Çärçän qaşteşi

0
392 ret oqıldı

Çärçän qaşteşiniŋ qeziliş tarihi 7000 jildin aşidu. Buniŋdin tähminän 4000 jil ilgiri bu tävädä qezilğan qaşteşi alliqaçan ottura tüzläŋlikkä vä şärqiy-җänubiy deŋiz boyliriğa toşulğan häm alahidä şšhrät qazinip, «Şäriqniŋ ätivaliq gšhirigä» aylanğan. Qedimiy yazma yadikarliqlarda ğärbiy Han ana šlkiliridiki padişalarğa qaşteşidin işlängän buyumlarniŋ hädiyä qilinğanliği häqqidä rivayätlär bar. Yeğiliq dävirlärdä yezilğan «Güänzi» namliq kitapniŋ bäzi baplirida qedimiy padişalarniŋ Yavçi qaşteşini vä Qurum tağliridin çiqidiğan Kšrkäm qaşteşini qädirläp işlätkänligi häqqidä tohtilip, mundaq taşlarni qolğa kältürüşniŋ asan ämäsligi bayan qilinğan.

Qaşteşi asasän Çärçänniŋ җänubiy qismidiki Altuntağ häm Qaraqurum tağ tizmiliriğa, yäni Çärçän nahiyäsidiki Taşqorğan nahiyäsigiçä bolğan 1500 kilometrdin aşidiğan ariliqqa tarqalğan. Çärçänniŋ tarihta helä bir mäzgil җuğrapiyalik җähättin Hotängä tävä bolğanliği sävävidin Çärçän qaşteşi «Hotän qaşteşi»  däp atilip kälgän. Şuŋlaşqimu Çärçän qaşteşiniŋ mustäqil nami çiqmiğan. Hİİİ äsirniŋ  70-jilliri mäşhur italiyalik säyyahätçi Marko Poloniŋ «Säyahät hatiriliridä»: «Çärçän» nahiyäsi dairisidä birnäççä däriya bar bolup, ulardin qaşteşi vä yaşma çiqidu. Bu – mäzkür šlkiniŋ kšpläp eksport qilidiğan mähsulatliridindur…» däp yezilğan.

Tarihtiki «İpäk yolidin» ilgärki «Qaşteşi yoli» җänubiy häm şimaliy yollarğa bšlüngän. Җänubiy yol Hotän, Çärçän, Çaqiliq, Qirurän arqiliq štüp içkiri šlkilärgä tutaşqan. Şimaliy yol Hotän, Yäkän, Qäşqär, Kuça, Turpan, Qumul arqiliq içkärki šlkilärgä bät alğan. Çärçän qedimiy qaşteşi yoliniŋ җänubidiki muhim štäŋ bolğaçqa, Hotän qaşteşini içkirigä yštkäştä u alahidä orunda turğan.

Çärçän qaşteşi süpiti vä miqdari җähättin Şinҗaŋda äŋ aldinqi orunda turidu. U «Aq qaşteşi», «Kšk qaşteşi», «Kšk süzük qaşteşi» vä «Navat räŋ qaşteşi» degän türlärgä bšlünidu. Ularniŋ  Kšk süzük qaşteşi hämmidin daŋliq.

Mingo jilliridin keyin türlük tarihiy säväplärgä bağliq, Çärçändä qaşteşi qeziş işliri tohtap qalğan. Päqät 1919-jili Yunus vä Reҗäp isimliq ikki adäm Käŋsu šlkisidin Çärçängä kelip, 40 — 50 işçini yallap, Taşsay ätrapida qeziş işlirini jürgüzgändin keyinla, bu paaliyät qaytidin җanlanğan. Ular içidä qezivalğan qaşteşini tšgä, heçir, atlarniŋ yardimi  bilän içkirigä yätküzgän. Mälum qismini setip, qalğinini çay, räht qatarliq mallarğa almaşturğan. Mälum üzülüştin keyin, yäni 1972-jili Çärçän nahiyäsidiki Çoŋkšl, Yeŋišstäŋ, Toğraqliq yezilirida ämgäk küçliri täşkillinip, kan qeziş işliri başlanğan. Qaraati, Tatliqsu, Hadiliq, Çitäy, Taşsay, Arqa җaŋgalsay qatarliq җaylardin aq häm kšk räŋlik qaşteşi qezilğan. 1974-jildin başlap qaşteşi qeziş işini hškümät qoliğa alğan.

1995-jili Qaraqurum tağ tizmiliridiki Tatliqsu kan nuqtisidin salmiği 1502 kilogrammliq ğayät zor birpütün qaşteşiniŋ tepilişi Çärçän qaşteşiniŋ şan-şšhritini tehimu aşurdi. Bu taş 1996-jili Ürümçi yärmäŋkisigä kältürüldi. Şu çağda u mutähässislärniŋ juquri bahasiğa egä bolup, Ginnessniŋ rekordlar kitaviğa kirgüzüldi.

Şiŋҗaŋ häliq radiostantsiyasi.

Bälüşüş