Dadamniŋ arzulirini ämälgä aşurduq

0
296 ret oqıldı

Pärzänt lävzi/ Meniŋ dadam Avan Ömärov 1979-jili ändila ällik ikki yaşqa tolğanda duniyadin štti. U qisqa, amma yarqin hayat käçürgän insan. Һayat bolsa, biyil 90 yaşqa tolattekän. Qädirdanim, äpsus, tuyuqsiz, hämmä җähättin tavlanğan, küç-quvätkä tolğan päytidä alämdin štti. Arqisida zar qahşap biz, pärzänt-nävriliri, qalduq. Bügün dadam hayat vaqtidiki künlärni äsläp, moşu äslimini yezivatimän.

Addiy ailidin çiqqan dadam mäktäptin uçum bolğandin keyin, Yarkänt pedagogika uçiliöesida tähsil kšridu. Oquşni tamamlap, tuğulğan juti Dovunda muällim, keyiniräk mäktäp mudiri bolup işläydu. Ariliqta ämgäktin qol üzmäy, Abay namidiki QazPİniŋ qazaq tili vä ädäbiyati fakul'tetini tamamlaydu. Män tuğulğan 1957-jili Uyğur nahiyälik partiya komitetiniŋ instruktori bolup Çonҗiğa işqa yštkilidu. 1963-jili Çoŋ Aqsu yezisidiki ottura mäktäpniŋ mudiri bolup tayinlinidu. Käsipdaşliriniŋ eyti­şiçä, dadam qät°iy, amma adalätpärvär rähbär, mahir täşkilatçi bolğan ekän. Ändila 1-sinipqa qädäm taşliğan meniŋ üçün buni çüşiniş täs edi. Yahşi bahalirim bilän pähirlinip, dadamniŋ Çonҗidin yaki Almutidin elip kälgän räŋlik kitapliriğa hoşal bolup jürgän päytlirim. Ailimizdä kitap oquşqa alahidä kšŋül bšlünätti. Dadammu, apammu bizni şuniŋğa  dävät qilatti. Һelimu yadimda, çoŋ hädäm Venera 7-sinipta oquvatqinida rus tili päniniŋ muällimi qiziq tapşurma beriptu. Yäni yättä «o» häripi bar sšz tepişi keräk ekän. Bu mäsilidä hädämgä dadam yardämgä käldi. İkkisi šyümizdiki barliq kitaplarni, luğätlärni ahturup çiqişti. Helä uzaq vaqit izdinişlärdin keyin ular heliqi sšzni tapti. U «oboronosposobnost'» degän sšz ekän. Şu çağda dadam: «Mana kitap-luğätlärniŋ qimmiti moşu yärdä» degändäk qilip, apamğa mänaliq qariğan edi. Apammu nurğun kitap oqatti häm yahşi kšrätti. Amma altä balisi bar addiy mäktäp mudiriniŋ ayliq maaşi artuq pul häşläşni, kšp kitaplarni elişni kštirälmätti. Apam buni yahşi çüşängäçkä kitap setivelişqa qizğin berilip kätmätti. Biraq juqurida täkitligän dadam bilän hädämgä munasivätlik vaqiä meniŋ üçün kitap vä luğätlärniŋ qädir-qimmitini tehimu aşuruvätti. Dadam bizniŋ kitap oquşqa bolğan häväsimizni küçäytiş üçün härhil oyunlarni oylap tapidiğan. Bir küni u «Duniyaniŋ kiçik atlasi» degän kitapni setivaptu. Kitap nahayiti kiçik bolup, yeziqlirini aran kšrgili bolidu. Dadam moşu atlastin u yaki bu yärni tepişimizni җekilätti. Bäzidä uniŋ tapşurmisini orunlaşqa bir häptidäk vaqit ketidiğan. Amma tepivalğanda hoşal­liğimizniŋ çeki bolmatti.

1965-jili Uyğur nahiyäsi mustäqil nahiyä statusini alğanda dadam qaytidin nahiyälik partiya komitetiğa işqa täklip qilindi. U bu yärdä instruktor, täşviqat vä tärğibat bšlüminiŋ başliği, keyiniräk Uy­ğur nahiyälik iҗraiy komiteti räisiniŋ orun­basari hizmätlirini atqurdi. U qäyärdila işlimisun, insan bolup qelişqa tirişatti. Adämlär uniŋğa härhil mäsililär bilän muraҗiät qilidiğan. Dadam ular­niŋ muämmalirini diqqät bilän tiŋşap, imkaniyitiniŋ yar berişiçä yardäm qolini sunatti. Häliq uni hšrmätlätti häm yahşi kšrätti. Moşu jillar içidä dadam häqqidä päqät yahşi sšzlärni aŋlidim. Bir küni dadam šyümizgä rossiyalik etnograf alimlarni başlap käptu. Apam uyğurniŋ taamlirini täyyarlap, paypetäk bolupla kätti. Bu sorunda dadam alimlar aldida nurğun sšzlidi. Dadamniŋ eytqanlirini moskvaliqlar vä leningradliqlar nahayiti diqqät bilän tiŋşidi. Keyiniräk uquşsam, heliqi bizniŋ šygä kälgän alimlar šzliriniŋ namzatliq vä doktorluq dissertatsiyaliri üçün material jiğişqa kälgän uyğurşunaslar ekän. Til mutähässisi süpitidä dadammu ularniŋ işiğa helila yardäm qilğan ohşaydu. Äynä şundaq alimlar ahirqi qetim bizniŋ šygä 1976-jili qädäm täşrip qilğan edi. Ularni yaş alim Murat Һämraev başlap käptu. Dadam şu päyttimu halis yardimini ayimiğan edi. Şuŋlaşqa bizniŋ mehmandost šyümizdin yazğuçi-şairlarniŋ, artist­larniŋ ayiği üzül­mäydiğan. Dadam sän°ätkä bäk iştiyaq bağliğan insanlardin edi. U dutar, ravap, tämbür, skripka çelip, nahşimu eytidiğan. Äynä şu jilliri män ataqliq alimlar M.Һämraev, Z.A.Listvinova vä A.M.Reşetov bilän tonuşqan edim. Ular dadamni nahayiti hšr­mät qilatti. U vapat bolğanda täziyä telegram­milirinimu ävät­kän. Da­damniŋ vapatidin keyin uzun jillar davamida män şu alimlar bilän qoyuq arilişip turdum.

Dadam bilimgä naha­yiti huştar bolidiğan. Bizdinmu şuni täläp qilatti. U şu jilliri ammibap hesaplinidiğan «Ogonёk», «Vokrug sveta», «Nauka i jizn'», «Zdorov'e» vä başqimu näşirlärgä muştiri boli­diğan. Älvättä, uyğur tilidiki gezit-jurnallarniŋmu turaqliq muştiri edi. Dadam gezit yaki jurnalni jirtquzmaydiğan. Jiğip, tüpläp qoyatti. Päqät maŋa «Ogonёk» jurnalidin sürätlärni qiyivelişqa ruhsät beridiğan.

Tšrtinçi sinipta oquvatqan päytimdä, dadam maŋa alfavit bar qoyun däptär soğa qildi. «Bu seniŋ luğitiŋ üçün. Ägär kitap oquğanda natonuş sšz bolsa, moşu qoyun däptärgä yezip qoy» degän edi. Bu yahşi adätni hazirğiçimu davamlaşturup kelivati­män.

Dadam uyğur vä qazaq ädäbiyatini nahayiti kšp oquydiğan. Һayatiniŋ ahiriğiçä rus klassik ädäbiyatiğa qiziqip štti. U qazaq, uyğur vä rus tilida dokladlarni yazatti. Sšzligändä kšpçilikniŋ diqqitini birdin šzigä җälip qilalaydiğan natiqliq qabiliyätkä egä edi.

Män kiçik vaqtimda jurnalist boluşni arman qilattim. «Bu yahşi, amma ayallarniŋ käspi ämäs. Sän filologiya fakul'tetini tügitip, şeir yaki maqalä yezişiŋ mümkin. Jurnalistikimu seniŋdin qeçip qutulalmaydu» däydiğan. Dadamniŋ mäslihiti bilän muällim boluşni qarar qildim. Mäktäptä işlidim, keyiniräk instituttimu däris bärdim. Qisqisi, şäkillängän hayatimğa heç škünüşüm yoq.

Dadam meditsiniğimu qiziqatti. U «Zdorov'e» jurnalini nahayiti kšp oqatti. Nahiyälik ağriqhaniniŋ baş vraçi A.Ämitahunov bilän uzun jillar dost boldi. Barliq dohturlarni hšrmätlätti. Yaş mutähässislärni därhal šy bilän täminläşkä tirişidiğan. Һelimu esimdä, hazir tonulğan vraç Omarqan Sadıqov nahiyämizgä kälgändä uniŋğa pätir elişqa  yardäm qilğan. Һädäm Sahibäm meditsina institutiğa çüşüş istigini bildürgändä dadam nahayiti hoşal bolğan. U oquşini tamamlap, nahiyälik ağriqhanida işläşkä başliğanda dadam ikkisiniŋ sšhbiti tügimäydiğan. Bäzidä män qizğinipmu ketättim. Çünki uni meniŋ käspim qiziqturmaydiğandäk bilinätti. Amma män işlävatqan rus mäktiviniŋ mudiri P.Šerbakov vä muällimlär bilän dadamniŋ munasiviti yahşi edi. U dayim mäktäpniŋ kollektivi yahşi ekänligini täkitläp, bu yärdä täҗribä toplişim lazimliğini dayim җekiläydiğan. Һäqiqätänmu moşu bilim kanida topliğan täҗribäm keyinki ämgäk paaliyitimdä äsqatti. Dadam ägär däristä balilar däris tiŋşimay, şohluq qilsa, demäk, muällim ularğa heçqandaq paydiliq vä qiziqarliq närsini berälmidi degän sšz, däp täkitläydiğan. Bu häqiqätänmu şundaq ekän. Uniŋğa män keyiniräk eniq kšz yätküzdüm.

Juqurida eytip štkinimdäk, dadam häqiqätänmu danaliq çoqqisiğa yätkändä hayattin štti. Uniŋ bilim-täҗribisidin ünümlük paydilinişqa bolatti. Bolupmu biz, baliliri üçün nahayiti haҗät edi. Uniŋdin keyin barliq eğirçiliq ändila qiriq säkkiz yaşqa kirgän apamniŋ zimmisigä çüşti. Äpsus, apammu bari-yoqi 64 yeşida duniyadin štti.

Dadamniŋ vapatidin keyin män, bäzidä bir işni qolğa alğinimda, «Buni dadam qandaq häl qilattekin?» däp oylattim. Meniŋ balilirimni, nävrilirimni kšrgän bolsa, hoşalliğidin beşi kškkä yetär edi. Äpsus, u bu bähitkä yetälmidi. Män oylaymänki, dadam pärzäntliri bilän häqliq räviştä pähirlänsä bolidu. Һädäm Venera 45 jil davamida Çonҗida nahiyälik ağriqhanida ämgäk qildi. Sahibäm bolsa, täҗribilik vraç-gemotolog. Ahirqi jilliri Qazaqstan Salamätlikni saqlaş ministrligidä mämuriy hizmätlärdä boldi. Män uzun jillar davamida Asfendiyarov namidiki meditsina universitetida oqutquçi bolup işlidim. Ahirqi vaqitlarda äl-Farabi namidiki Qazaq Milliy universitetida oqutquçiliq qilip, şu yärdin hšrmätlik däm elişqa çiqtim. Akam Aman bolsa, šziniŋ sšyümlük işi – җihaz yasaş bilän şuğullinip kelivatidu. Kiçik inimiz Kšyümçan yättä jil davamida Uyğur nahiyäsiniŋ hakimi boldi. Һazir Almuta vilayätlik yeza egiligi başqarmisi räisiniŋ orunbasari. Känҗimiz Zibidäm bolsa, Almutidiki qabiliyätlik balilarniŋ oquş märkizidä oqutquçi bolup işlävatidu.

Dada, hatirҗäm bol! Biz seniŋ ümütiŋni aqlaş yolida meŋivatimiz. Hudağa şükri, 12 nävräŋ, 12 çävräŋ šsüvatidu. Seniŋ 90 jilliq tävälludiŋ harpisida äŋ kiçik nävräŋ Bähtiyar ottura mäktäpni äla bahalarğa tamamlap, Qazaqstan – Rossiya meditsina universitetiğa oquşqa çüşti. Rohiŋ dayim bizni qolliğay. Seniŋ «Avan» degän qutluq ismiŋ qälbimizdä mäŋgü saqlinidu!

Zahidäm QASİMOVA.

Almuta şähiri.

Bälüşüş