Hälqimizdiki quda-baҗiliq

0
27 ret oqıldı

Tuqqançiliq munasivätlär/ Uyğurlarda quda-baҗiliq munasivät alahidä ähmiyätkä egä. Qiz bilän jigit nekadin štkändin keyin, ularniŋ ata-aniliri bir-birini «quda» däp atişidu. Bu ähval tšvändiki şäkillärdä ipadilinidu.

 İhtiyarlaşqan bolidu. Neka qiz bilän jigitniŋ muhäbbätlişişi yaki birävlärniŋ tonuşturuşi arqiliq şäkillinidu. «Nekalaşti, toy qildi» degänlik, «Çoŋlar qudilaşti» degänliktur. Yaşlarniŋ ailä quruşi ihtiyarlaşqan halda ämälgä aşidu. Ularniŋ arzulirini royapqa çiqarğan ata-aniliri ihtiyarlaşqan qudilar bolup hesaplinidu.

Baravärlik asasta bolidu. Qudilar arisida egiz-päslikkä yol qoyulmaydu. Һär ikki täräp ätivaliq vä hšrmätkä sazavär. Qudilaşqanniŋ šzi iptadaiy baravärlikni bildüridu. Kündilik turmuşta qudiliq iҗtimaiy ähvali: mal-duniyasi, mänsäp-hizmiti, çoŋ-kiçikligi vä başqa ävzällikliri bilän šlçänmäydu.

Täbiiy vä ittipaqliq asasta bolidu. Quda-baҗiliq tuqqandarçiliq bolğaçqa, u täbiiy hasliqqa egä. Uyğurlarda ata-ana, qom-qerindaştin qalsa, qudilar äŋ yeqin tuqqanlardin hesaplinidu. Quda-baҗiliqta bir-biriniŋ yaman gepini, uzun-kaltisini başqilarniŋ aldida eytişqa bolmaydu. Undaq ähvallar kšrülgän täğdirdimu, uniŋ toğrisini šzimiz qilip, başqilarni täsirländürüşimiz keräk.

Quda-baҗiliq šzara ittipaqliqta, balilarğa ülgä boluş asasida qurulidu. Uniŋda qosaqni käŋ tutqandila ikki täräp iҗil-inaq štüşi mümkin. Һärqandaq sšz-härikättä qudilarniŋ eğir-besiq, sämimiy boluşi — aliyҗanap päzilät. Muräkkäp mäsililärgä duç kälgändä ularni sävirçanliq bilän äqil tarazisiğa selip häl qilğili bolidu.

 Ömürlük bolidu. Qudilar – küyoğul-kelinlärniŋ beşini šmürboyi siliğuçilardur. Һätta pärzäntlär aҗrişip kätsimu yaki bärärsi alämdin štsimu, quda-baҗiliqni härgiz untuşqa bolmaydu. «Quda miŋjilliq» degän sšz äynä şuniŋdin kelip çiqqan.

 Ülgilik bolidu. Quda-baҗiliq pärzäntlärniŋ qoşuluşi tüpäyli şäkillängäçkä, balilarğa yahşi işlirimiz bilän ülgä boluşimiz lazim. Äksiçä ähvalda, «Ala quyruqniŋ balisi çala quyruq» degändäk, qol tutuşup, mustäqil hayatqa qädäm taşliğan yaş җüplärgä sälbiy täsir kšrsitip qoyuşimiz mümkin.

 İşänçlik bolidu. İşänçisiz qudilar quda hesaplanmaydu. Qudilaşti degänlik — işänçä turğuzuldi degänlik. Buniŋ šzi täbiiyliktur.

 Şinҗaŋ häliq radiostantsiyasi.