Til gšzälligi — qälb gšzälligidur

0
818 ret oqıldı

Bir şähsniŋ sšzläş sän°iti kšp ähvallarda uniŋ bilimini, iqtidarini, äqlaq-päzilitini vä mädäniyät säviyäsini ipadiläp beridu. Һazir mähsus sšzläş sän°itini häm maharitini tätqiq qilidiğan vä ügitidiğan nutuq  häm nutuq sän°iti ilimigä ait härhil  qollanmilar barliqqa kelivatidu. Sšzligändä sävir-taqät tizginini qoldin berip, zähärlik til qiliçi bilän kšŋüllär bostanini tilsiŋiz häm şu arqiliq qälblärdä mäŋgülük җarahät değini qaldurğan bolsiŋiz, dostnimu düşmän qilisiz, yahşidin ayrilip qalisiz. Şuŋlaşqimu äqil-parasätlik äҗdatlirimiz «tiğ yarisi saqiyar, til yarisi saqaymas» däp bekar eytmiğan. «Sšygüzgänmu — til , bäzdürgänmu — til», «Adämniŋ sšzi — äqilniŋ tarazisi», «Yahşi sšz — rohiy ozuq, yaman sšz başqa qozuq», «Buğday neniŋ bolmisa, buğday sšzüŋ yoqmedi» degändä ohşaş maqal-tämsillärdimu äҗdatlirimizniŋ til işlitiştä gšzäl ibarilärgä alahidä ähmiyät berip kälgänligini kšrüşkä bolidu. Büyük mutäpäkkür alim Yüsüp Has Һaҗip šziniŋ mäşhur «Qutadğu bilik» äsäridä «İkki närsä bilän adäm qerimaydu: biri — yahşi härikät, biri — yahşi sšz» däp yazsa, uluq şair Älişer Navaiy: «Һärqandaq kšŋülgä qattiq tildin җarahät yetidu, yumşaq sšz vä  şirin tildin rahät yetidu, mulayim häm  çirayliq sšz yavlarnimu dostluqqa başlaydu» däp eytip kätkän.

Җamaät sorunlirida, dostlar jiğilğanda munasivättä ädäp saqlap, yahşi sšz qiliş lazim. Yäni aççiq mäshirä vä qopal çaqçaqlardin hali boluş keräk. Mundaq päytlärdä başqilarniŋ äyivini eçip, zitiğa, ğururiğa tägsiŋiz, җedäl çiqidu, sorunniŋ tärtivi buzulidu. Mundaq bätqiliqtin җamaät bizar bolidu. Kšpçilik arisida mulayimliq qilalmisiŋiz, җim oltarğiniŋiz  ävzäl. Çünki Älişer Navaiy eytqandäk, mulayimliq — ittipaqsizliq şamiliniŋ uçurup ketişidin vä häväs koçisidiki munapiqlarniŋ yolsiz ğäzälliridin saqliğuçidur. Şundaqla u häliqniŋ izzät-ikramini tartquçi, çoŋlarniŋ kiçiklärgä iltipatini qozğiğuçidur.

Dostlarara häzil-çaqçaqta, sšhbätlärdä mädäniyätlik, siliq-sipayä bolğan ävzäl. Täbrikläş, kšŋül eçiş sorunlirida inaqliqni, sämimiylikni birinçi orunğa qoyuş lazim. Qopal çaqçaq, mäshirä qiliş yaki kamsitiş — dostluq, hšrmät pärdisini juyidu, işänçini suslaşturidu, dostluq benasida däz  päyda  qilidu. Dostlar üçün pütün vuҗudida barini pida qiliş, ularğa ay bilän kündäk illiq muamilä qiliş, ham qaymaqtäk yeqişliq, siliq sšzläş keräk. Yäni sšz-ibarilärniŋ mänasiğa  çšküp, ularni däl җayida, toğra işlitiş äqilgä muvapiqtur. Çoŋlarni hšrmätläş, kiçiklärni izzätläş, härbir adämniŋ yeşiğa, nopuziğa vä qandaşliq munasivitigä muvapiq hšrmät atalğuliri bilän ataşni adätkä aylandurğinimiz toğra.

Sšz — adämniŋ hšsni. Başqiçä eytqanda «kšŋül ğäznisiniŋ qulupimu, açquçimu — tildur». Şuŋlaşqimu šzara muamilidä vä härhil iҗtimaiy alaqä sorunlirida eniq, toğra, siliq-sipayä, meğizliq, yeqimliq vä çirayliq sšzläşkä ähmiyät berişimiz keräk.

Şinҗaŋ häliq radiostantsiyasi.

Bälüşüş