Bayseyitni bağ qilğan

0
760 ret oqıldı

Һayatliqta här qandaq adäm, mäyli vraç, mäyli muällim yaki alim bolsun, dehan, bağvän bolsun, u šzi talliğan käsipkä çin iştiyaq bağliğan çağdila şu sahaniŋ häqiqiy mahiri bolalaydu. Yazğuçi, şair, muhbirlarmu yahşilar içidin yahşilarni tallavelip, hekayä, roman, dastan, oçerklarni yezip, ularni kšpçilikkä tonutidu.

Һär qaysimiz jiraqqa barmayla, šzimiz tuğulğan jut-tävälärgä näzär ağdursaqla undaq ämgäk ilğarliriniŋ tepilidiğanliği täbiiy.Şähsän šzäm hizmiti bilän älgä tonulğan insanlarniŋ şanliq ämgäk yolini keläçäk ävlatqa ülgä qilip kšrsitişni qäläm sahipliriniŋ borçi däp çüşinimän.

Dana äҗdatlirimiz: «Yahşiniŋ yahşiliğini eyt, qädri aşsun» däp eytqan hekmätlik ibarigä ämäl qilsaq, aŋliq hayati ämgäk bilän štkän här qandaq insan häqqidä yazsaŋ ärziydu. Ämgäkniŋ uluqliği şuniŋda. Şuniŋ üçün biz ämgäk adämlirini uluqlaymiz, qädirläymiz, yaşlarğa, keläçäk ävlatqa ülgä qilip kšrsitimiz.

Äynä şundaq ämgigi bilän älgä tonulğan, qädir-qimmätlik insan Һemit aka Yüsüpovtur. Yeqinda  Almuta şähiridiki  näşriyatlarniŋ biridä iҗraiy mudir süpitidä paaliyät elip berivatqan uniŋ qizi Gülҗahan telefon qilip: — Aka , dadam tirik bolsa, biyil tohsän yaşqa kirätti. Şuŋlaşqa bügünkidäk yahşi ay, yahşi künlärdä dadimizniŋ tuğulğan künini atap qoyayluq degän eduq. Bu toğriliq apam sizgimu hävärläp qoyuşni җekigän edi, — dedi

Gülҗahan bilän sšhbätlişip bolğandin keyin därru arhivimni aqturup, Һemit akiniŋ meniŋda bar sürätlirini, gezitta elan qilinğan maqalilarni rätläp,  oqup çiqtim. Ötkän äsirniŋ atmişinçi jilliri ilgärki Çeläk nahiyälik «Ämgäk tuği», andin җumhuriyätlär ara «Kommunizm tuği» gezitlirida işliginimdä, Bayseyit yezisiğa pat-patla berip, yeza hayati vä adämliri häqqidä helä maqalilarni yezivedim.

1881 — 1883-jilliri Yättisu täväsigä kšçüp kelip, uyğur jutlirini, җümlidin Bayseyit, Malivay, Masaq, Qaynuq vä başqimu jutlarni barliqqa kältürgän äҗdatlirimiz šstäŋlär qezip, tiŋ yärlärgä Çeläk däriyasiniŋ süyini çiqirip, gämä vä tam soqup salğan šylärdä yaşap, dehançiliq vä bağvänçilik bilän şuğullanğanliğini tarihtin bilimiz. Däsläp kšçüp kälgänlärniŋ baliliri çoŋ bolğanda Rossiyadä  padişa hškümranliq qilğan tüzüm ğulitilip,  Keŋäş hakimiyiti ornaydu.  Amma hälqimiz ümüt artqan  qizil  äskärlär 1918-jili Almutidin ta Ğalҗatqiçä bolğan uyğur jutlirida yaşavatqan addiy puhralarni oqqa tutup qirip taşlaydu.  Päqät uyğurlarniŋ beşiğila kälgän bu qirğindin tirik qalğanlar yaqa jutlarğa qeçip ketidu. Şuniŋ aqivitidä  Qazaqstan diyaridiki qerindaşlirimizniŋ sepi helila şalaŋlişip ketidu.Aman qalğanlar beşiğa çüşkän eğir külpätlärgä qarimay kooperativ, artel'larni, andin kolhozlarni qurup, ämgäk bilän yänila väyran bolğan jutlirini qaytidin tikläydu.

 Äynä şu җapakäş äҗdatlirimizniŋ ävladi bolğan Һemit aka Yüsüpov šzi demätliklär bilän  bir qatarda ana jutidiki yättä jilliq mäktäptä onliğan, yüzligän kişilärniŋ qädirlik ustazi atalğan Yunus Һämraevtin tälim alidu. Andin Çeläk yezisidiki on jilliq mäktäptä oquşini davamlaşturup, uni 1940-jili  tamamlaydu. Ämgäk paaliyitini Çeläk yezisidiki basmihanida başliğan u  MTSta traktor brigadisiniŋ hesapçisi bolup işläp jürginidä, Uluq Vätän uruşi başlinip ketidu. Başqilar qatarida Һemit akimu 1942-jili iyul' eyida härbiy säpkä çaqirtilidu. Yoldişi Yüsüptin bemäzgil ayrilip, altä pärzändini asraş üçün, etizda dehanlarğa tamaq täyyarlap, tonurda nan yeqip jürgän Ağçihan ana jiğlap-qahşap oğlini җäŋ mäydaniğa uzitip qoyidu. Һemit akiniŋ җäŋgivar yoli Smolensk yšnilişidä 10-armiyaniŋ 247-diviziyasi tärkividä başlandi. Qattiq җäŋlärdä ikki qetim eğir yaridar bolup gospital'larda davalinidu, ahiri uruşqa qatnişişqa yarimiğanliqtin, 1943-jili oktyabr' eyida šyigä qayturulidu.

Uruştin kelişi bilänla Һ. Yüsüpov җarahitim eğir demästin, Qadir Yolçiev räislik qilğan «Qädäm» kolhozida  ferma başliği, terilğu brigadisiniŋ brigadiri bolup ,  ğalibiyätni yeqinlaşturuş,  jutdaşliriniŋ eğizini nanğa yätküzüş üçün qolidin kälgänniŋ hämmisini qildi. Qoy fermisiniŋ başliği, kolhozniŋ räisi, Malivay yezisidiki Lenin kolhozi partiya täşkilatiniŋ kativi väzipilirinimu atqurdi. 1954-jili Talğir şähiridiki  yeza egiligi tehnikumiğa oquşqa çüşüp, uni 1957-jili tamamlaydu. 1958-jili Stalin namidiki kolhozniŋ bšlümçisi hesaplanğan Bayseyit yezisi mäzkür egilik tärkividin çiqirilip, «Çeläk» tamaka sovhoziniŋ  tärkivigä kiridu. Ämgigi bilän kšzgä kšrüngän Һemit Yüsüpov kšpçilikniŋ täklivi bilän äynä şu bšlümçiniŋ başliği bolup saylinip, jutiniŋ güllinişi, jutdaşliriniŋ turmuşiniŋ yahşilinişi üçün pidakaranä ämgäk qildi. Nätiҗidä u çaräk äsir içidä Bayseyit yezisi tüp-asasidin šzgärdi. Sovhoz mudiri Aleksandr Temnovniŋ qollap-quvätlişi bilän kona šylär tüzlinip, ularniŋ orniğa yeŋi zamaniviy šylär qäd kštärdi, tar koçilar käŋäytilip, ikki täripigä suvadan, teräklärniŋ kšçätliri tikildi. Yeziniŋ otturisida  yeza ahalisi däm alidiğan istirahät beği bärpa boldi. Quruluş işlirini maŋğuzuş üçün mähsus  brigada täşkil qilinip, uniŋğa täҗribilik mutähässislär Qahar Räҗäpov, Abduğäni Manapov, Musa Şakirov rähbärlik qildi. Bu işlarğa yeza yaşliri җälip qilindi.

Bayseyit yezisini tüp-asasidin avatlaşturuş päqät bayseyitliqlarniŋ šz küçi bilän ämälgä aşuruldi. Şänbiliklär uyuşturturulup,ularğa çoŋ-kiçikniŋ hämmisi qatnaşti. Һemit aka ämgäk adämlirini, däm eliştiki mštivärlärni işqa dävät qiliştiki täşäbbuskarliği, işida juquri җavapkärlikni sezidiğanliği, kim bilän bolsun til tepişip ketidiğanliği, mehrivanliği, jutini vä jut adämlirini bäkmu sšyidiğanliği bilän päriqlinidiğan

Һär hil säväplär bilän Һemit aka bilän uçraşqinimda ,u dayim: «vaqit vä hayat ämgäk bilän šlçinidu» däydiğan.  U vaqitni häqiqätänmu ğenimät bilätti. Uniŋ kšp küç çiqirişi nätiҗisidä yezida yeŋi Mädäniyät šyi, ambulatoriya, yeŋi mäktäp, alaqä bšlümi, aşhanilar selindi. 

 Hatalaşmisam, 1962-jili bolsa keräk, Bayseyitqa bir barğinimda, Һemit aka: «Hoyma ubdan  käpsän, bügün bizgä sovhoz mudiri Temnov kelidu. Qadir, Şeripidin akilar bilän mäslihätlişip, Bayseyit yezisiniŋ çetigä, Çeläk däriyasi täräpkä almiliq bağ hasil qilişqa kelişkän eduq. U almiliq bağ çüşidiğan yärni kšrüş üçün keliş keräk» deyişigä, «Gaz-69» maşinisi bilän Temnov yetip käldi. Uniŋ bilän teçliq-amanliq sorişip, maşinilarğa oltirip, almiliq bağ hasil bolidiğan yärgä barduq. Yeri taşliq, çatqalliq, ägir-toqay yärgä berip tohtiduq. Maşinidin çüşüşi bilänla mudir ätrapqa qarap:

— Ägär moşu yärdä almiliq bağ hasil qilalisaŋlar häqiqiy dehan, bağvän ävladi ekänligiŋlarni kšrsätkän bolisilär. Ämgigiŋlar munasip bahalinidu, — dedi.

— Älvättä, näq moşu yärdä almiliq bağ bolidu, — dedi Qadir aka.

— İşänçimiz kamil, — däp qoşup qoydi Şeripidin aka.

— Mundaq veteranlar bilän seniŋ çšlni bostan qilidiğiniŋğa kšzüm yetidu. İşiŋğa utuq tiläymän, — dedi sovhoz mudiri Һemit akiniŋ mürisidin qeqip. Һäqiqätänmu aridin ikki-üç jil štüp, biz kšrgän çatqalliq bağ-bostanğa aylandi, yeza hälqi almiliq bağniŋ  mevisini yedi.

 Һemit aka Yüsüpovniŋ kšp jilliq ämgiginiŋ hškümät täripidinmu juquri bahalanğanliğini eytmay mümkin ämäs. U  «Ämgäk Qizil Tuği» ordeni, bir qançä medal', Pähriy yarliq, bahaliq soğilar, SSSR häliq egiligi muvappäqiyätliri kšrgäzmisiniŋ altun vä bronza medal'liri bilän täğdirländi. İkki qetim nahiyälik vä bir näççä qetim yeziliq keŋäşlärgä deputat bolup saylandi.

Һemit aka Yüsüpov häqqidä gäp qilidekänmiz, uniŋ šmürlük җüpti, Bayseyit yezisida pütkül šmri bazğan soqup, tšmürçilik qilğan Mäşür bovayniŋ qizi İbadät hädimizniŋ ämgiginimu tilğa elişqa ärziydu. Ular altä pärzänt quçup, qatarğa qoşti.  Һemit aka keçä-kündüz egilik işliri bilän bänt bolğaçqa, balilar tärbiyisi kšpinçä İbadät hädiniŋ zimmisigä çüşti. Mehrivan ana balilirini, andin ularniŋ pärzäntlirini tärbiyiläp qatarğa qoşti.Bu väzipini şäräplik orunliğan ana nävrä-çävrilärniŋ hayattin munasip ornini tepişiğimu yardämläşti. Һazir ularniŋ hämmisi çoŋ bolup, oqup bilim aldi, hayattin šz ornini tapti. Yeşi tohsängä taqap qalğan nuraniy animiz helikämdä ävlatliriğa baş bolup, Һemit akiniŋ çiriğini šçärmäy, jutida hšrmätkä bšlängän halda  bähitlik yaşimaqta.

Män bu maqalini talantliq şair Abdumeҗit Dšlätovniŋ šz vaqtida Bayseyitniŋ teräklirini zeräk bovayliriğa qiyas qilip yazğan maqalisidiki «Qaşiy jutiniŋ teräkliri! Bu teräklärdä äşu bovaylarniŋ ahirqi dämliri, härikätliri bizgä yaldama bolup qalğan. Bayseyitta ular tikkän teräklär, bärpa qilğan bağlar qaldi. Biz şu ämgäksšygüç äҗdatlirimizniŋ varisliri bolaliduqmu, yoqmu? Gäp şuniŋda. Eytar edimki, Seyit Muhämmät Qaşiyğa Qadir aka, Şeripidin aka, ändi ularğa Һemit aka, Nursadiq aka, Varis aka varis bolğan bolsa, nemişkä keyinki ävlat varis bolalmaydu. 1983-jili Bayseyitta «Bartoqay» sovhozi qurulğanda älgä tonulğan är jigitimiz Җämşit Rozahunov šz demätlikliri bilän Һemit aka Yüsüpovniŋ işini qizğin davam qilivedi, zaman šzgirip, egiliklär taritildi. Buniŋda heç kimni äyipläşkä bolmaydu. Zamanğa qarap bähitlik yaşap, teräklär sayisida tirikçilik qilivatimiz. Äŋ muhimi, ävlatlirimizniŋ bähtigä zamanimiz teç bolsun. Äҗdatlarni äsläş, hatirimizdä saqlaş u bizniŋ pärzimiz, şuni untumayli», degän ibarilär bilän tamamlaşni maqul kšrdüm.

Muhtär  ABDURAHMANOV.

SÜRÄTTÄ: Һemit Yüsüpov  räpiqisi İbadät bilän (sürät 1970-jilliri çüşirilgän).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ