Satira uniŋ äqil mevisidur

0
122 ret oqıldı

(Satirik-yazğuçi Şavkät Näzärov 60 yaşta) Satirik-yazğuçi Şavkät Näzärovniŋ iҗadiy paaliyiti HH äsirniŋ 80 — 90-jilliri yüz bärgän intayin zor šzgirişlär qaynimiğa toğra käldi. Bu iҗtimaiy-mädäniy dolqunlar yaş yazğuçiğa šziniŋ zor täsirini kšrsätti, älvättä. U jilliri kšpligän yaş iҗatkarlar nahayiti çoŋ iҗadiyät qaynimiğa atlanğan edi. Äynä şu yaşlarniŋ arisida Ş.Näzärovmu zor işänçä-ümütlärara šziniŋ dadil qädimini taşlidi. Şu çağdiki yaşlar täripidin täşkil qilinğan «Bulaq» ädäbiy šmiginiŋ yarqin äzasiğa aylinip, yeŋi ävlatniŋ hayatqa bolğan yeŋi eqidä-täläplirini aşkarä eytişqa başlidi. U şu dävirdiki «qayta quruş» säyasitigä maslaşqan halda, kšpligän häҗviy hekayilirini elan qildi. Mäzkür äsärlär hayatimizda qeliplaşqan iҗtimaiy-psihik kšrünüşlärniŋ sirini açti.

Ş.Näzärovniŋ štkän äsirniŋ 90-jilliri elan qilinğan häҗviyä äsärliri uyğur iҗtimaiy-turmuşiniŋ realliq äksi sadasi bolup qaldi. Mäzkür äsärlärniŋ syujet-fabulisi hayatta bolğan  sälbiy vaqiälärgä çirmaşqanliği tüpäyli, ularniŋ tili intayin aççiq vä štkür, amma halisliq hususiyätkä egä edi. Älvättä, bu yšnilişni oqurmänlär härhil qobul qilişqa başlidi. Äynä şundaq ähvalda Şavkät Näzärov iҗtimaiy-mädäniy turmuşumizdiki sälbiy kšrünüşlärgä qarşi küräşkä çiqti häm ikkilänmäy uşbu eqimda iҗat qilip kälmäktä. Bu yazğuçiniŋ täsvir maharitigimu vä janrliq täräqqiyatiğimu yeŋiliqlarni elip käldi. Uniŋ 1994-jili yoruq kšrgän birinçi häҗviyä toplimi «Һäy, biz, adämlär» däp atilidu. Yazğuçi җamaätçilik arisida qeliplaşqan qatmal psihik stereotiplarni şäpqätsiz tänqit astiğa alidu.

Qäyt qiliş lazimki, HH äsirniŋ ikkinçi yerimida zor mädäniy täräqqiyat yüz berişkä başlaydu. Hälqimizniŋ hayatida «Alitağ» uyğurçä kšrsitişlär programmisiniŋ iҗtimaiy vä mädäniy qimmiti küçiyidu. Bolupmu, «Täbässüm» häzil-külkä programmisi bärpa qilinip, milliy muhitimiz alahidä җanlinidu. Mana şu җäriyanda Ş.Näzärov yeŋi-yeŋi äsärliri bilän kšrünüşkä başlaydu. Uyğur milliy ädäbiyatiniŋ häzil-külkä janri tehimu sür°ätlik rivaҗlinişqa qarap yüzlinidu. Bizniŋ milliy ädäbiyatimiz üçün yeŋi tiŋ saha — estradiliq satira şäkillinidu.

Sähnä satirisi alahidä maharätni täläp qilğaçqa, Şavkät Äynidin oğliğa kšp izdinişkä toğra kelidu. U šzbäk, qazaq vä rus teatr-kino sän°itiniŋ mahirliriniŋ iҗadiyiti bilän härtäräplimä tonuşup, täpsiliy oqup üginidu. Ş.Näzärov bu eqimda šziniŋ şähsiy iҗadiyät yolini şäkilländürüşkä bar qabiliyiti bilän ihtidarini särip qildi. Amma җämiyitimizniŋ bazar ihtisadiğa kšçüşi tüpäyli, «Alitağ» programmisiniŋ šmri uzun bolmidi. U kšp štmäy yepilip kätti. Uyğur teatrimu qiyin bir dävirni baştin käçürüşkä başlidi. Yeŋi bena paydilinişqa berilgiçä, nurğun vaqit štüp kätti. Kšpligän yaş sän°ätkar vä iҗatkarlirimiz üçün mäşäqätlik dävirlär başlandi. Yüsüp Has Һaҗip eytqandäk, vaqit beqarar vä şäpqätsiz. Amma yänä birtäräptin bazar ihtisadi uyğur mädäniyitiniŋ rivaҗliniş iqbalini kšrsitip bärdi. Ş.Näzärov rähbärligidiki kšpligän yaş iҗatkarlar qeliplaşqan väziyätkä qarap turmidi. Ular bir yärgä toplinip, şähsiy teatr sän°itini tikläşkä qädäm taşlidi. Bu iҗadiy dolqunniŋ hasil boluşida Şavkät Äynidin oğliniŋ orni alahidä, älvättä.

Talantliq qäläm sahibiniŋ iҗadiy šsüşi kino sän°iti arqiliq rivaҗ tapqanliğini kšpçilik yahşi bilidu. U ana diyarimizdiki «Nava» ün-sin näşriyatida yoruq kšrgän «Kazap», «Nabap dohturlar karamätliri», «Künçi» qatarliq komediyalik fil'mlarniŋ, «Balamni qandaq qeyinata däymän?» qatarliq muzıkiliq-komediya p°esisiniŋ muällipi.

Ş.Näzärov 2003-jili «Ölümdin başqisi tamaşä» äsärini hälqimizgä täğdim qilidu. Bu äsär asasida ana diyarimizda mähsus kinofil'm işlinip çiqti. Mäzkür fil'm nahayiti tez ariliqta tarilip, hälqimizniŋ qizğin qarşi elişiğa säväp boldi. Bu nadir äsär tüpäyli, ikki täräptä istiqamät qilivatqan hälqimizniŋ hayatida uçrişip qalidiğan illätlär, urpi-adätlirimizdä uç tartqan yat hadisilär aççiq qamça astiğa elinidu. Bu hil iҗadiy paaliyätlär tehimu rivaҗlinip, 2007-jili «Huş käypiyat» namliq miniatyura – häzil toplimi yoruq kšridu.

Umumän eytqanda, talantliq qäläm sahibiniŋ äsärliri härqandaq sirtqi qiyapitigä qarşi turidiğan hadisilärniŋ içki mahiyitini eçivetişkä qaritilğan. Uniŋ yazğan äsärliridä publitsistikiliq küç-intiliş orğup turidu. Bu satirilar kšpligän päytlärdä iҗtimaiy vä säyasiy aqivätlärdin päyda bolğan kšrünüşlärni aşkarilaydu. Äynä şundaq publitsistikiliq quvät — uniŋ miniatyuriliriğimu has. Bäzi päytlärdä muällip äsär personajliriniŋ tilini şundaq maharät bilän ipadiläp-izahlayduki, ikki-üç «aççiq» ibarä tüpäyli, oqurmän aldida bir yarqin obraz päyda bolidu. Umumän eytqanda, Ş.Näzärov satira janriğa sadiq. Uniŋ sadaqiti şuki, mäzkür janr yazğuçi üçün sän°ätniŋ äŋ uluq häm äŋ gšzäl bir türidur. Uniŋ  üçün satira äqil mevisidur.

Mämnuniyät bilän täkitläymizki, Şavkät Näzärov mustäqillik jilliri «Şavkät-şou» teatrini bärpa qildi. Bu Qazaqstan uyğurliri hayatidiki bir yeŋiliqtur. U – demokratiya vä islahat dävrigä yüzliniş җäriyanida ovҗ alğan mäniviy šzgirişlär bilän istiqbalimizdin bevasitä uçur. Bu uyğur mädäniyitiniŋ mümkinçilikliridin zor işarät, älvättä.

Ş.Näzärov 60 jil ilgiri Yarkänt täväsidä duniyağa kälgän. Yarkänt – häzil-külkä mädäniyitiniŋ märkizi. Şuŋlaşqa uniŋ täsiri intayin zor. Yaş iҗatkar äynä şundaq muhitta šsüp yetilgän. Uniŋ üstigä märhum atisi Äynidin – gäpkä nahayiti usta, qiziqçi bolğan kişi. Uni mäşräp ähli nahayiti qädirligän. Əynä şu mädäniy bulaqlar bir-birigä qoşulup, Şavkät Näzärovqa zor täsirini yätküzgän. Şähsän män uniŋ bilän štkän äsirniŋ 80-jillarniŋ ahirida tonuşqan edim. Uniŋ hekayä-häҗviyiliri yaşlarğa bäkmu täsir qilatti. Amma çoŋlar uniŋ satiriliridin pat-pat ränҗip qalatti. U çağlarda hämmimizniŋ arzu-ümüti nahayiti çoŋ edi. Keläçäkkä işäşlik qädäm basqan eduq. Amma 90-jillarniŋ otturisida ihtisadiy bohran yüz bärdi. Bu milliy mädäniyitimizgä šz täsirini yätküzmäy qoymidi. Yaşlirimiz här yan çeçildi. Amma Şavkät Näzärov şähsiy milliy teatrni barliqqa kältürüş üçün bar imkaniyitini, äqil-parasitini särip qilişqa atlanğan ekän. Oçuğini eytqanda, biz, säpdaşlar, bu ideyaniŋ ämälgä aşidiğanliğiğa işänmiduq. Çünki kšz aldimizda kšpligän täşäbbuslar şu eytilğan җayidila qurup kätkän edi. Därhäqiqät, satirik-yazğuçi çoŋ täyyarliq bilän җavapkärlikni täläp qilidiğan mana moşundaq bir muräkkäp paaliyätkä җiddiy kirişkän edi. Mana häş-päş degiçä on jildin oşuq vaqit štüptu. Bügünki kündä «Şavkät-şou» teatri käŋ qanat yaymaqta. Uniŋ rähbiri Şavkät Näzärov šzi kšzligän mähsitigä yätti.

Şähsän män «Şavkät-şou» teatriniŋ Rossiya telekanalliriniŋ äŋ ammibap kšrsitişlirigä — «Mšҗüzilär mäydani» («Pole çudes»), «Qoş yultuz» («Dve zvezdı»), «Sot hšküm qilidu» («Sud idet»), «Ahaŋni tap» («Ugaday melodiyu») «Malahov +», «Nemä? Qaçan? Qäyärdä?» («Çto? Gde? Kogda?»), «Şšhrät däqiqisi» («Minuta slavı») vä başqa kšpligän kšrsitişlärgä parodiyalärni sähnigä elip çiqqanliği Ş.Näzärovniŋ vä yänä şu yšniliştiki äŋ ammibap «Krivoe zerkalo» (Һazirqi «Petrosyan-şou») teatriniŋ bädiiy keŋişi Şavkät Näzärovniŋ birqançä miniatyurlirini ävätkänligini aŋlap, bäk hursän boldum. Bu şähsiy teatrniŋ zor utuği edi. Älvättä, on jildin oşuq vaqit teatr täräqqiyati üçün az. Amma muhlisliri satirik-yazğuçi Şavkät Näzärovniŋ ämgäksšygüçlügini bilidu. Demäk, teatrniŋ täräqqiyati davamlişidiğan bolidu.

Alimҗan TİLİVALDİ, filologiya pänliriniŋ doktori, professor.

SÜRÄTTÄ: Җ. Rozahunov (soldin oŋğa), Ä.Һaşiri vä Ş.Näzärov.

Kšpqirliq qäläm sahibi

Һärqandaq adäm birär täsirlik romanni oquğanda, hayaҗanlanğanliğidin kšzliridin äriksiz yaş aqidu. Qiziqarliq sähnä äsärini yaki kino kšrgändä, šzini basalmay külidu. Bu hadisilär nemidin sadir bolidu? Älvättä, ädäbiyat bilän sän°ätniŋ sehirliq vä qudrätlik küçidin. Kişilärni jiğlitalaydiğan vä küldüräläydiğan mundaq äsärlärni, adättä, җälipkarliği yüksäk äsär däp täripläymiz. Yazğuçi-satirik, dramaturg, talantliq jurnalist Şavkät Näzärovniŋ kitaplirini oqup, sähnä äsärlirini kšrginiŋizdä, näq äynä şundaq hissiyatlar ilkidä qalisiz.

Ötkän äsirniŋ 80-jilliriniŋ ahirida «Suni kšrmäy, štük yäşmäyli» häҗviy hekayisi bilän ädäbiyat mäydaniğa bšsüp kirip kälgän yazğuçi, bügün kšpligän miniatyurilarniŋ, tšrt häҗviy hekayilär topliminiŋ, «Ağriqhanida bir kün», «Balamni qandaq qeyinata däymän?» namliq komediyalik p°esilar, «Nabap dohturlar karamätliri», «Kazzap», «Ölümdin başqisi tamaşä», “Künçi” qatarliq komediyalik fil'mlarniŋ muällipidur.

Ş.Näzärovniŋ kitapliri bilän sähnä äsärliridä, kinofil'mlirida «suniŋ eqişiğa, tükniŋ yetişiğa» beqip iş tutidiğanlar, içi tar häsäthorlar, mal-duniya, mänsäp üçün har-nomusini setip, başqilarni aldam haltisiğa çüşirip jüridiğan munapiqlar, kazzaplar, «oq yätmäydiğan yärgä qiliç şiltiydiğan» nadanlar qamçilinip, aççiq külkä astiğa elinidu. Yazğuçiniŋ äsärliri oqurmän bilän kšrärmängä huş käypiyat beğişlap, külkigä ğäriq qilidu.

Janr alahidiliklirini mukämmäl šzläştürgän kšpqirliq qäläm sahibiniŋ tunҗa şähsiy teatr qurup, on jildin oşuq vaqit davamida paaliyitini härtäräplimä davamlaşturup kelivatqanliğiğa apirin äylimäy mümkin ämäs.

Pursättin paydilinip, jurnalist, yazğuçi vä dramaturg Şavkät Näzärovni şanliq märikisi bilän qizğin täbrikläp, mustähkäm salamätlik, ailisigä hatirҗämlik vä, älvättä, yänimu iҗadiy utuqlar tiläymiz.

Malik MÄҺÄMDİNOV, «Atamwra» näşriyati Uyğur redaktsiyasiniŋ başliği.

Maŋa huş käypiyat beğişliğan teatr

Moşuniŋdin on jil ilgiri «Şavkät-şou» şähsiy teatri eçiliptäk» degän gäpni aŋliğanda, äynä şu teatrni eçişqa җür°ät qilğan «batur jigitni» kšrgüm käldi.

U män sirtidin tonuydiğan jurnalist häm yazğuçi Şavkät Näzärov ekän. Uni Qazaqstan dšlät televiziyasi «Alitağ» uyğurçä kšrsitişlär programmisida işlävatqan vaqtida vä uyğurlarniŋ beşi qoşulğan härhil sorunlarda kšrüp jürginim bolmisa, yeqindin arilaşmiğan ekänmän. Şundaq qilip, «keläçigi qandaq bolarkin?», däp ğemini yäp jürsäm, ular ikki märtä kontsert qoyup ülgiriptu.

Birdä u novättiki kontsertiğa täklipnamä ävätiptu. Öydikilärni elip bardim. Bu «Şavkät-şou» teatr-studiyasiniŋ «Huş käypiyat–3» häzil-külkä keçi ekän. Kontsertni kšrüp, nahayiti täsirländim.

Mana şu kündin başlap «Şavkät-şouniŋ» turaqliq tamaşibiniğa aylandim. Maddiy җähättin azdu-tola yardäm qilğan päytlirimmu boldi. «Karvan yolda tüzilidu» degändäk, jillar štüp, «Şavkät-şoumu» dağdam täräqqiyat yoliğa çüşti. Tamaşibinlarniŋ sani kün sanap šsti. «Şavkät-şouniŋ» diqqätkä sazavär yänä bir yeri, ularniŋ kontsertliriniŋ nahşa-saz vä ussul bšlümlirigä ahaliniŋ iҗtimaiy җähättin äŋ tšvänki qatlamliridiki yaş, talantliq jigit-qizlarni җälip qilişi edi. Atqurğan hizmitigä layiq bu kollektiv mälum vaqit štkändin keyin Qazaqstan uyğur metsenatliri täsis qilğan «İlham» mukapitini elişqa muyässär boldi.

Buniŋdin biraz vaqit ilgiri Şavkät bilän täsadipi uçrişip qaldim. Uniŋ käypiyati üstün. Һal-ähval soraşqandin keyin, u zamaniviy detektiv janrida bir romanni yezip pütirip, näşriyatqa tapşurğinini çoŋ hoşalliq ilkidä yätküzdi. Uniŋ qolyazmisini oqup çiqtim. Umumän, roman maŋa yaqti. Älvättä, uniŋğa munasip bahasini beriş — ädäbiyatşunaslirimizniŋ änçisidiki iş.

Ahirida eytarim, bu künlärdä šziniŋ 60-baharini nişanlavatqan kšpqirliq talant egisi, qädirlik inim Şavkätniŋ işliriniŋ ronaq tepişiğa yänimu Alla yar bolsun! Uniŋğa ailäviy bähit, hatirҗämlik tiläymän.

Dilmurat KUZİEV,  Sanaätçilär, tiҗarätçilär vä yeza egiligi hadimliri җumhuriyätlik assotsiatsiyasiniŋ prezidenti.