgiri ularniŋ ailisimu Qarakšldin ana jutiğa – Kiçik Aqsuğa kelivalğan edi. Jutdaşliri ularni quçaq yeyip qarşi alidu. Abdumanap ata šzlirigä başqa šy salidu. Burunqi šyini egilävalğan adämdin «šyümni boşitip bär» däp soraşni namunasip kšridu. Jut aqsaqallirimu Abdumanap atiniŋ bu märdaniliği üçün haşar uyuşturuşqa hämdäm bolidu vä qisqa qäräl içidä yeŋi šy selivalidu. Lätipäm hädä üç pärzändi bilän äynä şu šygä çüşidu. Abdumanap ata kšpbaliliq bolğaçqa, Lätipäm hädä šz eğirçiliğini salmas üçün, Çoŋ Aqsu mäktividä muällim bolup işläydu. Uruş jilliridiki qanun boyiçä, muällimlärgä här ayda jigirmä kilogramm un berilätti.

– Äynä şu Lätipäm hädäm işläp tapqan un bizni aman elip qalğan edi, – däp äsläydu Uka aka, – biraq, 1943-jili hädämni Uduta mäktivigä avuşturdi. Çünki bu mäktäptä uyğur  tili päni boyiçä muällim yoqmiş. U kolhoz qalaq bolğaçqa, äşu jigirmä kilogramm undinmu mährum bolup qalduq. Täliyimizgä yarişa, bir jildin keyin «Lätipämniŋ uşşaq baliliri bar» degän banä bilän hädimizni yänä Çoŋ Aqsu ottura mäktivigä qaytidin elip käldi.

Lätipäm hädiniŋ täliyigä, 1945-jili Avdun aka uruştin aman-esän qaytidu. U Ğalibiyät bilän Berlinğiçä baridu, onliğan orden-medal'lar bilän täğdirlinidu. Jutiğa kelipla, yezidiki mäktäpkä orunlişidu, bir jildin keyin Podgornoe (hazirqi Qirğizsay) yezisidiki ottura mäktäptä işläydu vä Letipäm hädimu moşu mäktäpkä yštkilidu. Moşu jutta pärzäntliri Varis, Şavdun, Venera, Gana vä Ernest tuğulidu.

Präzäntlärdin Mars, Gana vä Ernest bügün arimizda yoq, ata Avdun bilän ana Lätipämniŋ baqiliq bolğanliğimu nävaq.

– Һädäm bilän akam 52 jil bähitlik hayat käçürdi, – däydu Uka aka. – Biraq, ular pärzäntliriniŋ halavitini kšrälmäy kätti. Bolmisa, šzäŋ päräz qilip kšrgin, bügün Gers, Varis, Şavdun, Gülnaräm vä Venera İslamovlarni kim bilmäydu? Һämmisi äl eğizidin çüşmäy kelivatqan insanlar. Şuŋlaşqa män hädäm Lätipämni päqät җapağila yaralğan ana däp bilimän. Çünki u pärzäntliriniŋ halavitini kšrälmidi.

Därhäqiqät, pärzäntlärniŋ tunҗisi Gülnaräm Çimkänttiki medtehnikumni tamamlap, ta hšrmätlik däp elişqa çiqqiçä Çonҗidiki nahiyälik ağriqhanida işlidi. Rämiti Mars Saratov (Rossiya) Politehnika institutini tamamlap, Almutidiki Avtotransport ilmiy-tätqiqat institutida çoŋ ilmiy hadim boldi, keyiniräk Uyğur nahiyäsiniŋ avtotransport karhanilirida lavazimliq hizmätlärni egilidi.

Gers Çimkänt şähiridiki Tehnologiya institutini pütirip, Qazaq SSR Avtomobil' yolliri ministrligidä işlidi. Keyiniräk uzaq jillar davamida moşu ministrlikniŋ qarimiğidiki «Asfal'tobeton» zavodiğa rähbärlik qildi. Һazir bu zavodni inisi Varis başquruvatidu. Umu, akisi ohşaş salahiyätlik mutähässis, Saratov Politehnika institutini tamamlidi. Yollanma bilän Taşkänt şähirigä kelip, tšmür-beton zavodida lavazimliq hizmätlärdä boldi. Keyin Almutiğa qaytip kelip, akisi rähbärlik qilivatqan zavodta işlidi.

Şavdun bolsa, däsläp KazDUniŋ fizika-matematika fakul'tetiğa oquşqa çüşti, biraq, nemişkidu, birinçi kurstin keyin Moskvağa kätti vä şu jilila Moskva dšlät geologorazvedka institutiniŋ yadroluq geofizika fakul'tetiniŋ studenti ataldi. Uni äla bahalarğa tamamlap, Moskvadiki yadroluq fizika sahasidiki ilmiy-tätqiqat institutliriniŋ biridä işlidi. Keyiniräk, qerindaşliriğa uqaq tartip, Almutiğa qaytip käldi. Һazir ismi uyğurlar arisidin yetilip çiqqan kšrnäklik tiҗarätçilär qatarida tilğa elinidu.

Venera KazDUniŋ himiya fakul'tetini utuqluq tamamlap, däsläpki jilliri šzi uçum bolğan Podgornoediki ottura mäktäptä muällim boldi, andin Uyğur nahiyälik bilim bšlümidä metodikiliq kabinetqa rähbärlik qildi. Һazir pensiyadä, şundimu ämgäktin qol üzgini yoq. «Asfal'tobeton» zavodiniŋ Uyğur nahiyäsidiki «Qaradala» sağlamlaşturuş märkizini başquridu.

– Mana, moşundaq pärzäntlärni tärbiyiligän Lätipäm hädäm hayat bolsa, moşu künlärdä mubaräk yüz yaşqa kirgän bolar edi. Biraq täğdirniŋ yazmişi başqiçä ekän, hädäm 1985-jili 68 yeşida vapat boldi, – dedi Uka aka kšzigä yaş elip. – Җapani kšp tartti,  ändila uniŋ halavitini kšridiğan päyttä vapat boldi. Bumu hädämniŋ kaj täliyi. Çetidin bilimlik, aŋ-säviyälik vä mehrivan pärzäntliriniŋ qol yätküzgän utuqlirini, bügünki turmuş-tirikçiligini kšrgän bolsa, beşi kškkä yetip, tartqan җapa-mäşäqätlirini untupla qallar edi. Akam Avdun toğriliqmu şundaq degän bolar edim…

– Eytmaqçi, İslamovlarniŋ hämmisila  «Abubäkri oğliyu», siz bolsiŋiz ularniŋ dadisininiŋ ismini «Avdun» däp tilğa elivatisiz?

– Toğra, menimu hämmä «Uka» däydiğu, bolmisa äzän çaqirip qoyğan ismim Nuräyrä. Avdun akimu şundaq. Һšҗҗät sšzläydu ämäsmu, pasportida «Abubakri» däp yezilğan.

Mštivär bilän sšhbitimizgä moşu yärdä çekit qoyuldi. Çünki Lätipäm ana toğriliq helila toluq mälumatqa egä bolğan edim…

Sürättä: Avdun vä Lätipäm İslamovlar (Ötkän äsirniŋ 70-jilliri çüşirilgän sürät).