Җämşit ROZAHUNOV: “Çin talantlar  vaqtida bahalinip, beşi amät — utuqtin qaymisekän!”

0
701 ret oqıldı

Җämşit Rozahunovni hälqimiz, birinçi novättä, kšrnäklik şair süpitidä tonuydu. Şuŋlaşqimu uniŋ bilän bolğan bu sšhbätkä kšzi çüşkän oqurmänniŋ «ädäbiyat, şeiriyät häqqidä sšz bolidekändä» däp oylap qelişi eniq. Amma, aldin-ala şuni eytişim keräkki, bizniŋ bu sšhbitimiz päqät ädäbiyat häqqidila ämäs, bälki kšpiräk Җämşit Rozahunovniŋ şähs süpitidä şäkillinişi, hayat yoli, ailisi, kšzqaraşliri, qolğa kältürgän utuqliri vä šzi iqrar qilğan kamçiliqliri häqqidä bolidu. 

— Җämşit, seniŋ hayat yoluŋ, başqa ädiplärgä nisbätän, käskin päriqlinip turidu. Çünki sän häm iҗadiyätni, häm dšlät işini, addiy til bilän eytqanda, ämäldarliq paaliyätni birläştürüp elip barğan zamaniviy ädäbiyatimizdiki birdin-bir şähs bolup hesaplinisän. Buniŋ sävävi nemidä? Amma bu soalğa җavap eliş üçün aldi bilän seniŋ mäktäpni pütärgändin keyin ädäbiyatqa heç munasiviti yoq yeza egiligi institutini, yänä kelip, jiraqtiki Krasnodar şähiridiki bilim därgahini tallavelişiŋniŋ sävävini bilişimiz keräk.

— Һäqiqätän hayatta heç nemä šzlügidin yüz bärmäydu. Meniŋ iҗatkarliq vä ämäldarliq paaliyitimniŋ birlişip ketişidiki asasiy säväp, mutähässislik tallişim bilän munasivätlik boldi. Män yezida tuğuldum, kšpbaliliq ailidä (biz bir ata-anidin säkkiz qerindaş, uniŋ ikkisi qiz, altisi oğul, oğullarniŋ çoŋi män) šstüm. Kiçigimdin yeza täbiitini, addiy adämlärniŋ sämimiy munasivitini kšrüp, yaqturup çoŋ boldum. U çağlarda Bayseyit yezisi “Çeläk” tamaka sovhoziniŋ bšlümçisi bolup, uni Һemit aka Yüsüpov başquridiğan. Dadam Һeyitҗan Rozahunovmu uruştin qaytip kälgändin keyin moşu jutta härhil sahalarda işlidi. Sovhoz 1946-jili qurulğan bolup, uniŋ asasiy yšnilişi tamaka ziraitini šstürüşkä ihtisaslaşturulğan edi. Umumän, pütün Çeläk nahiyäsiniŋ šzimu şu ziraätkä täälluq boldi. Mäsilän, şu jilliri Qazaqstan boyiçä işläp çiqirilidiğan tamaka mähsulatiniŋ 70 payizidin artuği nahiyä egilikliridä šstürülätti. Şuŋlaşqa sovhozlarniŋ besim kšpçiliginiŋ ihtisadi, tirikçiligi, hälqiniŋ turmuş-şaraiti şu ziraätniŋ mäydanini käŋäytiş, hosuldarliğini aşuruş bilän munasivätlik boldi. Şuŋlaşqimu tamaka sahasini bilimi käspiy җähättin mukämmäl yaş kadrlar bilän täminläş mäsilisi şu dävirdä nahiyä, egiliklär rähbärliriniŋ asasiy väzipisigä aylanğanliği häqiqät. Bu hildiki  mutähässislärni täyyarlaydiğan aliy oquş orunliri päqät Moskvadiki Timiryazov akademiyasi bilän Rossiyaniŋ җänubidiki Krasnodar şähiridiki Yeza egiligi instituti bolğaçqa, nahiyä rähbärliri štkän äsirniŋ 60-jilliri mäktäpni tügätkän yaşlarni egilik hesaviğa şu bilim därgahliriğa oquşqa ävätişni qolğa alğan edi. Meniŋ mäktäpni tügitişim äynä şu vaqitqa toğra käldi.

1966-jili Çeläk yezisidiki Abay namidiki mäktäpni  pütirip, Abdumeҗit (şair A.Dšlätov – Y.A.) ikkimiz Almuta şähiridiki Yeza egiligi institutiniŋ mehanika fakul'tetiğa hšҗҗätlirimizni tapşurduq. Birinçi jili meniŋ yolum bolmidi, Abdumeҗit şu fakul'tetniŋ sirtidin oquydiğan bšlümigä qobul qilindi. Mäligä qaytip kelip, däsläp buhgalteriyadä hesapçi, andin tamaka qobul qiliş punktida taraziçi bolup işlidim. 1967-jilniŋ iyul' eyida birnäççä jigitni şu vaqittiki  sovhoz mudiri V.Belyakov idarigä çaqirtip, Krasnodar şähirigä egilik hesavidin haliğuçilarni oquşqa ävätiş imkayitiniŋ barliğini eytip çüşändürdi. İqrar qilişim keräkki, idaridin ikkilinip qayttim. Bu yeŋiliqni aŋliğan dadamniŋ šz oyini eytip, maŋa bärgän mäslihiti heli yadimda: «Seniŋ ädäbiyatqa yeqinliğiŋni bilimän, biraq yezida yaşavatqan adämgä bäribir bir käsipni egiläş keräk. Qalğan işni aliy oquş ornini tügätkändin keyinmu yeşivelişqa bolidu. Meniŋçä bolsa, ikkilänmäy barğiniŋ durus» däp, meniŋ gumanlirimni tarqitip, oquşqa berişimğa säväp boldi. Şundaq qilip, bäşimiz: İbäydullam Zordinov, Һebibullam Gayitov, Ärşidin Abakov, Reuf Murtazaev vä män 27-iyul' küni Almutidin samolet bilän Krasnodar şähirigä qarap yol alduq. Emtihanlardin sürünmäy šttuq, päqät arimizda birla jigit konkurstin štälmidi, qalğan tšrtimiz student atalduq.

Ändi soalliŋniŋ birinçi qisimiğa kälsäk, hayatimniŋ 46 jili härhil sahalarda işläş bilän štüptu, uniŋ jigirmä jildin oşuğini dšlät hizmiti täşkil qildi. Qandaqla sahada işlimäy, män härqaçan alğan bilimim, äqil-idrigim vä küç-ğäyritimni jüklängän väzipä, tapşurulğan işlarniŋ hšddisidin abroy bilän çiqişqa särip qildim desäm, aşurup eytqanliq bolmas. Birkişilik işim bilän iҗadiyätni heçqaçan bšlüp qariğan ämäsmän, äksiçä bir-birini toluqturuş üçün qatar elip bardim.

— Kimniŋ mäslihitigä bola dšlät hizmitini tallavaldiŋ?

— Meniŋ dšlät hizmitini tallavelişim birävniŋ mäslihiti bilän yüz bärgini yoq. Keŋäş dävridä kadrlarni tallaş, tärbiyiläş vä qabiliyitigä bola dšlät hizmitidä paydiliniş mäsilisi äŋ aldi bilän partiya organliriniŋ tävsiyäsi, qollap-quvätlişi bilän yeşilidiğanliği saŋimu yahşi mälum bolsa keräk. Uniŋ üstigä, rähbärlikkä päqät kommunistlar saylinatti, tayinlinatti. Meniŋ komsomol-yaşlar brigadisini başquruşta qol yätküzgän utuqlirim başlanğuç partiya täşkilatiniŋ näzäridin sirt qalmidi. U mäzgildä sovhoz partiya täşkilatini Nursadiq Bosaqov başquratti. 1974-jili mart eyida män partiya äzaliğiğa qobul qilindim. Kšp vaqit štmäy, şu jilniŋ may eyida Çeläk nahiyälik komsomol komitetiniŋ däsläp — ikkinçi, ikki aydin keyin  birinçi kativi bolup saylandim.

Komsomol-yaşlar arisida elip berilğan iҗabiy işlirimiz tüpäyli 1978-jili meni VLKSMniŋ XVİİİ qurultiyiğa delegat qilip saylidi, uniŋ Märkiziy Komitetiniŋ «Komsomoldiki paal ämgigi üçün» medali bilän täğdirländim. Şu jili Qazaqstan kompartiyasi Märkiziy Komiteti yenidiki Aliy partiya mäktivigä qobul qilindim.

— Sän hizmät babida çapsan kštirildiŋ. Biraq bu sahadin ketişiŋmu tuyuqsiz vä çapsan yüz bärdi. Buniŋ säväpliri nemidin ibarät däp oylaysän? Bu toğriliq šz dävridä härqandaq äpqaçti gäplärni aŋliğan vaqitlirimizmu bolğan edi. Mümkin bolsa, moşu mäsilini aydiŋlaşturuvätsäŋ?

— Һäqiqätän şundaq boldi. Aliy partiya mäktivini tamamliğandin keyin meni Çeläk nahiyälik partiya komitetiğa işqa ävätti. U çağda mäzkür partiya komitetiniŋ birinçi kativi Husayin Bijanov edi.

Husain ağa meniŋ 2-3 toplimimniŋ çiqqanliğidin hävärdar bolğaçqa, däsläp tärğibat vä täşviqat bšlüminiŋ instruktori, aridin bir ay štüpla bšlüm başliği lavazimiğa tayinlidi. 1981-jili may eyida u kişi maŋa agronom mutähässisligimgä bola yeza egiligi bšlümini başquruşni täklip qildi. Üç jildäk şu bšlümdä işläp, nahiyäniŋ yeza egiliginiŋ ähvali, uniŋ täräqqiyati vä keläçigi bilän yeqindin tonuşuş pursitigä egä boldum. 1984-jili 19-yanvar'din män işimni Çeläk täväsidä yeŋidin qurulğan «Bartoqay» sovhoziniŋ mudiri süpitidä başlidim, yäni on jildin keyin šzäm tuğulup šskän jutqa qaytip käldim. Özäŋ šskän jutni başquruş bir qarimaqqa oŋaydäk kšrünüşi mümkin, sävävi, saŋa hämmisi tonuş, adämliriniŋ iç-sirini bilişkä ançä vaqit täläp qilinmaydu, yänä bir täräptin bu muräkkäp җäriyan, çünki ularniŋ hämmisi degidäk seniŋmu kimligiŋni, müҗäz-hulqiŋni, artuq-kam yeriŋni yahşi bilidu. Qandaqla bolmisun, meniŋ yolum oçuq boldi. Yärlik kadrlar bilän birliktä egilikniŋ muqum asasini selişqa muyässär boldum. Dšlätlik planlar barliq kšrsätküçlär boyiçä oşuği bilän orunlinip, üç jil içidä sovhoz nahiyädiki äŋ ilğar egiliklär qatariğa qoşuldi. Şu säväptin bolsa keräk, män 1986-jili Almuta vilayätlik partiya qomitetiniŋ  plenum äzasi bolup saylandim. 1987-jilniŋ oktyabr' eyida Çeläk nahiyälik partiya komitetiniŋ ikkinçi kativi, ändi 1988-jilniŋ iyun' eyida Uyğur nahiyälik partiya komitetiniŋ birinçi kativi bolup saylandim.

Җämiyitimizdä yüz bärgän mälum šzgirişlär tüpäyli, 1986-1987-jilliri Almuta vilayiti boyiçä päqät Uyğur nahiyälik partiya komitetiniŋ birinçi kativi Һaşim Arzievtin başqa barliq nahiyä rähbärliri hizmitidin elindi. «Özgärtip quruşniŋ» şamili män Uyğur nahiyäsini başqurğan ikki jilğa yeqin vaqit җäriyanidimu besilğini yoq. Märkäzdä käyni-käynidin štküzülidiğan çarä-tädbirlär, baş qoşuşlar vä jiğinlarniŋ sani häddidin taşqiri kšpiyip, mäzmuni ämäliy iş ämäs, bälki quruq sšz, paydisiz pikirlär mäydaniğa aylandi. Moşundaq qalaymiqançiliqlarğa qarimay, nahiyä ämgäkçiliriniŋ ilgärki kšrsätküçlärni käskin kemitmäy, qolda bar mümkinçiliklärni äŋ bolmiğanda saqlap qelişqa tirişqanliği — kšz jumup bolmaydiğan häqiqät. Biraq partiyaviy vä dšlätlik intizam-tärtipniŋ aydin-ayğa, jildin-jilğa barğansiri boşaŋlişip barğinini içimizdä sezip jürduq. Yeza egiligi mähsulatliriniŋ işläpçiqiriş vä setiliş kšrsätküçliri tšvänläp, adämlär bilän rähbiriy kadrlar arisidiki munasivätlär җiddiylaşti. Uniŋğa 1990-jili aprel' eyida štidiğan nahiyälik partiya konferentsiyasi harpisida başlanğuç partiya täşkilatliriniŋ hesavat-saylam jiğinliriğa qatnişiş җäriyanida kšz yätküzdüm. Vilayätniŋ Narınqol, Җambul, Balqaş nahiyäliridä štkän hesavat-saylam konferentsiyaliridä  sirttin kälgän partiya rähbärliri qaytidin orniğa saylanmidi. Uyğur nahiyäsidä štkän konferentsiyadimu birinçi katipliqqa ikki namzat kšrsitilip, biraz artuq avaz bilän Muratbek Nasirov saylandi. Şu konferentsiyadä meniŋ bilän ikkinçi katip bolup işligän җambulluq B.Qundaqbaevmu hizmitidin çätläştürüldi. Uyğur nahiyäsiniŋ rähbiri lavazimidin ketişim toğriliq män šz oy-pikirlirimni, hissiyatlirimni «Täşnaliğim» toplimiğa kirgän «Qalğan kšŋül» namliq lirikiliq monologimda izhar qilğinimni şeiriyät muhlisliri yahşi bilidu.

— Şähsän män seniŋ bilän billä işligän uyğur nahiyälik adämlärniŋ lävzidin seniŋ toğriliq päqät yahşi gäplärni aŋlidim. Ular bilän helimu alaqä bağlap turamsän?

— Bari-yoqi ikki jildäk işlisämmu, nahiyä hälqigä — zärär, šzämgä  sšz kältürgidäk paaliyät kšrsätmidim däp oylaymän, heçkimgä ränҗişimmu yoq. Şuŋlaşqa ularniŋ vä šzämniŋ har-nomusum aldida üzüm yoruq däp hesaplaymän. Kšpligän yahşi adämlär bilän tonuştum, yeqindin arilaştim, bilimlik vä parasätlik yaşlardin keläçäktä šsüp yetilidiğan yärlik kadrlar rezervini täyyarlaşqa alahidä kšŋül bšldüm. Billä işligän çoŋ-kiçik Nurväg Seyitov, Yoldaş Davutov, Ähmätҗan Teyipov, Mahmut Qasimov, Abdumanap Ämitahunov, Äysaҗan Teyipov, Kamaldin Şäyhiev, Mirzalim İsmayilov, Lutpulla Һäväydullaev ohşaş mäsläkdaş aka-inilar bilän helimu alaqimiz üzülgini yoq. Qolum täkkändä šzämmu nahiyägä berip turimän, ularniŋ issiq ihlasini sezip, qanaät hasil qilimän. İҗatkar adämgä  buniŋdin artuq nemä keräk?

— Seniŋ  başqa ädiplärgä nisbätän yänä bir alahidiligiŋ, sänmu, rus yazğuçisi Mihail Şolohovqa ohşaş, paytähtkä kelip yaşaşqa intilmidiŋ. Öz mäzgilidä saŋa Almutida işläş täkliviniŋ berilgänligidin hävirim bar. Amma sän undaq täkliplärni rät qilip, šmür boyi šzäŋniŋ kindik qeni tškülgän jutta yaşap kelivatisän. Buniŋ sävävi nemidä? Almutidiki şair-yazğuçilarniŋ šzara vaŋ-çuŋliriğa arilaşmiğiniŋ yahşi. Biraq šzäŋni ädäbiy muhittin säl çätnäp qalğandäk his qilmamsän?

— Uyğur nahiyäsidin qaytqandin keyin Almuta vilayätlik partiya komitetiniŋ birinçi kativi K.Tšlebekov şähärgä kelip işläş täklivini bärdi. Lekin, başta  eytqinimdäk, şähärgä qariğanda maŋa yeziniŋ hayati kšpiräk yaqidu. Uniŋ üstigä Bayseyit yezisi šzämniŋ  kindik qenim tškülgän, uyğurlarniŋ ügüttäk taza juti. Gšzälligi šz aldiğa, qoyni yeşilzarliq, havasi taza, adämliriniŋ hämmisi mehmandost, işläp herip-talğiniŋni säzdürmäydiğan, beşiŋğa kün çüşsä, yalğuz qaldurmaydiğan jut bu! Şundaqla adämniŋ yeşi ulğayğansiri kšŋül ağritidiğan äpqaçti  gäp, heç paydisiz talaş-tartiş, dağduğa, šzara yüz berip turidiğan vaŋ-çuŋlardin šzini tartip, hatirҗämlikni halap qalidiğini häm barğu! Moşu ävzälliklärniŋ hatirҗäm yaşap, iҗadiyät bilän bemalal şuğullinişimğa yahşi şarait yaritişiğa kšzüm yätti, şuŋlaşqa šz jutumda qelişni muvapiq kšrdüm.

— Äsärliriŋniŋ qaysisini šzäŋ üçün alahidä ähmiyätlik däp hesaplaysän?

— Ata-ana üçün baliliriniŋ hämmisi ohşaş bolğinidäk, maŋimu ularniŋ härqaysisi ähmiyätlik, biraq iҗatkar süpitidä qädir-qimmitimni aşurup turğan «Täşnaliğim», «Oy tamçiliri», «Aqqular qaytqanda», «Käŋlikni kinäymän», «İzgülük yoli» namliq toplamlirim däp oylaymän. Meniŋ şeirlirimğa yezilğan nahşilarniŋ sani 50tin aşidu. SSSR häliq artisti, Dšlät mukapitiniŋ laureati, mäşhur kompozitor Quddus Ğoҗamiyarovniŋ «Täklimakan» namliq 5-simfoniyasiniŋ, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän sän°ät ärbabi, kompozitor İkram Mäsimovniŋ «İntizar» muqami bilän «Ämgäk şatliği» syuitisiniŋ mätinliri meniŋ qälimimgä mänsüp. Kompozitor İsmayil İsaevniŋ balilarğa beğişlanğan ondäk nahşisiniŋ mätinlirimu maŋa tän.

— Ändi şair Җämşit Rozahunovniŋ jiraq štmüştä qalğan iҗadiy paaliyitiniŋ başliniş dävrigä bir näzär taşlayli. Sän qançä yeşiŋdin tartip şeir yezişqa başlidiŋ? Äŋ däsläpki şeiriŋ esiŋdimu?

— Һärqandaq paaliyätniŋ uniŋğa bolğan qiziqiştin başlinidiğanliği täbiiy. Meniŋdä şeiriyätkä nisbätän häväsimniŋ 4-5-siniplarda oquvatqan mäzgilimdä oyğanğanliği helimu yadimda. Moşuniŋğa bağliq monu ikki vaqiä häqqidä eytqum kelidu. 1960-jillar bolsa keräk, «Kommunizm tuği» gezitida şair Helil Һämraev bilän tağam Basit Hudaybärdiev (ular KazPİniŋ uyğur bšlümidä billä oqattekän, uni män keyin tağamdin uqtum) ikkisiniŋ 3-4 kupletliq şeirliri besildi. Oqup çiqip, «demäk, tağammu şeir yazidekändä» däp içimdä hursän boldum vä «mänmu yezip kšrsäm nemä bolidekän» degän oy beşimğa käldi. Özämçä yezipmu baqtim, biraq bu işniŋ oŋay ämäsligigä kšzüm yätti. Şeir yezişqa bolğan qiziqişimni tehimu aşuruşqa şu jilliri bizgä uyğur ädäbiyatidin däris beridiğan muällimimiz, heli märhum Tohtahun Setiev boldi. U därisni intayin qiziq štidiğan, rivayät vä kitapta yoq çšçäklärni eytip, uyğur tilida çiqqan qiziq kitaplarni sinip bolup oqutatti.

Biz 7-sinipqa kšçkändä şair Һeziz Һezimov bizniŋ mäktäpkä mudir bolup käldi vä uyğur ädäbiyatidin savaq bärdi. Uniŋ şairliğini aŋlap, şeir yeziş qaidilirini ügändim (boğum, turaq, qapiyä v.b.). Şuniŋdin keyin yazğan şeirlirimni heçkimgä kšrsätmäy qelin däptärgä kšçirip saqlap jürdüm. Keyiniräk uni muällim Säydullam Äminov kšrüp qelip, bäzilirini gezitqa ävätiş mäslihitini bärdi. İҗadiyättiki däsläpki qädimim äynä şundaq başlanğan.

— İҗadiy paaliyitiŋdä, birinçi novättä, kimni šzäŋniŋ ustazi däp hesaplaysän?

— İҗadiy paaliyitimniŋ däsläpki dävridä maŋa qol uçini berip, yardäm kšrsätkän adämlär kšp boldi. Ägär näq mäydanda kim bolğan desäŋ — u şair Abduğopur Qutluqov. Uni män birinçi qetim uyğur tilida çiqidiğan nahiyälik «Ämgäk tuği» geziti redaktsiyasiniŋ yenida 1964-jili qurulğan «Ädäbiyat gülzari» namliq ädäbiyat birläşmisiniŋ oltirişida kšrgän. Keyin u bizniŋ yeziğa kšçüp kelip, mäktäptä işlidi, şeir vä hekayä yezişqa qiziqidiğan oquğuçilarniŋ šmigini  qurup, hätta ularniŋ yazğanlirini maşinkida basturup, «kitap» çiqarğinini bilimän. Keyiniräk, az vaqit bolsimu, şair Mšmün Һämraev Bayseyit yezisida istiqamät qildi. Yazğan şeirlirimni ularğa oqup berip, eytqan oy-pikirliri asasida qaytidin tüzäp, işläşkä adätländim.

— Yaşliq dävriŋdä, millitidin qät°iy näzär, qaysi şairlarniŋ äsärlirini alahidä qiziqiş bilän oqattiŋ?

— Studentliq dävrim Rossiyadä štkän üçün rus tilida yoruq kšrgän şeiriy toplamlarni setivelip, oquş imkaniyitim boldi. Bolupmu rus şairliri A.Dement'ev, E.Evtuşenko, A.Voznesenskiy, R.Rojdestvenskiyniŋ şeirlirini, avar hälqiniŋ uluq şairi R.Ğamzatovniŋ «Meniŋ Dağistanim» kitavini, qalmaq şairi D.Kugul'tinovniŋ, kabardin-balkar şairi K.Kulievniŋ, adıgeyliq İ.Maşbaşniŋ, šzbäk şairliri A.Aripov bilän Ä.Vahidovniŋ, qazaq şairliridin Q.Mirza-Äli, T.Moldağaliev, M.Şahanov, M.Maqataev, J.Äbdiraş, İ.İsaevniŋ äsärlirini alahidä qiziqiş bilän oqattim. Ändi uyğur tilida näşir qilinğan barliq şeiriy toplamlarni tügäl oqup çiqiş qenimğa siŋgän adät.

— Seniŋ şair süpitidä ädiplärniŋ arisidiki abroyuŋ intayin juquri. Biraq şunçä jillardin beri seniŋdä proza bilän şuğullinip kšrüş oyi bolmidimu? Bu җähättin misal süpitidä Savutҗan Mämätqulovniŋ paaliyitini kšz aldiŋğa kältürüşkä bolidu. Şähsän män uniŋ poeziyasini qançä juquri bahalisam, prozisinimu şu däriҗidä bahaliğan bolar edim.

— Pikriŋgä yüz payiz qoşulimän, sävävi, Savutҗan Mämätqulovniŋ iҗadiyitini tügäl, bolupmu şeirlirini bšläkçä qädirläp, sšyüp oquymän. Uniŋ iҗadiyiti heçkimgä ohşimaydiğanliği, alahidiligi, oy-pikirliriniŋ häqqaniyliği, salmiği bilän başqa ädiplärdin käskin päriqlinidu. Uniŋ šzligi, uluqluği şuniŋda. Ändi soaliŋğa bola eytarim, maŋa poeziya yeqin, här halda, yaman yazmisam keräk (külüp), şuŋlaşqa oyumda bar ihtidarimni şeiriyätkä särip qilişni durus däp hesaplaymän.

— Һämmigä mälumki, Qazaqstandiki uyğur ädäbiyati štkän äsirniŋ 60 — 90-jilliri ariliğida šziniŋ gülliniş, pällidin-pälligä kštiriliş dävrini baştin käçürdi. Şuniŋdin keyin helä vaqitqiçä bu sahadiki çüşkünlükniŋ guvaçisi bolduq. Ädäbiyatimizniŋ bügünki ähvali häqqidä nemä eytqan bolar ediŋ?

— Äsli mahiyitidä bu inkar qilip bolmaydiğan häqiqät. Ädäbiyattiki gülliniş bilän çüşkünlük hadisiliri, birinçi novättä, җämiyättä yüz bärgän käskin šzgirişlärgä, tarihiy vaqiälärgä, uniŋ ihtisadiy ähvaliğa, şundaqla adämlärniŋ iҗtimaiy hayati, rohaniyiti vä psihologiyasidä burunqi oy-mävqä, kšzqaraşliriniŋ yeŋiliniş däriҗisigä bağliq bolidiğanliği hämmimizgä yahşi mälum. Buni Qazaqstanniŋ šz mustäqilligini alğandin başlap, ta bügüngiçä bolğan täräqqiyati tästiqläydu. Uniŋ hämmisini kšzümiz bilän kšrduq, beşimizdin štküzduq. Kšp işlar ämälgä aşuruldi, aşurulup kelivatidu, häliqniŋ turmuş şaraitimu yahşilinivatidu. Mädäniyät, maarip sahaliriğa kšŋül bšlüş, mäbläğ aҗritiş jildin-jilğa kšpäymäktä. Qollaş tapidiğan bu işlarniŋ ädäbiyatimizniŋmu härtäräplimä täräqqiy etişigä zämin yaritidiğanliği çoqum. Biraq bügünki kündä u 90-jillardin keyinki çüşkünlük bilän müşküllüktin toluq ayrildi desäk, šzimizni šzimiz aldiğanliq bolidu. Uniŋ hazirqi vä keläçäktiki täräqqiyati, šsüşi päqät talantliq iҗatkarlarğa yahşi şärt-şarait yaritiş arqiliq ämälgä eşişi mümkin. Eniq eytsam, ularniŋ intellektual ämgigi dšlät ğämhorluğiğa elinişi keräk. Älvättä, bu toğriliq mähsus qanun qobul qilinip, şu asasta mäsiliniŋ yeşilişi keçikmäy qolğa elinsa durus bolatti. Män yazğuçi-şairlarniŋ besilip çiqqan äsärlirigä berilidiğan qäläm häqqini kšzdä tutuvatimän. Qäläm häqqi tšlinidiğan äsärlär, älvättä, burunqidäk muhakimidin štkini toğra, sävävi, süpiti yoq yaki tšvän däriҗidä yezilğanliri bügün häliqqimu, dšlätkimu haҗät ämäs. Ägär milliy ädäbiyatimizniŋ buliğiniŋ soğulmay, çiriğiniŋ šçmäsligini çin dildin halaydiğan bolsaq, hämmä işni dšlätkä artip qoymay, җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ uyuşturuşi bilän yazğuçi-şairlirimizni räğbätländürüp kelivatqan, äsärliriniŋ yoruq kšrüşigä hamiyliq qilivatqan җämiyätlik täşkilatlar bilän härhil fondlarniŋ vä şundaqla ayrim şähslärniŋ imkaniyät, mümkinçiliklirini uyğunlaşturuş işini ämälgä aşuruş äqilgä muvapiq bolar edi. Buni dävatqinimniŋ sävävi, bizdä häqiqiy talantlarni qollaş, munasip bahasini šz vaqtida, başqiçä eytqanda, tirigidä beriş mäsilisidä bäzi kamçiliqlarniŋ barliğini yoşurup bolmaydu. Sšzüm quruq bolmasliği üçün bir misal kältüräy. 2013-jili zamaniviy şeiriyitimizniŋ yarqin namayändisi, talantliq şair akimiz Muhämmätimin Obulqasimovniŋ (Almasbäk) 70 jilliği harpisida uniŋ 100 basma tavaq häҗimidä üç tomluq tallanma äsärliri yoruq kšrdi. Uni oquş җäriyanida yänä bir qetim şairniŋ talantiğa qayil boldum, qol qoydum. Lekin meni eçindurğan bir närsä, uniŋ moşu kämgiçä Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiğa äza bolup elinmiğanliği, birär mukapatqa tävsiyä qilinmiğanliği häm täğdirlänmigänligi. Özlügini bilgän şairğa, bälkim, uniŋ haҗiti yoqtu, amma uniŋ häliq içidiki qädir-qimmitini etivarğa almasliq, äҗir-himmitini taraziğa salmasliq talantqa qilğan hiyanitimiz, ädäbiyatimiz aldidiki rohiy җinayitimiz bolup hesaplanğusi. Һäqiqiy talantqa egä ädiplirimizni bügün mahtap qoyuşla kupayä ämäs, biz ular bilän pütün häliq bolup mahtinişimiz keräk.

Talant — päqät häliq etirap qilğan yahşi yezilğan äsäri bilänla ämäs, bälki başqilarğa šziniŋ adimiylik päziliti, ädäbiyat aldidiki mäs°uliyiti bilän ätivaliq. Şuniŋğa munasip iҗatkarlar härtäräplimä qollap-quvätläşkä egä bolğandila ädäbiyatimizniŋ yeŋi pälligä kštirilişigä işänçim kamil. Bügünki ädäbiyatimiz burunqi «altun dävrini» baştin käçürmisimu, här halda uniŋ barliği, moҗutluği meni hoşal qilidu. Җavavimni monu bir rubayäm bilän ayaqlaşturğum bar:

Tikkän kšçät qurimay, aynisekän,

Tulparniŋ tšrt tuyiği taymisekän.

Çin talantlar vaqtida bahalinip,

Beşi amät, utuqtin qaymisekän!

 

— Sän bu hayatta qolğa kältürgän äŋ çoŋ utuğuŋni nemidin ibarät däp hesaplaysän? Ömrüŋ davamida šzäŋni alahidä bähitlik his qilğan päytlär boldimu?

— Yaşap štkän šmrümgä hiyalän kšz taşlisam, qolğa kältürgän utuqlirim az bolmidi, biraq ularniŋ arisida ikkisini äŋ çoŋi däp hesaplaymän: birinçisi, tuğulup šskän jutumğa aŋliq hayatimni beğişlap hizmät qilip, pärzäntlik borçumni ada qilğinim, ikkinçisi, Seyit Muhämmäd Qaşiy, Abdulhäy Muhämmädiy ohşaş şairlarniŋ varisi  bolup, şeiriyättä mälum pälligä yätkänligim. Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ 20 jilliği harpisida meniŋ 65 jilliq tävälludumğa beğişlinip Bilim vä pän ministrliginiŋ M.Ävezov namidiki ädäbiyat vä sän°ät institutida alimlarniŋ, yazğuçi-şairlarniŋ qatnişi bilän 2015-jili štkän ilmiy konferentsiyadä iҗadiyitimgä oŋ baha berildi. Uniŋ materialliri filologiya pänliriniŋ doktori  A.Tilivaldi vä «Uyğur mäktäplirini qollap-quvätläş» fondiniŋ muavin räisi M.Zayitovniŋ hamiyliğida «İzgilik jarşısı» nami bilän 10 basma tavaq häҗimidä ayrim kitap süpitidä näşir qilindi.

Şu säväptin hayat yolum qançä җapaliq bolsimu, šzämni bähitlik his qilimän. Azdu-tola štkünçi kšŋülsiz päytlärni demisäm, štkän hayatimğa heçqaçan eçinmaymän, täğdirimgä miŋqatliq şükri!

— Seniŋ kitapliriŋ turaqliq näşir qilinivatidu. Ularni qandaq amil bilän tarqitivatisän?

Bu mäsilä bügünki kündä barliq iҗatkarlarniŋ asasiy baş ağriği. Һäqiqätänmu hazir äsär yezişqa qariğanda, uni šz mäbliğiŋ hesaviğa çiqiriş, oqurmänlärgä taritiş-setiş bäsi müşkül mäsiligä aylandi. İhtisadi yar bärmäydiğan ayrim şair-yazğuçilirimizniŋ äsärliri jillap yoruq kšrmäyvatqanliğidinmu hävirim bar. Hudağa şükri, ahirqi jillarda män 4-5 kitapni näşirdin çiqirişqa muyässär boldum. Һamiylar yardimi bilän ämäs, yeza egiligigä munasivätlik qoşumçä tirikçiliktin çüşkän tapavitim hesaviğa. Ändi ularni tarqitiş, setiş mäsilisi — hizmättä işligän vaqtimda tapqan tonuş-biliş, dost-buradärlirim arqiliq ämälgä eşivatidu. Şuniŋ šzidä 500 nusha tiraj bilän çiqqan kitaviŋniŋ toluq setilip ketişi natayin, çiqimiŋni yepişqa aranla yarişi mümkin.

Moşuniŋğa bağliq uzaqtin kšŋlümgä püküp jürgän bäzi oylirimni eytqum kelidu. Kitap tarqitiş işida milliy mäktäplirimiz täripidin bizgä kšrsitilivatqan yardämni qanaätlinärlik däp eytalmaymän, sävävi, muällim boluş җäriyanida bu yšniliştä mäktäp mämuriyitiniŋ uyuşturuş işliri degändäk ämäsligigä kšzüm yätkän. Mäsilän, taza uyğur mäktäpliriniŋ kšpinçisidä siniplarniŋ sani 20din eşip çüşidu. Һär sinipqa artuq ämäs, bir kitaptin alğanniŋ šzidä (sinip buluŋiğa) 20 nusha, mäktäp kitaphanisiğa — 3 (hazirqi vaqitta u yärdä uyğur yazğuçi-şairliriniŋ keyinki jillarda näşir qilinğan äsärliri yoqniŋ ornida ekänligini kšpçilik yahşi bilidu), älaçi oquğuçilarni täğdirläş, muällimlärni tuğulğan künliri bilän täbrikläş mähsitidä paydilinilsa, ärkin setiveliştin taşqiri här mäktäp 50 — 70 kitapni qiynalmay siŋärgän bolatti. Bu işniŋ hämmisini muällimlär zimmisigä artip qoymay, bälki mäktäplärniŋ hamiyliri, här jili 20 — 30 — 40 jilliği nişanlinidiğan mäktäp uçumkarliriniŋ «soğisi» hesaviğa yeşişkä bolidiğu, ahir?! Bu işniŋ beşida jigitbaşliri, mädäniyät märkäzliri, ata-anilar komitetliriniŋmu bolğini yaman bolmatti.

— Kšpçilik seniŋ ismiŋni uyuşturuş qabiliyiti üstün bolğan şähs süpitidä tilğa alidu. Amma sän dšlät hizmitidin kätkändin keyin җämiyätlik işlarğa tamamän arilaşmaydiğan bolduŋ. Yeza yeridä yaşisaŋmu, nahiyä dairisidä bolsimu arilişip, šzäŋniŋ dšlät hizmitidiki vä pedagogika sahasidiki bay täҗribäŋ bilän ortaqlişişqa bolar ediğu?

— Bu sšzüŋgä qoşulalmaymän, säväp dšlät hizmitidin kätkändin keyinmu җämiyätlik işlarğa arilişip käldim, täklip qilğan yärdin qalmidim, çaqirmiğan yärgä barmiğinim rast. Uniŋ üstigä ahirqi on bäş jilğa yeqin hayatim mäktäp-maarip sahasida štti. Ustazliqniŋ bir alahidiligi — sinipni (balilarni demäkçi) ruhsät bärgän halättimu taşlap ketälmäysän. Yänä täkitläydiğan bir yeri,  qandaqla iş bolmisun, uniŋ hšddisidin çiqişiŋ keräkqu. Һazirqi vaqitta җämiyätlik täşkilatniŋ tizginini tutuş üçün päqät bay täҗribäŋniŋ bari azliq qilidu, sozğan yärgä yetidiğan qoluŋ, yançuğiŋda puluŋ bolmisa häm bolmaydu. Bügünki kündä män Çeläk regionluq Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ ädäbiyat sahasiniŋ, «İҗatkar» ädäbiy-publitsistikiliq jurnalniŋ bädiiy keŋişiniŋ räisi süpitidä җämiyätlik işlarğa arilişip kelivatimän.

Şair Җämşit Rozahunovniŋ isim-şäripini, iҗadiyitini oqurmänlär yahşi bilidu. Amma seniŋ ailäŋ toğriliq undaq däp kesip eytalmaymän. Ahirida ailäŋ häqqidä qisqiçä sšzläp berişiŋni iltimas qilmaqçimän.

— Ayalim — Tohtigül Muhtär qizi Şavdinova, ikkimiz bir jut vä bir koçida šskän, aliy bilimlik ustaz, 2014-jildin başlap hšrmätlik däm elişta. Biyil ailä qurğinimizğa 45 jil tolidu. Üç pärzäntni tärbiyiläp, šstürduq. Çoŋi qiz — ismi Ränagül, aliy däriҗilik vraç, Almutidiki 6-ağriqhanida terapevt, otturançisi — Rabidin, tiҗarätçi, känҗisi — Raydin, Türkiyaniŋ «Turkuaz» firmisida işläydu. Һämmisi aliy bilimlik vä Almuta şähiridä istiqamät qilidu. Üçilisi ottura mäktäpni ana tilida oqup tamamliğan. 9 nävrimiz bar, aldi biyil mäktäpni tamamlaş aldida turidu. Balilirimiz ohşaş ularniŋmu yahşi adäm boluşiğa ümüt-işänçimiz zor.

—  Pursättin paydilinip, oqurmänlärgä qandaq tiläk-istäklärni eytqan bolar ediŋ?

— Aldi bilän bügünki sšhbitimizniŋ täşäbbuskari bolğan saŋa kšp rähmät. Özäm şair bolğanliqtin, käsipdaşlirim — iҗatkarlarğa zamaniviy täräqqiyatimizniŋ aldinqi sepidä bolup, mädäniyitimizni yeŋi pällilärgä kštirişini, dävir vä oqurmänlärniŋ juquri täläplirigä munasip äsärlärni yaritişini tiläymän.

Sšhbätläşkän Yoldaş AZAMATOV.

Bälüşüş