Ätläs häqqidä

0
573 ret oqıldı

Ätläs – uyğur hälqiniŋ estetik täpäkküridä yär tüzülüşini, gšzäl bağu-bostanlirini, yeşil lentidäk sozulup aqqan däriyalirini näpis vä räŋdar ipäk bilän tählidiy ipadä qilğan sän°ät häritisidur. Asasän Qäşqär, Hotän qatarliq җaylarda pişşiqlinidu. Ätläs kšynäkni “uyğur ayalliriniŋ milliy bälgüsi” deyişidu.

Ätläs toqumiçiliği üç basquçtin štidu.

Pilidin jip egiriş. Pilä ğozisi qazanda qaynitilidu. Ğoza yumşiğandin keyin ipäk talasini ayrip, devuzçapqa (jip türüş äsvavi) ilinip, türülidu. Säynaqliri (keräksiz ğozaqliri) elip taşlinidu. Adättä bir danä ğozaqtin 25 metr ätrapida jip elinidu.

Jipni boyaş. Uyğur ätläsliri kšpiräk  qizil, kšk, seriq, maş, qara, zäytün räŋliridä boyilidu. Adättä üç-tšrt räŋni šz içigä alidu. Yärlik usulda boyalğan ätläs bäkmu süpätlik kelidu häm šŋmäydu.

Toquş. Boyap, qurutulğan jip ätläs toquş dästigahiğa tartilidu vä jip taraq (kiyim öetkisi tählitidiki çšpniŋ yiltizidin yasalğan äsvap) bilän täkşilinip, ipäk moyliridin tazilinidu. Andin qonaq unidin suyuq qilip yasalğan aha bilän patlinidu. Mäşüt jip taralğan çaç halitigä kälgändin keyin ätläs toquş җäriyani başlinidu. Adättä toqulğan yärlik ätläsniŋ uzunluği 6,40 santimetr, eni 45 santimetr kelidu.

İpäktin toqulğan rähtlär boyilişiğa, pişşiqlinişiğa vä toquluşiğa qarap şayi, ätläs vä bäqäsäm degän üç çoŋ türgä bšlünidu. Һä, ätläs šziniŋ üç türi bar.

Täbiiy räŋlik ätläskä ordan, zak, yaŋaq qasriği, nil, julğun çeçigi qatarliq täbiiy šsümlüklirini ham äşiya süpitidä paydilinidu. U yärlik usulda boyilip, än°äniviy toqumiçiliq saymanlirida toqulidu. Qançä uzaq saqlisimu räŋgi šŋmäydu.

Sap ätläs, jip himiyalik boyaqlar bilän boyalğandin keyin, än°äniviy toqumiçiliq saymanlirida toqulidu. Uniŋ räŋgi nahayiti yarqin, gülliri şoh bolup, näpis häm җulaliq kšrünidu. Adäm bädinigä ziyini yoq.

Arilaşma ätläs. Uniŋğa ipäk jip işlitilmäydu. Adättiki pahta jip vä sün°iy birikmä jiplar arilaşturulup täyyarlinidu. Än°äniviy usulda yaki toqumiçiliq karhanilirida toqulidu.

Uyğur ayalliri yaş quramiğa qarap, ätläs räŋgini tallaydu. Adättä qara (daraŋyi) ätläsni kšpiräk yeşi çoŋ ayallar, han (oçuq räŋlik) ätläsni qizlar bilän çokanlar, «hoҗanä nusha» däp atalğan kšk yaki zäytün ätläsni ottura yaştiki hanim-qizlar kiyidu. Ätläs kšynäk ipäktin toqulup, yumşaq, näpis häm süpiti juquri bolğaçqa, bädängä hšzür-halavät beğişlaydu.

Ätläs qedimiy İpäk yoli arqiliq duniyağa tarqalğan. U Hotänniŋ «İpäk yolidiki märvayit» atilişida yetäkçi rol' oyniğan. Äqil-parasätlik, batur, ämgäkçan hotänliklär buniŋdin 2000 — 3000 jil ilgirila üzüm däriğini šstürüp, pilä beqip, ipäkçilik bilän şuğullanğan. Şundaqla jiplarni boyaş, räht toquş tehnikilirini iҗat qilğan. Sampul qedimiy qäbirstanliğidin qezivelinğan ipäk räht bilän ätläs parçisi, Niyä qedimiy harabisidin tepilğan pilä ğozisi vä mäzkür harabida hazirğa qädär saqlinip qalğan üzüm däriğiniŋ qalduqliri bilän än°äniviy toqumiçiliq saymanliri – Hotän hälqiniŋ ipäkçilik, ätläsçilik tarihiniŋ näqädär uzaqliğiniŋ maddiy ispatidur.

www.uy.ts.cn

Bälüşüş