QOŞ BALLADA

0
404 ret oqıldı

Abduğopur QUTLUQ

Tävärük topa

Bähtiyarmän, bundin  tanmaymän,

Bähtim küldi, tähtim külgiçä… Untulmastin taki šlgiçä,

Kšrünärkän eliŋ šzgiçä.

Qädriŋ štti, äy, Ana topraq,

Küyläş üçün künüm yätmäydu.

İlkimdä bar tünüm yätmäydu,

Nahşa eytsam ünüm yätmäydu.

Ävladiniŋ ot-piraqida

Jüräk-bağri yara bolğan yär.

Atam üçün pana bolğan yär,

Anam üçün ana bolğan yär.

Neçün munçä zar bolğinimni

Keräk bolsa sora qenimdin.

Bu җan җuda bolmay tenimdin,

Seniŋ işqiŋ çiqmas  җenimdin.

Ana topraq bir oçum teniŋ –

Siqim topaŋ meniŋ qolumda.

Maŋa hämra çüşü-oŋumda,

Maŋa hämra maŋğan yolumda.

Seniŋ yadiŋ qiyniğan çağlar,

Şu topini qanmay puraymän.

Şu topidin soal soraymän,

Jürigimni ğämgä oraymän.

Qandaq qanay topa qädrini

Baliliqta tuymiğan tursam.

Mehrigä män toymiğan tursam,

Aŋa näqiş oymiğan tursam.

Netäy ahir, äy äziz topraq,

Aptap misal yoruqluğuŋni,

Mehirgä liq toluqluğiŋni,

Bilmäptimän uluqluğuŋni.

Nandäk äziz, tävärük topa,

Çäkmidiŋğu meniŋdin azar,

Neçün saŋa män bunçila zar,

Nemä qudrät eyt, nemä sir bar?

***

Dedi maŋa tävärük topa:

«Hop bilimän seniŋ därdiŋni.

Һeçkim mändäk bilmäy qädriŋni,

Һeçkimgä sän pükmä qäddiŋni.

İssiq şamal sšyüp štkändä,

Ana yärniŋ täptiğu däysän.

Keçä-kündüz mänçün ğäm yäysän,

Meni mehir säptiğu däysän.

Çidalmaysän mändin ayrilip,

Män tävärük bir parçä teniŋ.

Maŋa tamğan pak kindik qeniŋ,

Şuŋa qandin keçälmäs җeniŋ.

Tälmürisän, oyğa çšmüsän,

Ah, kšzliriŋ maŋa mähliya.

Bu topraqta šskän gül-giya,

Kšzliriŋgä bilsäŋ totiya.

 

Sävävini soridiŋ mändin,

«Nemä sir bar, nemä qudrät» –däp.

Säzmidiŋmu şunçila ğäm yäp,

Öskäntiŋğu šzäŋ šmüläp.

Saŋa ohşaş qedim greklar

Eytişidu mundaq rivayät.

Rivayätkä qilmay hiyanät,

Eytip beräy, tiŋla, äy pärzänt:

Tağni talqan qilğan Gerkules,

Spartakdäk tapqanda şšhrät.

Antey kšptin kütüp jürgän  päyt –

Bäl tutuşqa käptu bir pursät.

Biri yolvas, biri boptu şir,

Tapinidin temiptu qanlar.

Yeriliptu çak-çak aliqanlar,

Kukum-talqan boptu qalqanlar.

Kätkän çağda Antey halidin,

Yärgä bağrin yeqip yatarkän.

Yärni qoşaqlarğa qatarkän,

Mädät elip, nährä tatarkän.

 

Çünki uniŋ anisekän yär,

Һaldin taysa, berärkän mädät.

Äziz başqa çüşkinidä därt,

Yär anisi berärkän ğäyrät.

Räqiviniŋ sezip sirini,

Julup aptu Anteyni yärdin.

Quyaşqiçä eytip päriyadin,

Qutulalmay qaptu äҗäldin.

Quv Gerkules boğuptu kšktä,

Put-qolini yärgä täkküzmäy.

Nalisini yärgä yätküzmäy,

Yärni aŋa yardäm ätküzmäy.

Ana yärdin ayrilip Antey,

Yeŋilişqa boptu muptila.

Mundaq işlar tarihta tola,

Däydiğan gäp ämäs boptila!…»

***

– Äy tävärük, totiya topraq,

Açtiŋ häҗäp jüräk qetiŋni.

Çüşändim män rivayitiŋni,

Çüşändim män pak niyitiŋni.

Män balaŋmän, sän meniŋ anam,

Uyat ämäs saŋa yeliniş.

Eytqin ana, işqiŋda yeniş –

Qaçanğiçä yar bu yeŋiliş?!

Peşanämgä pütülgänmu yä,

Bu hiҗranniŋ payani yoqmu?

Һiҗran pütär bir ani yoqmu,

Yä visaliŋ ayani yoqmu?!

– Sšzlirimgä qulaq sal, balam,

Saŋa bahar timsali bardur.

Tarihta kšp misali bardur,

Bu hiҗranniŋ visali bardur.

Miskin anaŋ qandaq çidaydu,

Birär qetim bähtiŋ külmisä!

Birär qetim tähtiŋ külmisä,

Birär qetim ähdiŋ külmisä!

– Şundaq degin, ğämgüzar ana,

Netäy yavlar sändin künlisä!

Bähtim külmäs, tähtim  külmisä,

Һiҗran pütär, ümüt šlmisä!..

Almuta, 1973-jil.

Üçturpan paҗiäsi

Tağ taҗisi – aqvaş çoqqilar

Yälkisini basqan kümüç çaç.

Sübhi sähär sšygändä Quyaş,

Tağdin tamar taram-taram yaş.

Vapadarliq Quyaş, Aydimu,

Tağlardimu yaki sadaqät?

Adämlärçu bevapaliq qip,

Boluşidu neçük hamaqät!?

 

Kayimaŋlar meniŋ sšzümgä,

Qaralmaslar barğu kšzümgä…

Vapasizliq, satqunluq qilip,

Dağ salğanlar barğu üzümgä…

Kayisaŋlar, tarih sšzlisun,

U kšrmidi däysän nemini.

Satqunluqniŋ kasapitidin

Qanğa patqan uyğur zimini.

***

Muz üstigä muzlar mingişip,

Teni muzdin pütkän Muzdavan.

Şu davanda altä ay yaz-qiş

Yol toraydu şirdäk şuvurğan.

Hantäŋridin hanliq talaşqan

Çoqqilardin štälmäskän quş.

Ötälmäskän pälämpäy yolin –

Ötälmäskän bilmäs natonuş.

Şu davanda yoli kesildi

Säddiçindin kälgän   läşkärniŋ.

Şu davanda boyni qisildi

Bšrä çişliq kšräŋ särkärniŋ.

 

Qaymuqqandi çiqsa şuvurğan,

Sirliq soqmaq yolin tapalmay.

Qiliç bilän kälgän hunsilar

Qatqan edi qiliç çapalmay…

***

Bähit bolmas äriktin artuq,

Bähti barlar azmu җahanda?

Ärik izdäp kštärdi äl baş,

Qalmayli däp yänä armanda!

Üçturpanda bardi ikki qiz,

Çeçi qunduz, qaşliri kaman.

Bir jigitniŋ işq-piraqida

Räŋgi-royi sarğiyip saman.

(Däydu kšyäk hämmidin yaman).

Bolmisiğu çaçlirin tarap,

Qatqan edi qizlar qamiti.

Özidin säl gšzälräk üzni

Kšrälmäskän ayallar zati.

Bir ahşimi jigit toy qilip,

Almihanni alsa qoyniğa.

Çaçlirini çugup Aznihan

Sirtmaq salmaq boptu boyniğa.

«Närim kamkän meniŋ u sättin,

Närim kamkän horlap kätkidäk.

Qaşlirim bar üç künlük Aydäk,

Çaçlirim bar yärgä  yätkidäk…».

U taŋ mähäl qiliptu säpär,

Kimlärdindu kütüp bähtini.

U untuptu dosti aldida

Toğaç tutup bärgän ähtini.

Aŋa tonuş sirliq soqmaq yol,

Kšp-kšk muzdin pütkän Muzdavan.

Kšz bağlanğan ekän Aznihan

Särkärgä sir qilğan çağ bayan:

«Tartivaldi Rähmitulhanni,

Säl çağlidi meniŋ küçümni.

Män kšnimän seniŋ şärtiŋgä,

Elip bärsäŋ ägär šçümni.

Män kšrsitäy davan yolini,

Pana bolsaŋ jigit җeniğa.

Şu dedäkni çaçtin sšritip,

Tiğ patursaŋ ägär qeniğa!..» –

Soğa qildi qaştaş biläyüzük,

Kšnüp qizniŋ şärtigä yavlar.

Muzdavanda tizi titirigän

Jutti yavni yerilğan yarlar.

Saq štkini «Sirat kšrüktin»

Topliniptu qara qarğidäk.

Taşqa sürüp qiliç biläptu,

Üçturpanni bšsüp yarğidäk.

***

1765-jil!

Qanğa petip qaldi Üçturpan.

Şundin beri uni äskä sep,

Zaval vaqti qantalaş asman.

Qançä dähşät qanğa çilinip,

Yatar läk-läk pärzäntlär beşi!

Şundin buyan yärni tävritär

Anilarniŋ aççiq šksüşi.

Untalmaydu uni ana yär,

Kimdin kälgän bala-qaza bu!

Öz yerini šzämniŋ degän

İsiyankarlar alğan җaza bu…

Tehi qanlar siŋip pütmästin,

Mazarlarda šçmästin çiraq.

Särkär selip qizğa dästihan,

Qan räŋlik mäy sunuptu, biraq…

Qiz nailaҗ sümirip mäyni,

«Ändi şärtni orunla!» däptu.

Särkär däptu: «Bu qanliq  җäŋdä

Sän soriğan jigit šlüptu!..

Sän dostuŋğa bolduŋ bevapa,

Maŋa qandaq dost bolalaysän?

Zähär içtiŋ zinhar mäy ämäs,

Ändi dostqa zar bop  tavlaysän!..».

Sšräp uni sumbul çeçidin,

Taşlişiptu çoŋqur quduqqa.

Öz gšşini çişläp šlüptu,

Ärzimäptu hättaki oqqa.

Şundin beri štkän-käçkänlär,

Şu quduqqa taş taşlap štti.

Pärzändidin bolğanlar җuda,

Uni qarğap, kšz yaşlap štti.

Şundin beri satqunni kšrsä,

Çalma-kesäk qilidu yolluq.

Satqunluqniŋ kasapitidin

Һur ziminim tartmaqta horluq.

Satqunluq – qulluq!

Bayseyit, 1968-jil.

Bälüşüş