Baliliq – padişaliq

0
478 ret oqıldı

Ahirqi vaqitlarda män pärzäntlirim bilän bolğan munasivät, ularniŋ keläçigi, durus tärbiyä berip, qatarğa qoşuş häqqidä kšp oylinidiğan boldum. Män ularniŋ yahşi niyät-hislätkä egä insanlardin boluşini çin jüräktin halaymän. Män ikki baliniŋ anisi. Һärdayim šzämgä «Män pärzäntlirim üçün yahşi animu?» degän soalni qoyimän. Anamdin kiçik ayrilğaçqimu, balilirimğa šzäm kšrmigän aniniŋ muhäbbitini kšrsätküm kelidu. Biraq adäm balisi šzidä yoq närsini başqilarğa qandaq berälisun? Biz kiçigimizdä nemini kšrüp çoŋ bolsaq, şu närsigä tayinip yaşaymiz. Qandaq ähval yüz bärmisun, bilginimizni, kšrginimizni balirimizğa yätküzüşkä tirişimiz.

Meniŋ bilişimçä, kšpligän uyğur aililiridä ata-anilar šz baliliri bilän qiz vä jigit arisidiki җinsiy munasivät häqqidä oçuq paraŋlaşmaydu. Bu häqqidä balilar kšpinçä televiziya, İnternet yaki «yahşi dostliri» arqiliq bilidu. Eçinarliq yeri, ular pak munasivät häqqidä ügänmästin, kšp vaqitta sälbiy täräplirini šzigä siŋdüridu. Aqivättä yaşlar päqät qiziqip «dämini tartip» kšrüş üçün җinsiy munasivättä bolup, ätigänla härqandaq qiyinçiliqlarğa duç kelidu.

Yaş šylinip, aҗrişip kätkänlärmu az ämäs. Balilar tuğulupla, tirik jitim bolup qalidu. Meniŋçä, hazirqi vaqitta bala bilän «dost» boluş keräk. Çünki balini taptiŋmu, hayatiŋniŋ ahiriğiçä uniŋ keläçigigä җavapkärlik bilän qaraş muhimdur. Muhimi ata-anilar balilirini durus tärbiyiläşkä intilişi keräk.

Ötkändä mundaq bir yahşi pikir aŋlap qaldim, «Balaŋğa kšp pul särip qilğiçä, kšp vaqit särip qilğin» däydekän. Biz šz balilirimizğa qançilik vaqit särip qilivatimiz?

Adättä, balilar šz ata-anilirini dorap ketidu. Ular bizniŋ eytqan sšzlirimizdin kšrä, qilğan işimizğa säp salidu. Älvättä, härbir ata-ana pärzändiniŋ yaman boluşini halimaydu. Lekin, mäsilän, dadisi haraq içip kelip, balisiğa «Balam, sän haraq içmigin, bu äski adät», däydiğan bolsa, balisi uniŋ eytqiniğa kšnämdu? Şuniŋğa ohşaşla «Oğriliq qilma, balam», däp turup, balisiniŋ qeşida «hoşnamniŋ tohusi hoyliğa kirip qaptekän, tutuvelip soyup yävalduq» desä, durus bolamdu? Ändi «Qizim, heçqaçan yalğan eytmaŋ» däp turup, halimiğan kişi kelip qalsa «Qizim, meni šydä yoq däp eytqin» däpla qutulimiz. Moşuniŋğa ohşaş ähvallar hayatimizda pat-patla yüz beridu. Bäzi aililär maddiy bayliqni üstün kšridu. Һaşamätlik šyüŋ, qimmät bahaliq maşinaŋ, zamaniviy tehnikaŋ bolsa, bu yahşi kšrsätküç hesaplinidu. Ägärdä bälgülük tiҗaritiŋ bolsa, bäk hšrmät qilidu. Älvättä, bu närsilärniŋ bar bolğini yaman ämäs, amma maddiy bayliqni birinçi orunğa qoyup, pul tepişniŋla käynigä kirip, balilirimizni durus tärbiyilimisäk, qeriğinimizda uniŋ aqivitiniŋ yahşiliqqa aparmaydiğini sšzsiz.

Män aka-hädilirimgä qarap çoŋ boldum. Ata-anam bolmiğanliqtin, ularğa muhtaҗliğimni sezip, šzämni yahşi täräptin kšrsitişkä tiriştim. Öz zamanimğa yarişa hayat käçürüp, bäzibir hataliqlarnimu štküzdüm. Amma qiyinçiliqlarğa duç kälgändä, yaratquçi Egäm häqqidä kšp oylandim. Uniŋğa ihlas qildim. Bügünki kündä eniq eytalaymänki, huda härbir adämgä yahşi hislätlärni siŋdüridu. Esil hislätlär adäm balisiğa uniŋ muhäbbiti arqiliq siŋidu. Ägär härqaysimiz pak muhäbbätkä intilidiğan bolsaq (ata-ana, är-ayal, bala-çaqa, qerindaş, dost, vätän, häliq, millät, älgä nisbätän muhäbbät sezimliri), biz barliq qiyinçiliqlarni yeŋip, sšzsiz yahşi hayat käçüräläymiz. Bolupmu, meniŋ bayqişimçä, uyğur aililiridä balilirimizğa sšygü, muhäbbät häqqidä bäk az sšz qilimiz. Balilarni sšygän halättimu, ularni huş qilidiğan, ilhamlanduridiğan, räğbätländüridiğan gäplärni eytmay jürgän ata-anilar uçrişip qalidu. Yaman sšzlärni birdinla eytimiz, amma yahşi sšz eytişqa petinalmay ketimiz. Tillaşqa kälgändä biz sšzümizni ayimaymiz. Yaman sšzlärniŋ balilirimizğa yahşi täsir yätküzmäydiğanliğini oylimaymiz. Yänä eytip ketidiğan närsä, ata-anilarniŋ eğizidin çiqqan yaman sšzlärni yeŋidin tili çiqqan bala birdin tutuvelip, mänasini çüşänmäyla qaytilaydu. Biz bolsaq, kiçik balilirimizniŋ eğizidin yaman sšzlär çiqip kätsä, şuniŋğa eräŋsizlik qilimiz, hätta arilap hoşalliq bilän kişilärniŋ arisida mahtanğandäk «meniŋ balam mundaq sšzlärni bilidu» däp, ularğa şu yaman sšzlärni kšpçilikniŋ aldida qaytilitimiz. Moşuniŋ šzi mädäniyitimizniŋ tšvänligini kšrsätmämdu?!

Yäkünläp eytqanda, barliq närsä šzimizgä bağliq. Pärzäntlirimizni başta qandaq tärbiyilisäk, aqivättä şularniŋ mevisini kšrümiz. Ägär balilarda bir kamçiliq uçraşsa, aval uni šzimizdin izdäyli. Hataliqlirimizni vaqtida çüşinip, yahşi täripigä šzgärsäk, pärzäntlärmu şuniŋğa qarap yol tutidiğanliğiğa işänçim kamil.

Asiyäm QAҺAR.

Bälüşüş