Uyğurdinmu Kyuri hanim çiqidu

0
571 ret oqıldı

İlim-pän adämliri/ Kiçigimdin tartip ayal alimlarniŋ gepi çiqsa, aldi bilän duniyağa mäşhur fizika himiya alimi Mariya Kyuri isimliq Pol'şa alimi yadimğa kelätti. Çünki Kyuri hanimniŋ paaliyätliri şu vaqitlardiki başlanğuç sinipniŋ kitaplirida bar edi. Çoŋ bolğanda sürüştürsäm, Kyuri hanim päqät bir daŋliq alimla bolup qalmastin, bälki HH äsir ilimpän duniyasidiki šçmäs yultuz, şundaqla šz nurini hazirmu yoruq çeçip turğan alp çolpan ekän.

Anam yezidiki başlanğuç mäktäpniŋ muällimi edi. Anamniŋ qolida oquvatqan çağlirimda u yaq qälbimgä alimlarğa bolğan täsvirligüsiz hšrmät, qayilliq vä şundaq kişilärdin boluşqa intilduridiğan bir otni selip qoyğan. Şundaq bolğaçqa, män alimlarniŋ iş-paaliyätliri täsvirlinidiğan härqandaq kitap, gezit-jurnal tapsamla, talişip oqattim. Toluq ottura mäktäpniŋ ikkinçi jilini tamamliğan yazliq tätildä, bizgä nahayiti qiziqarliq bir musabiqä, eniğiraği, tam gezitini çiqiriş musabiqisi uyuşturuldi. Uniŋğa män “Şinҗaŋ geziti” kšlämidiki ikki bätlik çirayliq gezittin birini täyyarlidim. U vaqitlarda hšsnihetim intayin çirayliq bolğaçqa, gezitim çirayliq yezilğan vä qisturma qiyma räsim vä boyaqlar bilän qoşulup, räŋgaräŋ tüskä kirgän edi. Şundaqtimu kšŋlümdä bir yärlirigä razi bolmidim. Şu arida meniŋ bilän billä oquydiğan hädäm yardäm qilişimni štünüvedi, män heç ikkilänmäyla uniŋğa tarihiy şähslär tonuşturulğan addiyiraq gezit çiqiriş täklivini bärdim vä šydiki tarihiy kitaplardin birinçi bolup, Mariya Kyuri hanim, Eynşteyn, Edison qatarliq šzäm bäk hšrmätläydiğan alimlarniŋ sürätlirini oyuvelip, yeniğa härbiri üçün bäş qurdin tonuşturuş yezip, addiy bir gezit täyyarliduq. Ahirida meniŋ şunçä tirişip işligän gezitim nätiҗigä erişmäy, oylimiğan yärdin räŋmu berilmigän hädämniŋ addiyla işlängän geziti ikkinçi däriҗilik mukapatqa erişti. Һädäm üçün, älvättä, hoşal boldum. Alahidä tävränginim, hädäm täyyarliğan tam geziti mäktäpniŋ qara tahtisiğa ilinip kšrgäzmigä qoyulğanliği häm şu alimlarniŋ iş-paaliyätlirini tehimu kšp kişilär oquydiğini edi. Şu vaqitlarda kälgüsidä şundaq daŋliq alimlar bilän kšrüşüş nesip bolarmu, däp hiyal qilattim.

Mänmu çoŋ boldum, nurğun daŋliq alimlarniŋ iş-paaliyätliri bilän tonuştum, hätta hazirğiçä üç näpär Nobel' mukapitiğa erişkän duniyaviy mäşhur alimniŋ lektsiyasini tiŋşaş vä ular bilän yanmu-yan oltirip tamaq yegäç, pikirlişiş şäripigimu muyässär boldum. Amma qälbimdä ta hazirğiçä maŋa äŋ zor täsir qaldurğan Mari Kyuri hanimğa bolğan hšrmät üstünlükni egiläp käldi. Mabada hazir meniŋdin «Mümkin bolidu däp päräz qilsaq, siz tarihta štkän qaysi mäşhur şähs bilän kšrüşüşni arzu qilisiz?» däp sorap qalsa, män heç ikkilänmäy: «Kyuri hanim bilän» däp җavap bärgän bolar edim.

Mariya Kyuri tarihta štkän äŋ mäşhur ayal alim bolup, u tunҗa Nobel' mukapitiğa erişkän. Şundaqla ikki qetim vä ohşimiğan ikki käsiptä Nobel' mukapitiğa erişkän birdin-bir alimdur. Kyuri hanim šz käspini sšyüpla qalmay, yänä ailä vä dostluqni intayin qädirläydiğan insan.  U tunҗa qetimliq Nobel' mukapitidin kälgän zor miqdardiki puliniŋ hämmisini dostliri vä uruq-tuqqanliriğa berivätkän. Kyuri hanim 1910-jili «Äŋ küçlük radioaktivliq eliment – radiyni» bayqiğan vä bu tšhpisi üçün 1911-jili Nobel' himiya mukapitiğa erişkän. Bu qetim u erişkän mukapat pulini šzigä ämäs, šzi işligän institut, yäni Parij universitetiğa berişni täläp qilğan. Şundaq qilip, Kyuri hanim päqät fizika vä himiya sahasidila zor utuqlarni qolğa kältürüp qalmay, yänä insanlar sağlamliğiğimu selişturğusiz zor tšhpä qoşqan. Mariya hanim şu qädär addiy-saddä turmuş käçürgän bolup, u šz šmridä birär qetimmu nam-şšhrätkä qiziqmiğan vä Eynşteyn täripidin «Duniyadiki birdin-bir pariğa aldanmaydiğan insan» däp täriplängän.

Mariya Kyuri hanimniŋ kişini äŋ qayil qilidiğan yänä bir yeri şuki, u gärçä Frantsiya nopusiğa štkän bolsimu, pütün šmridä šziniŋ polyak milliy kimligini yoqatmiğan vä baliliriğimu polyak tilini puhta ügitip, ularni pat-pat Pol'şiğa apirip turğan. U yänä 1898-jili tunja bayqalğan radioaktivliq elementqa «poloniy» degän namni qoyuş arqiliq šz dšlitigä bolğan hšrmitini ipadiligän.

Män qizimğa qaysi alimniŋ iş-paaliyätlirini hekayä qilip berişni oyliğinimda, yadimğa Kyuri hanim kelidu. Amma män uniŋğa šz içimizdin çiqqan daŋliq ayal alimlarniŋ hekayisini sšzläp beräligän bolsam, tehimu yahşi bolatti, däp oylattim. Täliyimgä yarişa, bu ğämdinmu qutulidiğan ohşaymän. Yeqindin beri, şundaq bir uyğur ayal alimğa bolğan hšrmitim, qayilliğim aşti. U birär qetim Nobel' mukapitiğa erişmigän, birnäççä käsipnimu täŋ egilimigän. Amma Kyuri hanim maqalä elan qilğanğa ohşaş duniyadiki äŋ jirik jurnallarda ilmiy maqalilarni elan qilip, šz käspi boyiçä duniyadiki äŋ munävvär alimlarniŋ biri atalğan. Uniŋ uyğurlardin ayrilip yaşavatqiniğa 20 jildin aşqan bolsimu, u yänila uyğurlarniŋ tili vä esil ählaq-päzilitini šzigä hämra qilip, insaniy päzilät vä ata-aniğa vapadarliq yätküzüşniŋ yüksäk ülgisini yaratqan. Meniŋ näzärimdä doktor Maysäm Mutällip (sürättä) däl uyğurlardin çiqqan Kyuri hanimdur.

Doktor Maysäm Mutällipniŋ buruniraq yadimğa kälmigänligi meni bäk äpsuslandurdi. Ataqliq alimimiz Şšhrät Mutällipniŋ siŋlisiniŋmu šzigä ohşaş ğol hüҗäyrä tätqiqati bilän şuğullinidiğanliğini män burunla bilättim. Amma u toğriliq täpsiliy uçur tapalmidim. Keyiniräk kšrnäklik alim Räyhan Bäktur bilän paraŋlişiş җäriyanida män Maysäm Mutällip toğriliq helä kšp uçurlarğa egä boldum.

Maysäm Mutällip bilän bir kšrüşüşni istigän bolsammu, uniŋ vaqtiniŋ qisliği tüpäylidin, bu şäräp maŋa tehi nesip bolmidi. Amma uniŋ ilmiy nätiҗiliri vä män bilgän bäzi uçurlarni silär bilän ortaqlaşmaqçimän. Bälkim, silärmu balilarğa ändi Maysäm Mutällip häqqidä sšzläp berärsilär.

Maysäm Mutällip bizgä tonuş alimimiz Şšhrät Mutällipniŋ siŋlisi. U Qazaqstanniŋ Almuta şähiri ätrapidiki Avat yezisida istiqamät qilidiğan Muzäppär aka bilän Җännäthan aniniŋ arzuluq qizi. Maysäm hädä biologiya sahasida doktorluq unvaniğa erişkän tunҗa uyğur qizi. U oquşini tamamlapla Amerikida biologiya injeneri käspidä 11-orunda turidiğan, Amerikiniŋ äŋ qedimiy (1785-jili qurulğan) bilim därgahliriniŋ biri Djordjiya universitetiniŋ tätqiqatçisi süpitidä qelip, Amerikida ilmiy hayatini başliğan

Maysäm Mutällip uyğur alimliri içidä häliqaridiki äŋ daŋliq ilmiy jurnallarda maqalä elan qilişni däsläp başliğan alim bolup, ämäliyatta u akisi Şšhrät Mutälliptin burun «Täbiät biotehnikisi» namliq täsir kšrsätküçisi 31.9din aşidiğan duniyağa mäşhur ilmiy jurnalda maqalä elan qilğan. 2005-jili äynä şu maqalisidin keyin, Amerika CNN televiziya stantsiyasiniŋ ziyaritini qobul qilğan vä Amerikida tonuluşqa başliğan.

Maysäm Mutällip Amerikida çiqidiğan «İlim-pän» vä «Һüҗäyrä», Angliyadä näşir qilinidiğan «Täbiät» ilmiy jurnalida maqalä elan qilğan birdin-bir uyğur alimidur. U 2005-jili «Täbiät biotehnikisi» jurnalida maqalä elan qilip, Amerikida tonulğandin keyin, täbiiy pänlär boyiçä duniyadiki äŋ mäşhur universitet hesaplinidiğan Massaçusets tehnika instituti (MIT) tarmiğidiki Vaythed instituti insan ğol hüҗäyrä vä hüҗäyrä tätqiqati täҗribihanisiniŋ mudirliğiğa täklip qilinğan. Şundaq qilip, Maysäm Mutällip MITda täҗribihana mudiri bolup işligän tunҗa vä birdin-bir uyğur alimi bolup qalğan. Moşu nuqtidin qarisaq, doktor Maysäm Mutällipni häqiqätänmu «Uyğurlarniŋ Kyuri hanimi» desäk, aşurup eytqanliq bolmaydu.

Maysäm Mutällipniŋ tätqiqatliri asasän insan ğol hüҗäyrisigä märkäzläşkän bolup, u šziniŋ insan ğol hüҗäyrisi tätqiqatidin paydilinip, parkinson kesili bilän diagnoz qoyulğan vä on jildin beri šzi Boston şähiridä beqivatqan anisi Җännäthanniŋ kesilini davalaşni ümüt qilidu. Meni täsirländürgini, u šzi yalğuz anisini on jildin beri Bostondiki äŋ yahşi ağriqhanilarda davalavatqanliği.

Yänä bir kişini qayil qilidiğan yeri şuki, Maysäm Mutällip şunçä zor nätiҗilärni qolğa kältürgän bolsimu, u izçil Amerikidiki gezit-jurnallarniŋ «Siz toğriliq yazayli» degän tälivini rät qilip kälgän. U izçil halda «Män tätqiqatimni šzäm yahşi kšrgänligim üçün qilimän, nam çiqiriş üçün ämäs» däp etiraz bildürgän. Amerikidiki uyğur qerindaşlarmu uni ançä bilip kätmäydekän. U birär qetimmu uyğurlar arisidiki ilmiy paaliyätlärdä sšzläşkä täklip qilinmaptu. Bularni oylisam, kšŋlüm bäk yerim bolidu… U käspiy җähättinla ämäs, yänä kšyümçanliq, dostaniliq, vapadarliq vä kämtarliq käbi esil ählaq-päzilätlärdimu ülgä qilişqa ärzigidäk bir munävvär uyğur qizidur. U  davamliq hayatliq sirlirini eçip, insaniyätkä bähit elip kelidiğan, bevasitä insanlarni davalaşta qollanğili bolidiğan käşpiyatlarni yaratmaqta. Bu җähättimu u Kyuri hanimğa ohşaydu. Maysäm Mutällipniŋ yaratqan nätiҗiliri bizniŋ hšrmätlişimizgä, yaş ävlatlarğa ülgä qilip sšzläp berişimizgä vä pähirlinişimizgä toluq ärziydu. Män buniŋdin keyin qizimğa kšrnäklik uyğur alimi, doktor Maysäm Mutällip toğriliq dayim sšzläp berimän. Sizçu?..

Tursunҗan Nurmuhämmäd BİLGÄ, Tehas biomeditsina tätqiqat instituti Genetika fakul'tetiniŋ doktor-tätqiqatçisi.

Bälüşüş