Latin häripigä kšçüş – bizniŋ umumiy väzipimiz

0
468 ret oqıldı

Mälumki, elimizdä latin yeziğiğa kšçüş mäsilisi qozğalğanda, kšpçilik uyğurlar bu mäsiliniŋ hälqimiz üçün qandaq kšrünüş tapidiğanliği toğrisida härhil pikirlärdä bolup qaldi. Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev jurnalistlarğa bärgän sšhbätliriniŋ biridä җumhuriyitimizdiki dšlät tilidin başqa tilliq etnoslarniŋ yeziq mäsilisigä hšrmät bildürüp, latin yeziğiğa kšçüş äŋ aldi bilän qazaq tiliğa munasivätlik ekänligini, qalğan etnoslarniŋ ihtiyariy asasta latin yeziğiğa kšçidiğanliği toğrisida eytqinida, kšpçilik arisida bu mäsilä boyiçä muhakimilärniŋ qizğinliği tehimu aşti.

Ötkändä, 15-sentyabr' küni Qazaqstan hälqi Assambleyasi latin yeziğiğa kšçüş mäsilisi boyiçä muraҗiät qobul qildi. U biz maqalimizğa särlävhä retidä qoyğan şiar bilän ayaqlaşqan edi. Kšp štmäyla җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi başqarmisiniŋ käŋäytilgän mäҗlisidin keyin Dšlät rähbiri namiğa yolliğan hetidä Qazaqstanda uyğur yeziğiniŋmu latin häripigä bir vaqitta kšçirilişiniŋ toğra häm mäntiqiy qädäm ekänligi täkitlinidu. Demäk, Prezidentimizniŋ juqurida tilğa elinğan sšhbitidä eytqan pikrigä, yäni elimizdiki etnoslar šz ihtiyari bilän latin yeziğiğa kšçüş mäsilisigä birinçilärdin bolup, biz, qazaqstanliq uyğurlar, šz inkasimizni bildürduq desäk bolidu.

Ändiki mäsilä bu yeziqniŋ qandaq şäkildä boluşida. Däsläpki räsmiy layihä Ş.Şayahmetov namidiki tillarni täräqqiy ätküzüş instituti täripidin täyyarlinip, Parlamentqa tävsiyä qilindi. Mäzkür layihä 25 häriptin tärkip tapqan: Aa — Aa, Bb — Vv, Cc — Tsts, Dd — Dd, Ee — Ee, Ff — Ff, Gg — Gg, Hh — Hh/Һh, İe — İi/İi, Jj — Yy, Kk — Kk, Ll — Ll, Mm — Mm, Nn — Nn, Oo — Oo, Pp — Pp, Qq — Qq, Rr — Rr, Ss — Ss, Tt — Tt, Uu — Ww, Vv — Vv, Ww — Uu, Yy — Iı, Zz — Zz. Bu häriplärni uyğur tiliğa maslaştursaq, päqät Ww  — elinip ketidu, sävävi, mundaq tavuş uyğur tilida yoq. Bu härip qazaqçä «tau» sšzidiki üçinçi tavuşni ipadiläydu. Uu häripi bolsa, hazirqi kirill yeziğidiki u tavuşini bildüridu.

Mäzkür layihidä qazaq (häm uyğur) tiliğa has bäzi tavuşlarni latin yeziğida bir härip bilän ipadiläş imkaniyiti bolmiğanliqtin, 25 härip asasida qoş härip (digraf) arqiliq ipadiläşni toğra kšrgän: Ae/ae  — Ää, Oe/oe — Öš, Ue/ue — Üü, Gh/gh — Ğğ, Ch/ch — Çç, Sh/sh — Şş, Zh/zh — Jj, Ng/ng — ŋ. Bäzi tavuşlarni qoş häriplär bilän bu hil ipadiläş — yeziq näzäriyäsidä häm ämäliyatida bar mäsilä. Bu layihiniŋ tšvändikiçä ävzällikliri moҗut: a) häriplär latin yeziğiniŋ baziliq häriplirigä asaslanğan, universal harakterğa egä. Duniyaniŋ härqandaq җayida, qoldiki härqandaq komp'yuter arqiliq härqandaq qazaqçä, җümlidin uyğurçä mätinni yezişqa bolidu; ä) mäzkür häriplär klaviatura üçünmu, hazirqi İnternettiki alaqilar häm sanliq tehnologiyalär kodliri üçünmu qolayliq; bu layihiniŋ ihtisadiy täripimu muhim.

Һazir qazaqtilliq mätbuatta bäzi tilçilar täripidin mäzkür layihigä qarşi pikirlär eytilmaqta. Bolupmu layihidiki ä, š, ü tavuşliriniŋ latin häripliri bilän ipadiliniş şäkli kšpçilikniŋ qattiq tänqitigä uçrimaqta. Һäqiqätänmu, layihiniŋ bu җaylirini qayta oylaşturğan artuq bolmaydu.

Mäzkür layihigä qarşi boluvatqan alimlarniŋ pikriçä, äŋ yahşi yeziq «bir tavuşqa bir härip» printsipiğa asaslinişi keräk. Mäsilän, Atatürk täşäbbusi bilän 1928-jili 1-noyabr'da qobul qilinip, hazirğiçä šzgirişsiz işlitilivatqan türk latin yeziği moşu printsipqa asaslanğan. Bu yeziqta 29 latin häripi türk tilidiki 29 tavuşni ipadiläydu: Aa — Aa, Bb — Vv, Cc — Җҗ, Zz — Çç, Dd — Dd, Ee — Ee, Ff — Ff, Gg — Gg, Rr — Ğğ, Hh — Һh, Ei — İi, İe — Iı, Jj — Jj, Kk — Kk, Ll — Ll, Mm — Mm, Nn — Nn, Oo — Oo, Tsts — Öš, Pp — Pp, Rr — Rr, Ss — Ss, Yuyu — Şş, Tt — Tt, Uu — Uu, '' — Üü, Vv — Vv, Yy — Yy, Zz — Zz.

Bu yärdä şuni täkitläp štüş zšrürki, sabiq Keŋäş İttipaqi parçilinip, yeŋi mustäqil türkiy җumhuriyätlärniŋ tarih mäydaniğa kelişiniŋ birinçi jilila Türkiyaniŋ Märmärä universitetiniŋ täşkillişi bilän 1991-jili 18 — 20-noyabr' künliri «Zamaniviy türk elipbäliri» namliq simpozium štküzülidu. Uniŋğa türkiy җumhuriyätlärdin bir top alimlar qatnişidu. Mäzkür baş qoşuşta türkiy tillarğa ortaq 34 häriplik latin yeziği qobul qilinidu. Şundaqla keläçäktä türkiy häliqlär latin häriplirigä asaslanğan šzliriniŋ yeziqliriğa kšçkändä, bu ortaq yeziqqa riayä qilişi şärt. Bu yeziq tšvändikiçä: Aa — Aa, Dd — Ää, Bb  —Vv, Cc — Җҗ, Zz — Çç, Dd — Dd, Ee  —Ee, Ff — Ff, Gg  — Gg, Rr  — Ğğ, Hh — Һh, Xx — Hh, Ei — İi, İe — Iı, Jj — Jj, Kk — Kk, Qq — Qq, Ll — Ll, Mm — Mm, Nn  — Nn, s  — ŋ, Oo — Oo, Tsts — Öš, Pp —Pp, Rr  — Rr, Ss — Ss, Yuyu — Şş, Tt-Tt, Uu — Uu, '' — Üü, Vv — Vv, Ww — uyğur tilida bu tavuş yoq. Yy — Yy, Zz — Zz. Mäzkür ortaq türkiy latin yeziği türk latin yeziğiğa bäş häripni qoşuş arqiliq yasalğan: Dd — Ää, Xx — Hh, Qq  — Qq, s  — ŋ, Ww.

«Bir tavuş bir härip» printsipi A. Baytursınov namidiki Tilşunasliq instituti täripidin täyyarlanğan layihiniŋmu asasi bolğan. Mäzkür layihä 32 häriptin ibarät: Aa — Aa, Dd — Ää, Bb — Bb, Vv — Vv, Gg — Gg, R r — Ğğ, Dd — Dd, Ee — Ee, Jj — Jj, Zz — Zz, Yy — Yy, Kk  — Kk, Qq — Qq, Ll — Ll, Mm — Mm, Nn — Nn, Ŋŋ  — Ңŋ, Oo  — Oo, Tsts  — Öš, Pp — Pp, Rr — Rr, S s — Ss, Tt — Tt, Ww  — Uu, Uu — Ww/Uu, ' '  — Üü, Ff  — Ff, Hh  — Hh, Єє — Şş, İe  — Iı, İi — İi, Ss — Çç.

Kšrüp turğinimizdäk, bu — türkiy tillarniŋ latin yeziğiğa kšçüş boyiçä täҗribilirigä asaslanğan häm qazaq tiliniŋ täbiitigä maslaşqan layihä.

Düşänbä küni dšlät tilini latin elipbäsigä kšçiriş layihisi boyiçä iş topiniŋ äzaliri Dšlät rähbiri N.Ä. Nazarbaevqa qazaq latin yeziğiniŋ yeŋi layihisini tävsiyä qildi. U җämiyätlik pikirlärni inavätkä elip işlängän latin grafikisi asasidiki qazaq elipbäsiniŋ umumiy standartiniŋ layihisi bolup hesaplinidu. Mäzkür layihimu 32 häriptin ibarät: Aa — Aa, A’a’ — Ää, Bb — Bb, Dd — Dd, Ee — Ee, Ff — Ff, Gg — Gg, G’g’ — Ğğ, Hh — Hh/Һh, İi — İi,İ’i’ — İi/Yy, Jj — Jj, Kk — Kk, Ll — Ll, Mm — Mm, Nn — Nn, N’n’ — Ңŋ, Oo — Oo, O’o’ — Öš, Pp — Pp, Qq — Qq, Rr — Rr, Ss — Ss, S’s’ — Şş, S’s’ — Çç, Tt — Tt, Uu — Ww, U’u’ — Üü, Vv — Vv, Yy — Iı, Y’y’ — Uu, Zz — Zz.

Bu layihidä päqät üstünki päş şäklidiki (’) apostrofla elinip, qalğan apostroflar işlitilmigän. Meniŋçä, bu — başqa layihilärgä qariğanda ihçam häm inglizçä klaviaturiğa mas kelidiğan qolayliq yeziq.

Ägär keläçäktä moşu layihä dšlät yeziği süpitidä qobul qilinsa, u çağda Qazaqstan uyğurliriniŋ latin häriplirigä asaslanğan yeziği tšvändikiçä boluşi mümkin: Aa — Aa, A’a’ — Ää, Bb — Bb, Dd — Dd, Ee — Ee, Ff — Ff, Gg — Gg, G’g’ — Ğğ, Hh — Һh, Hh — Hh, İi — İi, İ’i’ — Yy, Jj — Jj, J’j’ — Җҗ, Kk — Kk, Ll — Ll, Mm — Mm, Nn — Nn, N’n’ — Ңŋ, Oo — Oo, O’o’ — Öš, Pp — Pp, Qq — Qq, Rr — Rr, Ss — Ss, S’s’ — Şş, S’s’ — Çç, Tt — Tt, Uu — Uu, U’u’ — Üü, Vv — Vv, Yy- Iı, Zz — Zz.

Bu yärdin kšrünüp turiduki, qazaq latin yeziğidiki Jj (Jj) häripidin apostrof arqiliq J’j’ (Җҗ) häripi yasaldi, çünki bu ikki tavuşniŋ tilda yasiliş orni yeqin. Qazaq tilida h tavuşi nahayiti az uçraşqaçqa, uni h tavuşi bilän billä Hh häripi arqiliq ipadiligän boluşi mümkin. Uyğur tilida bu ikki tavuş ohşaşla käŋ işlitilgänliktin, ularni bšlüp qariğan toğra. Şuŋlaşqa ular ayrim berildi: Hh — Һh, Hh — Hh. Qazaq tilidiki ii tavuşliri uyğur tilidiki i tavuşiğa, w tavuşi u tavuşiğa toğra kälgänliktin, ularmu šz mäntiqisi boyiçä šzgärtildi.

Mälumki, uyğur latin yeziğiniŋ ikki hil varianti sabiq Keŋäşlär İttipaqida 1930 — 1946-jilliri, ŞUARda 1965 — 1982-jilliri işlitilgän. Һazir Amerikidiki, Evropidiki, Türkiyadiki, ŞUARdiki (bäzi saytlarda) uyğurlar qollinivatqan latin uyğur yeziği bir-biridin käskin päriqlinip kätmäydu. Umumän, latin häripliri asasidiki türkiy tillar elipbäliridä härhil yezilip, talaş tuğduridiğan tavuşlar sanaqliqla. Şuŋlaşqa Qazaqstan uyğurliri dšlät yeziği süpitidä qobul qilinidiğan qazaq latin yeziğiğa šzliriniŋ uyğur latin yeziğini maslaşturğini toğra. Çünki Qazaqstan uyğurliri kündilik hayatida asasän qazaq latin yeziğidiki mätinlärni oquydu. Başqa asastiki latin yeziğidiki mätinlärni oquş ehtiyaҗi ançä juquri ämäs. Ägär şundaq ehtiyaҗ päyda bolup qalğan täğdirdä, 5-6 härip pärqiniŋ ançila bir qiyinçiliq tuğdurup kätmäydiğanliği talaşsiz.

 Ruslan ARZİEV, filologiya pänliriniŋ namziti, dotsent.