Quruq sšz bilän tam qopuruş —  nadanniŋ işi

0
699 ret oqıldı

Yaş iҗatkarlarğa mäslihät/ «Uyğur avazi» gezitiniŋ  štkänki sanliriniŋ biridin  «Varis» iҗadiy yaşlar šmiginiŋ qurulğanliğini oqup, hoşalliğimni yoşuralmay qolumğa qäläm elivatimän. Apirin deyiştin başqa gepim yoq. Jürigidä oti, milliy ğururi bar yaşlirimiz bu işni alliqaçan qolğa elişi, başlişi keräkti. Meniŋçä, hazirmu käç ämäs. Ändiliktä bolsa, «mätbuatimizğa yezilğan ähbarat bilän besilğan iҗatkarlarniŋ süriti gezit betidä, eytilğan sšzlär havada qalmisila bolatti» degän ändişä meniŋdä bar.

Һärqandaq iҗadiy tavliniş çidap, tirişip, burnini tiräp işläştin keyinla vuҗutqa kelidu. İlgärki zamanlarda äsärlär qäläm bilän yezilğaçqa «qäläm mahirliri» nädin päyda bolidu, däp oylattuq. Keyin çüşänduq. Kšpläp yeziş ämäs, bir äsärni qayta-qayta, bir näççä qetim kšçirip yeziş, šzgärtiş nätiҗisidä pişşiq äsär duniyağa kelättekän. Yaki bolmisa, biriniŋ yazğinini ikkinçi biri oqup, qizğin pikir, mulahizidin štkändin keyinla näşirgä berätti. Bügünki kündä komp'yuterda birla qetim terilgän äsär kitap betigä kirip ketivatqanda süpät nädin bolidu? Demäk, komp'yuterda terilgän materialmu qayta-qayta oquluşi, işlinişi lazim degän sšz. Özäŋniŋ isim-şäripiŋni  gezit, kitap betidä kšrüp bähirliniş ämäs, äŋ esili, yazğiniŋniŋ oqurmänlär aldida uyatqa qalmaydiğan halättä boluşini kšz aldiŋğa kältürüşüŋ, җavapkärlikni sezişni üginişiŋ keräk.

Män bu maqalini bügünki yaki keyinki iҗadiy yaşlar šmigigä yardäm bolup qalarmekin degän niyättä yezivatqaçqa, säl keyingä çekinip, buniŋdin 20 – 30 jil ilgiri šzimizniŋ iҗadiy šmäklärni qandaq qurup, iş elip barğanliğimizni äslitip štmäkçimän.  Filologiya  pänliriniŋ doktori Alimҗan Һämraev qäyt qilğinidäk, «Kommunizm tuği» – hazirqi «Uyğur avazi» gezitiniŋ ädäbiyat bšlümi yenida «Bulaq» iҗadiy yaşlar šmigi štkän äsirniŋ 60 – 90-jilliri ädäbiyatimizniŋ täräqqiyati üçün aktiv iş elip barğan edi. Һezmät Abdullin, Һezim Bähniyazov, Ähmätҗan Һaşiriy, keyiniräk Dolqun Yasin bu bšlümni başqurğan.  Mana şu vaqitta ädäbiyatimizğa bir türküm iҗatkarlar kelip qoşuldi. Ular İliya Bähtiya, Helil Һämraev, Һeziz Һezimov, Qurvan Tohtämov, Muŋluq Baqiev, Änvär Loqmanov, Abdukerim Ğäniev, Kamal Һasamdinov, Turğan Tohtämov, Mahmut Abdurahmanov, Mäşür Җälilov, Rozi Qadiriy, Yüsüp İliyas, Seyitҗan Setişev, Abduğopur Qutluqov, Patigül Sabitova, Abliz Һezimov, Savutҗan Mämätqulov, İlahun Җälilov, İlahun Һoşurov, Mämtimin Obulqasimov, Mirzähmät Merimov, Abduhaliq Mahmutov, Äkräm Sadirov, Һebibullam Yunusov, Һesamidin Yunusov, Savut İskändärov, Mšmün Һämraev (Mämnun), Sultan Җamal, Taşpolat Namätov, Malik Sadirov vä başqimu ismi atalmay qalğanlar. Uniŋdin burunqilarni silär bilisilär. Qazaqstandiki milliy ädäbiyatimizniŋ asasçiliri Abdulla Rozibaqiev, Mšmün Һämraev, Ömär Muhämmädiy, Һezim İskändärov,  Nur İsrayilov, Һebib Zakiriy, Abdulhemit Ğoҗambärdiev, Mirhälpät İminov, İldirim, Turdi Һäsän, İsmayil Sattarov vä başqilarniŋ işini Һezmät Abdullin, Näsirdin Mäŋsürov, Ziya Sämädi, Mäşür Roziev, Җamalidin Bosaqov käbi namayändilirimizniŋ işäşlik davamlaşturğanliği eniq. Bayqiğan bolsaŋlar, iҗatkarlirimiz sani päydin-päy, yeşiğa qarap qoşuluşqa başliğan. Män bu yärdä ädäbiyatşunaslar bilän dramaturglarni misalğa kältürmidim. Mana şuniŋdin keyin yänä bir ävlat iҗatkarlar Abdumeҗit Dšlätov, Җämşit Rozahunov, Yoldaş Azamatov, Alimҗan Bavdinov, Mämtimin Rozibaev ohşaş yaş talantlar ädäbiyatimizğa dadil kirip käldi. İҗatkarlar Yazğuçilar ittipaqiğa gezit sähipiliri arqiliq tonulup, qälimi pişip-yetilgändin keyinla baratti. Bälgülük tärkipkä muvapiq İttipaqqa äzaliqqa räsmiy qobul qilinatti. Һazirmu şundaq, qaidä šzgärgini yoq. Üç toplam yazğanlar yaş alahidiligigä qarap, ittipaqqa äza boluş hoquqiğa egä.

Öz vaqtida millätni barliq sahalar boyiçä bağlap turğan moşu gezit boldi häm hazirmu şundaq. Muştiriliriniŋ sani u jilliri jigirmä bäş miŋdin aşatti. Kollektiv çoŋ vä uniŋ kšpi yaşlar bolğaçqa, tärğibat vä täşviqat işliri yaş talantlarğa qaritilğan edi. Şundaqla, iҗatkarlarniŋ hämmisi degidäk gezitta hizmät qilatti. Ular bilän här saat, här minutta kšrüşüp, muŋdişiş, pikirlişiş pursiti bar edi. Äynä şu iҗatkarlar bügünki künlüktä hšrmätlik däm elişta jürsimu, yänila ätrapiŋlarda. Yänä bir alahidilik, uyğur yazğuçi-şairliri başqa millätlärniŋ ohşaş jiraq vilayätlärdä ämäs, asasän ihçam üç nahiyä – Uyğur, Panfilov, Çeläk nahiyäliridä yaşiğan. Һazirmu yaşavatidu, amma ularniŋ qädrini çüşinivatqan,  yazğan äsärlirini sšyüp oquydiğan häliq pärzäntliri kün sanap azaymaqta. Bügünki yaşlirimizmu buniŋdin istisna ämäs. «Äl bolimän degän häliq pärzändini palvan däydu, yär bolimän degän – galvaŋ» degän sšzlär mana moşundaq kšzqaraştin kelip çiqivatidu.

Gezitta ottura yaştikilär muammäsi häl bolğandin keyin mäktäp baliliriğa molҗalanğan «Balilarğa bazarliq» buluŋini yänä şu gezit kollektivi җanlandurğan. Bara-bara umu käŋiyip, «Ümüt uçqunliri» namliq gezit içidiki balilar gezitiğa aylanğan edi. Äynä şu mähsus sähipilärgä šz vaqtida däsläpki maqalilirini ävätip, uniŋ  paaliyitigä qatnaşqan häväskar qäläm sahibliri  bügünki künlüktä «Uyğur avazi» gezitiniŋ yetäkçi kadrliri. Moşuniŋ šzi mätbuatniŋ näqädär qudrätlik küç ekänligini tästiqlisä keräk.

Yaşlar šmiginiŋ jiğini M.Ävezov namidiki mirasgahta štkini  mümkin toğridu, çünki uluq yazğuçiniŋ šmür bayani, iҗadiyiti bilän tonuşuşqa yeqindin mümkinçilik boldi. Biraq, meniŋçä bolsa, gezit redaktsiyasi yenida uyuşturuluşi keräkti. Çünki gezit yaşlar bilän işläşkä, ularniŋ äsärlirini tärğip qilişqa ähbarat mäydanini berip, ularniŋ häliqqä tonuluş imkaniyitini yaritidu.

İҗadiy yaşlar bolğanliqtin Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi Uyğur ädäbiyati keŋişigimu muraҗiät qilğini toğra bolatti. Çünki uniŋ tärkividä yahşi yazsun, yaman yazsun, jigirmä tšrt Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi  bar. Ularniŋ aldi  säksändin, käyni älliktin aşti. Arisida ädäbiyatşunaslarmu  bar. Mana şular yazğiniŋlarni tählil qilidu. Yazğuçi, şair akiliriŋlar šz täҗribisini ügitidiğini sšzsiz. Ägär yaşlirimiz qälimi qatqan yazğuçi, şairlirimizdin ügänmisä kimdin üginidu?

Bügün şuniŋğa kšzüm yättiki, kšp iҗatkarlirimiz «Uyğur avazi» gezitini oqumaydekän. Oquğan bolsa, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi Uyğur ädäbiyati keŋişi yenida Abdumejit Dšlätov namidiki «Qutadğu bilik» iҗadiy yaşlar birläşmisiniŋ işlävatqanliğidin hävär tapatti. Uniŋ qurulğiniğa mana, biyil may eyida, top-toğra on jil boldi. Һakimҗan Güliev, Äkräm Ähmätov, Davut Musaev, Nurähmät Ähmätov, Nurmähämmät Baratov, Patigül Mähsätova, Gülbahar Nasirova, Gülbähräm Hoşaeva, Şavkät Näzärov, Tel'man Nurahunov, Gülnarä Avutova, İminҗan Tohtiyarov, Rähmätҗan Yüsüpov, Taşgül Һeziyarova, heli märhum Seyitҗan Armollaev vä moşu qurlarniŋ muällipi äynä şu šmäk äzaliri. Ular milliy ädäbiyatimizniŋ, dramaturgiyamizniŋ täräqqiyatiğa birkişilik ülüşini qoşti. Bularni ägişip bir türküm yaşlirimiz – Ähmätҗan İsrapilov, Zohra İsidullaeva, Qädirdan Razaqov, Şairäm Baratova çiqivedi, keyinki vaqitta kšrünmäy qaldi. Aqivättä, häqiqätänmu üzülüş başlandi.

Biraq bu  —  vaqitliq hadisä.  Tarihiy vätinimizdiki millionliğan häliqniŋ gepini qilmay. Qazaqstanda yaşavatqan 300 miŋğa yeqin uyğurniŋ içidin talantlirimiz yänimu çiqidu, ädäbiyatimiz kškläydu. 62 uyğur mäktividä tärbiyilinivatqan balilarniŋ arisida nä-nä talantlar bar. Ularni tärbiyilişimiz lazim. Özäŋlar oylap kšrüŋlar, baqiyliq bolğan qaysi bir yazğuçi yaki şair šzi bilän uyğur ädäbiyatini u duniyağa elip ketiptu? Barmu şundaq misal? Ularniŋ päqät yazğan äsärliri bilän šzliri tikläp kätkän isimliri tarihimizda qaldi. Yolini hazirqi talantliq yaşlar davamlaşturğini – vaqit tälivi ekänligi turğan gäp. Estafetini şular qobul qilğini toğra. Äŋ esili, milliy rohni yoqatmasliq keräk. Yaşlarniŋ talantini kšrsitişi üçün bügünki künlüktä hämmä şarait, asas bar. Päqät ularğa tinmay yezişla, işläşla qaldi. Bir şeir yaki hekayä yezip qoyup, tumşuqni kštiriveliş, gedäräp ketiştin saqliniş keräk. Һär qandaq talant pärvişkä muhtaҗ. Ändi silärni pärviş qilidiğan aka, hädiliriŋlarniŋ kšpi, huddağa şükri,  hazirğa tirik, aldiŋlarda. Ularniŋ hizmitidin, mäslihät vä yol-yoruqliridin ünümlük paydilinip qeliş šzäŋlarğa bağliq.

Päräzimdä, Qazaqstandiki uyğur ädäbiyatiniŋ päyda boluşi vä yaş ayrimiçiliği boyiçä täräqqiy etişini tähminän hesaplisaq, «Qutadğu bilik» šmiginiŋ äzaliri säkkizinçi ävlat väkilliri. Toqquzinçisi yoq, bügünkisi oninçi hesaplinidu. Biz qurulmay turup ottuz jil ilgiri  gezitniŋ yenida talantimizni kšrsitişkä başliğan. Qurulup, on jil štkändin keyinla kšzgä kšrüngidäk nätiҗilärni qolğa kältürüşkä başliduq. Buniŋdin şundaq hulasä kelip çiqiduki, härqandaq qiyinçiliqlarğa bärdaşliq beriş, milliy rohtin ayrilmasliq – çoqum utuq elip kelidu. Äŋ  muhimi, basqan izdin qaytmasliq keräk. Һämmä närsä hahişqa, tirişçanliqqa vä izdinişkä bağliq. Bayqavatimiz, hazirqi yezilivatqan kšpligän äsärlär šzimizniŋ muŋi bilän zariğila, pitnä bilän pasatqila bağlinip qaldi. Yeŋiliqqa intiliş yoqniŋ ornida. Rohiy mädät beridiğan äsärlirimizniŋ yoqliğidin bügünki ävlat väkilliri mäniviy gadayliqta yaşimaqta.

Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi Uyğur ädäbiyati keŋişi yenidiki Abdumeҗit Dšlätov namidiki «Qutadğu bilik» iҗadiy yaşlar birläşmisiniŋ qollap-quvätlişidä şair Mäşür Җälilovniŋ ailisiniŋ hamiyliğida «Ğunçä» balilar jurnali çiqivatidu. Uniŋğa biyil bäş jil tolidu. Bu neminiŋ dälili? Bu — hälqimizdä balilarğa beğişlanğan jurnal bar degän sšz. Keliŋlar, qatnişiŋlar. Küçiŋlarni sinap kšrüŋlar. Mähsitimiz – keläçäk ävlatni milliy rohta tärbiyiläş. Bizniŋ keläçigimiz mäktäp partisida ekänligini etirap qilip, balilarğa yardäm berişimiz keräk. Şu çağdila talantliq yaşlirimiz tärbiyilinip çiqidu, ädäbiyatimizğa varisliq qilalaydu. Äksi halättä – quruq sšz! Һazirğa qolumizdin kelişiçä biraz işlarni qilivatimiz. Amma, äpsuslinidiğan yeri, äşu işlirimizni šzimiz – uyğur pärzäntliri bahalaşni, birni ikki qilip kšrsitişni bilmäyvatidu. Muştiri toplaş işlirida yardäm qilmayvatimiz, aktivliq kšrsätmäyvatimiz. Yaşlirimiz näzärini moşundaq işlarğimu salsa, nur üstigä nur bolar edi. Täkitlimäkçimänki, noyabr' eyida, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ hamiyliğida «Ğunçä» jurnaliniŋ bäş jilliğini nişanlap, uyğur mäktäpliri oquğuçiliriniŋ festivalini štküzüş niyitimiz bar. Bu çarä-tädbirni Qazaqstan hälqi Assambleyasi, җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi dairisidä štküzüşni oylaşturuvatimiz. Bu künlärdä yaşlar iҗadiyiti boyiçä jurnalğa elan qilinivatqan äsärlär konkursi ketip baridu. Uniŋ yäküni yeqin arilarda çiqirilidu. Tilim tägmisun, hazirniŋ šzidä on bäşkä tolmiğan bir näççä talantimiz kšz aldimizda turuvatidu. U jigit-qizlirimizniŋ oy-pikri çoŋqur, yeziş uslubi ädäbiyatimizniŋ qanunliriğa muvapiq bolup,  savatliği bügünki kün täläplirigä җavap berivatidu. Ularni yoqitip qoymasqa tirişivatimiz. Ägär yaş iҗatkarlar äynä şu partidiki balilar bilän qoyuq iҗadiy munasivät ornatsa, çoŋ ädäbiyatqa qol tutuşup qädäm taşlisa, nur üstigä nur bolar edi.

İҗat qaynimiğa qädäm basqan bügünki yaşlirimiz üçün kšp imkaniyätlär moҗut. Misalğa, bizniŋ zamanimizda nahiyälik gezitlarni hesaplimiğanda «Uyğur avazi» vä «Pärvaz» mäҗmuäsi, «Arzu» jurnali, yänä bir artuqçiliğimiz – «Jazuşı» näşriyatida Uyğur redaktsiyasi bar edi. Bizni şular tärbiyiligän. Bügünki künlüktimu silär üçün mätbuat mäydani az ämäs. «Uyğur avazi», «Aziya bügün», nahiyälik gezitlardin sirt «İntizar», «Ähbarat», «İҗatkar» jurnalliri silärniŋ hizmitiŋlarda. Yeziŋlar. Özäŋlarni kšrsitiŋlar. Yeŋi äsärlärniŋ yoqliğidin bu gezit, jurnallar Vätändin kelivatqan materiallarni besivatidu. Yeŋi äsärlärniŋ yoqluğidin bügünki künlüktä filolog alimlirimizmu teç yatidu. «Tama tama kšl bolur» deginidäk, qärällik näşirlärdin kšrünüp, uniŋ qazinida yahşilap «qaynap», andin keyinla kitapqa tutuş qilğiniŋlar äqilgä muvapiqtur.

Yänä bir eytip ketidiğan närsä, yeqinda Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ plenumi bolup štti. Uniŋda 2018-jildin tartip yazğuçilarniŋ äsärliri janrlar boyiçä tallinip, dšlät buyrutmisi asasida näşir qilinidiğanliği  häqqidä gäp boldi. Bu, demäk, süpätlik, zaman täläplirigä layiq äsärlär yezilişi keräk degän sšz.

Juquridiki misallardin qandaq hulasä çiqirişqa bolidu? Hulasä birla. Һämmimiz birlişip, šmlüktä işlişimiz  keräk. Birigä yamanliq oylimay, birigä yamanliqmu qilmay štkinimiz toğra. Äҗdatlirimiz bizgä talay nadir äsärlärni qaldurdi. Ändiliktä biz, qazaqstanliq uyğur iҗatkarlar, šzimizdin keyinkilärgä nemä qaldurimiz? – degän soalğa җavap izdäş bilän bänt boluşimiz keräk. Äşu soalğa җavap beridiğan silär, bälkim, silärdin keyinki ävlat. Uniŋ җavavi – quruq sšz bilän ilhamlinip tam qopuruş ämäs, tinmay ämgäk qiliş, qäläm tävritip yeziş ekänligi eniq gäp, qerindaşlar.

Avut MÄSİMOV, yazğuçi.

Bälüşüş