Tündiki pajiä

0
585 ret oqıldı

Muhämmätimin QURBAN (Tarihiy äslimä)/ Män diviziya baş ştabida işlättim. Kündiki adät boyiçä saat 8.00da işqa kälsäm, idariniŋ içidä käypiyat başqiçä edi. Çoŋ başqarminiŋ hadimliri bšlümliri aldidiki güllük ätrapida toplişip turuşatti. Ularniŋ käypiyatliri çüşkün, nemidindur hoduqup turğandäk qilatti. Ätrapqa näzär salsam, härbiy sot başqarmisi hadimliri җiddiylişip, pitirap qelişqandi. Män nemä iş yüz bärgänligini bilälmäy, bšlümgä kirsäm, başliğim yoq ekän. Hizmätdaşlirimmu sirtta edi. Şu arida bir dostum bšlümgä kirip qaldi. U meniŋ soalimğa: «Bügün keçä şähärniŋ baş qazisi, katta šlima Abduğopur damolla süyiqäst bilän šltürülüptu…», däp җavap bärdi.

Bu sšzni aŋlap gaŋgirap qaldim. Uniŋ bilän ahşam saat onlarda şiҗaŋniŋ qeşiğa kirip ketivatqinida uçraşqan ämäsmeduq.

Äsli vaqiä mundaq bolğan ekän. Abduğopur damolla ahşam Mahmut şiҗaŋ bilän helä uzaq sšhbätlişiptu. Çüşlärgä yeqin qaytmaqçi boptu.  Mahmut şiҗaŋ damollini šz beğiğa apirin qoyuşqa äskär qoşup bärmäkçi bolğan bolsimu, damolla šziniŋ adimi barliğini eytiptu vä at yetiligüçisi bilän diviziya ştabidin çiqip, Һeytgah arqiliq Yarbağ därvazisiğa käptu. Därvazivän äskär, huddi damolliniŋ kelişidin häviri bar kişidäk, därvazini eçip beriptu. Abduğopur damolla Tümän däriyasiniŋ  birinçi kšrügidin štüp, ikkinçi kšrük ariliğidiki boş җayniŋ otturisiğa kälgändä, bir quralliq adäm çiqip, uniŋ aldini tosap, damolla haҗiniŋ adimini etip yaridar qiptudä, damollini attin jiqitip, ağzini jirtip, tillirini kesip, šltürüvetiptu. Oq avazini aŋlap saqçilar yetip kälgändä qatil alliqaçan qeçip ketiptu.

Män ähvalniŋ täpsilatini aŋliğanda ançä tääҗҗüplinip kätmidim. Çünki tünügün çüştin keyinki ähvalni šz kšzüm bilän kšrgän, gäp-sšzlärni aŋliğan bolğaçqa, uni kim šltürgänligi kšŋlümgä ayan bolğan edi. Levimni qattiq çişlidim. Çünki bu kiçik mäsilä ämästä! Ölgüçi bilän šltürgüçiniŋ här ikkisila täsiri çoŋ kişilär edi.

1936-jili 20-iyun' küni män bir hizmätdişim bilän sirttin qaytip kälginimdä, ştab aşhanisida tamaq yeyilip bolğan ekän. Bizgä elip qoyğan poluni elip, aşhana zalida yeyişkä başliduq. Şu arida Mahmut şiҗaŋ Abduğopur damollini başlap kirip käldi. Ularniŋ arqisidin ürümçilik Mahmut äpändi isimlik kişi bilän şähärlik Һüsäyinҗan haҗimu aşhaniğa qädäm taşlidi. Ular tamaq yegäç, hoşal paraŋlişivatatti. Tamaq yerimlaşqan çağda şiҗaŋ tosattin җimliqni buzup:

– Damollam! Ätigän yoqlatsam yoqkänsiz. Qäyärgä barğan ediŋiz? – däp soridi.

– Şiҗaŋ җanapliri, Yeŋişärgä çiqqandim.

U yärdä nemä işiŋiz bar edi?

Tünügün Losiliŋ җanapliri bizniŋ baqqa çiqqan ekän. Män bolmiğaçqa, quruq qol ketiptu. «Alaytän çiqqiniğa qarap, gäp-sšzi bar bolsa keräk», däp oylap bügün uniŋ hozuriğa barğandim. Gäp-sšz yoqkän. Kšŋli bizniŋ baqqa tartip, säyahät qilğili çiqqan ekän. «Ürümçigä qaçan maŋisiz?» degändi. Bügün maŋidiğanliğimni eytip, hoşlişip qaytip käldim.

Damolla haҗiniŋ hiҗalät arilaş җavap berişi şiҗaŋni gumanlandursa keräk. Sävävi, şiҗaŋniŋ çirayi šzgärdi.

U yaq siliniŋ šyigä tamaşä üçün çiqqan ekän. Ändi uniŋ käynidin hoşamät qilip çiqiş süpitiŋizgä layiq kelämdu? Bu pütünläy hoşamät bolmay nemä? Siz äslidä çoŋ hoşamätçi bolğanliğiŋiz üçün 10 çaqirim yol meŋip, hoşamät qilip çiqipsizdä? – dedi şiҗaŋ.

Mahmut şiҗaŋ uniŋ yüzidiki tär tamçilirini yağliq bilän sürtüvetip, muğämbirlikni işqa salmaqçi boluvatqanliğini bayqap, qapiğini türdi. Uniŋ buğday šŋlük çirayi җiddiylaşti, kšzliridin ot çaqnaşqa başlidi.

Damollam, Siz alim šlima kişi, şähärniŋ baş qazisi. Eytiŋa, silärdä hoşamätçilik qaçan tügäydu? Bändiniŋ sayisidä tälmürüp kün kšrüştin başqa hayatliq yoli sizgä tepilmamdu? Vuҗudiŋizdiki qulluq täbiät qaçan šzgiridu?

Abduğopur damolla qoşuqni levigä täkküzginiçä qetipla qaldi. Mahmut şiҗaŋ šz aditi boyiçä burnini «qih-qih» qilip, ikki-üç qetim qeqivetip, sšzini davamlaşturdi. U äräpçä birnäççä җümlini oqup: «Eytip beqiŋa! Bu ibarilärniŋ mänasi nemä?», däp soridi.

Damolliniŋ çirayi yänä bir qetim sarğiyip kätti.

Din, vaqti kälgändä, goya kšyüvatqan bir çuçuliğa aylinidu, uni tutuştin qorqqanlar dinni tutalmaydu, degänlik bolidu, – dedi damolla duduqlap.

Bu kimniŋ sšzi?

Päyğämbirimizniŋ sšzi.

Siz buni oquğanmu?

Älvättä, oquğan. Bu mäşhur hädislärdin.

Oquğan bolsiŋiz, nemä üçün ämäl qilmaysiz? Siz šlima turuğliq ämäl qilmisiŋiz, buniŋ «mukapiti» nemä boluşi keräk?

Damolla bir nemä demäkçi boldiyu, lekin tili sšzgä kälmidi.

Maqul bumu turup tursun, – dedi Mahmut şiҗaŋ. – Ötkän küni siz maŋa: «Siz härbiy adäm, mämuriy işqa arilaşsiŋiz bolmaydu. Pütün sšzni män qilimän», däp meni sšzläştin tostiŋiz. Һäҗäva, vaqti kälgändä gäp qilmay җim oltirivaldiŋiz. Siz alim-šlimağu. Һäq gäpni qiliş sizniŋ borçiŋiz ämäsmedi? Qeni, eytip beqiŋa, häqiqiy işlarğa qarşi siz nemä demäkçi vä nemä qilmaqçi?..

Sšz moşu yärgä kälgändä, Mahmut şiҗaŋniŋ ğäzividin biznimu sür besip, çiqip ketişkä җür°ät qilalmiduq. Mehmanlar arisidiki Һüsänҗan haҗimu yeqindila Mahmut şiҗaŋdin qattiq tänbih aŋliğaçqa, unimu titiräk basti. Abduğopur damolliniŋ zäpärdäk sap-seriq çirayidin qan qetip, murdidäk tatirip kätti. Mahmut şiҗaŋniŋ aççiği säl yanğandin keyin, damollammu üstidin bir yoğan taş çüşüp kätkändäk, biraz yenik näpäs aldi vä eğizidiki aşni jutuvetip, uzun aq saqallirini boylap tamçilavatqan tärlirini sürtti.

Mahmut şiҗaŋ hämraliri bilän çiqip ketivetip meniŋdin soridi:

Damollam, Ürümçigä qaçan maŋisiz?

Bügün käçqurun jürüp ketimän dävatimän.

Undaq bolsa, bir soğam bar, alğaç ketärsiz. Märhum Abduqadir damollamniŋ äsärliridin «Aqaid zšrüriyä» bilän «İbadäti islamiyä» degän kitaplarni Qäşqär mätbääsidä 12 miŋ nusha basturdum. Şuni elivelip, Päyzavattin başlap, Ürümçigiçä bolğan yol üstidiki jutlarniŋ barliq mäktäplirigä tarqitip berisiz. Mudir, muällimlärgä qattiq tapilaŋ, oquğuçilarğa ubdan ügitip, bildürsun.

Mahmut şiҗaŋniŋ Abduğopur damollini şunçä qattiq äyiplişi kütülmigän iş edi. Amma damolliniŋ Qäşqär vilayitiniŋ garnizon qomandani Lobiniŋ qeşiğa çiqqanliğini häqliq äyipligän edi. Çünki u vilayätniŋ baş mänsäpdari bolğan bilän quv, mäkkar adäm edi. Uniŋ härqetim Konaşähärgä kirgändä qilğan şumluqliri hämmigä ayan edi.

Şu küni novätçiligimni tügitip, käç saat 10.00da iştin çiqtim. Öygä ketivatqinimda reşetka aldida Damolla haҗi bilän uçrişip qaldim. Baş novätçi uni şiҗaŋniŋ qeşiğa başlap kirip kätti.

Öygä yenip kiripmu: «Һärbiy başliq bilän diniy başliq otturisida häҗäp bir kšŋülsizlik yüz bärdidä», däp oylidim.

Şu ahşimi tağamniŋ šyigä berip, barliq ähvalni sšzläp bärdim. Tağam oqumuşluq adäm edi.

U rastinla qorqançaq adäm, – däp gäp başlidi tağam. – Päytni tapqanda kškkä šrläydiğan, vaqti kälsä, çaşqanniŋ tšşügini iҗarigä alidiğan zat. 1933-jili 9-avgusttiki ähvaldila uniŋ mävqäsi bälgülinip bolğan edi. Märhum Tšmür şiҗaŋ uni alim, šlima däp izzätläp, šz yenidin orun bärgän. Qäşqärgä baş qazi häm šzigä mäslihätçi qilip, bäkmu hšrmätligändi. Lekin vaqti kälgändä, u vapasizliq qildi. Tšmür şiҗaŋni Ma җänsaŋniŋ adämliri süyiqäst bilän šltürgändä, u vapadarliğini kšrsätmäy, bir buluŋğa mšküvaldi. Buniŋ orniğa Selimahun hälpitim qaziliq süpiti bilän otturiğa çiqip, Ma җänsaŋlarni äyiplidi.

Tağam sšzini davamlaşturdi:

Ukam! Yeqinda Ürümçidin birnäççä väkil «Qäşqär uyğur uyuşmisidin hesap alimiz», däp käptekän. Lekin uyuşma hesap berişni rät qilğanliqtin, talaş-tartiş yüz beriptu. Ehtimal, Abduğopur damollam ularğa sšz qilişni hšddigä alğan bolsa keräk. Amma mäҗlistä gäp qilmay oltirivalğanliqtin, Mahmut şiҗaŋniŋ ğäzivi kelip, başqa gäp qilmayla «Һesapni mana moşu beridu!» däp tapançisini şirä üstigä çaqqidä taşlap, mäҗlistin çiqip kätkän. Şundaq qilip, näççä künlük talaş-tartişni tapança häl qilğan edi.

Abduğopur damollam äsli Päyzavat nahiyäsiniŋ Şaptul yezisidin bolup, şu yezida savatini çiqarğandin keyin nahiyädä vä Qäşqärdä mädrisilärdä oquğan. HH äsirniŋ başlirida Buharağa berip tähsil kšrgän vä Säüdiyä Äräpstaniğa berip häҗ väzipisini ada qilğan. Qaytip kälgändin keyin Päyzavatta qazi, Qäşqärgä kelip mudärris bolğan. Uniŋ bähtigä 1914-jili Qäşqärniŋ şäyhulislami vä büyük šlimasi Bahavudun Mähdum vapat bolup, hoquq Ömär Ahunbaev bayniŋ qoliğa štüp qaldi. Abduğopur damolla därhal Ömär bayniŋ täripini elip, uniŋ yeqinliriğa aylandi. U däsläptä Ömär bayniŋ işigi aldidiki çasa (çarmu) mädrisigä imam vä mudärris, keyinki künlärdä «hanliq mädrisidä» mudärris boldi.

Abduğopur damolla yetilgän alim bolğanliqtin, mudärrislik qiliş davamida nurğun taliplarni oqutup, nurğun kişilärni sšzmänligi bilän šzigä җälip qilğan. Şuniŋ bilän «şaptul Abduğopur damollam haҗi» däp tonulğan. Äyni çağdiki dotäy Ma şiyavvunniŋmu hšrmitigä sazavär bolğan. 1933-jili Qäşqär şähiri dehan inqilapçilarniŋ qoliğa štüp, şiҗaŋ Tšmür härbiy hoquq jürgüzgän çağda, Abduğopur damolla Tšmür şiҗaŋniŋ yeqiniğa aylinip, Qäşqärniŋ baş qaziliğiğa kštirilgän. Keyin Sabit damolla hakimiyät beşiğa çiqqanda, uniŋ amiti qeçip, kona hesaplarni berişkä qistaldi. U ikki täräpniŋ qattiq besimiğa uçridi. Hotän täräp «1933-jili iyul'-avgust aylirida Hotän ämirliri bilän Tšmür şiҗaŋ arisida yüz bärgän uruşniŋ partlişiğa Abduğopur damolla säväpçi, uni darğa esiş keräk», dedi. Sabit damolla täräp «Mäşhur alim Abduqadir damolla haҗimniŋ šltürülüşidä Abduğopur damolliniŋ qoli bar. Uniŋdin qisas eliş keräk», däp äyiplidi. Şu çağlarda Qäşqärdä «Abduğopur damolla darğa esilarmiş» degän paraŋmu käŋ tarqalğandi. Lekin Maҗuŋyiŋniŋ adämliri Qäşqärgä besip kirişi bilän damolla bu qazalardin qutulup qaldi.

Ma җuŋyiŋ basmiçiliri Qäşqärdä dävran sürgän yerim jil davamida, u qeçip jürüp җan saqlidi. 1934-jili iyul'da uniŋ yultuzi egiz kštirildi. Şiҗaŋ Mahmut Muhiti Qäşqärgä kälgändä, Abduğopur damolla uniŋ yeqini boluvaldi. Mahmut şiҗaŋ uni diniy šlima, alim süpitidä qobul qildi. Çünki Turpan šlimaliri içidä Abduğopur damolliniŋ şagirtliri kšp edi. Mahmut şiҗaŋ uni hšrmätläp, ätivalap, šzigä muşavir qilivaldi. Һämmä işta uniŋ bilän mäslihätläşti. Һätta Qäşqär Millät mäҗlisiniŋ räisi qilip tayinlidi.

1935-jili Ürümçidä eçilğan qurultayğa Qäşqärniŋ häliq väkili qilip ävätti. Qisqisi, uniŋdin kšp ümütlärni kütkändi. Lekin Abduğopur damolla qurultaydin qaytip kelip, hškümätni mahtap, Şeŋ Şisäy vä uniŋ «Altä büyük säyasitini» kškkä kštärdi. Abduğopur damolla Ürümçigä barğanda hškümät täräptin alahidä kütüvelinğanliğini, Şeŋ Şisäyniŋ alahidä uniŋ aldiğa çiqqanliğini, qaytqanda uzitip qoyğanliğini eğizidin çüşärmigändi. Bu haldin hämmäylän gumanlanğan edi.

Çüştin keyin män diviziya baş ştabidiki hizmätdaşlirim bilän billä Abduğopur damolliniŋ matäm märasimiğa qatnaşqili bardim. Şähär hälqi Tümän däriya täräpkä säldäk eqip ketivatatti. Bu Tümän däriyasiniŋ  birinçi kšrügidin štkinimizdä, u yärdin ikkinçi kšrükkiçä bolğan käŋ ariliqtiki boşluq adäm bilän toluptu. Kişilärniŋ çirayidin hilmu-hil rohiy halät äkis etip turatti. Gayilar haza tutup jiğlisa, gayiliri tamaşä kšrüvatqandäk, haŋveqip qarap turatti. Qarakaltäklik saqçilar amanliq saqlap jürätti. Abduğopur damolliniŋ җäsidi sahilniŋ otturisida bora üstidä aq häsä bilän yepiqliq yatatti. Ätrapini quralliq äskärlär qoğdavatatti. Yan täräptä sällilik taliplar uzun säp tüzgän edi.  Ayiği täräptä, şiҗaŋ Mahmut Muhiti beşiğa sällä orap, üstigä uzun ton kiyip, šrä turatti. Ätrapida quralliq muhapizätçiliri bar edi. Uniŋ çirayi mäyüs, yoğan qara kšzliri yaşqa tolğan.

Sahilniŋ baş täripidä «izçi» oquğuçilar qolliriğa ala kaltäk tutup, tärtip saqlimaqta. Neriraqta Qäşqär vilayitiniŋ garnizon qomandani Lobin bilän Vali şäylän, şähär hakimi Һämdulla başçiliğidiki idarä-orunlarniŋ başliqliri süküt içidä šrä turuşatti.

6-diviziyaniŋ 31-, 34-polkliri keçidin tartip qatilni izdäp, bu ätrapniŋ tiniçliğini saqlaş bilän mäşğul bolup, Şamalbağ, Näzärbağ, Qoğan ätraplirida quralliq härikätlängän edi.

Biz adämniŋ kšpligidin ilgiriläp maŋalmay, kälgän yerimizdä turup qalduq. Kişilär Abduğopur damolliniŋ šlümi häqqidä türlük munazirä vä muhakimilärni jürgüzätti. Bäzilär häsrätlänsä, yänä birliri «damolla uluq adäm ekän, şehitliq maqamini tepiptu…», dätti. Gayiliri qatilni qarğisa, gayilar «damollini hškümät yoqitivätti», deyişätti. Yänä bäziliri «šzäŋni bil, šzgini qoy!» degändäk, «Damollam hškümät işiğa arilaşmay, šz yoliğa maŋğan bolsa, bu aqivätkä qalmiğan bolatti» degänlärmu bar edi.

Şu arida, neriraq turğan äpändi süpät ikki jigit sšzgä arilaşti.

Akilar, – dedi biri, – düşmänlärniŋ arimizğa tarqatqan ğevät gäplirini täkrarlimaŋlar. Bu damollaŋlar silär aŋliğandäk adäm ämäs. «Äl qisasu minälhäq», bu kişini Abduqadir damollamniŋ qisasi boğdi. Çünki 12 jil ilgiri u zatni šltürüştä bu damolliniŋ hässisi bar edi.

Kişilär bu sšzni aŋlap, jigitkä qariğiniçä җim bolup qaldi. Yänä bir jigit sšzgä arilaşti.

Abduğopur damolla şundaq katta alim turup, Şeŋ Şisäyni päyğämbär qilmaqçi bolup otturiğa çiqti. Uniŋ hškümitini «adil» däp kškkä kštärdi. Altä säyasätni «Qur°an Kärim» bilän selişturup qäsäm içti. Bügünki kündä šziniŋ qäsimi šzini boğdi.

Abduğopur damolliniŋ җäsidi qanjuqi kiyimliri bilänla tavutqa selinip, namizi çüşirildi. Mahmut şiҗaŋ baş musibätdar süpitidä җinaza aldida haza tutup maŋdi. Käynidin Qutluq haҗim Şävqi, andin keyin damolliniŋ ävlatliri, talipliri maŋdi. Abduğopur damolliniŋ җäsidi Appaq ğoҗa maziriğa baridiğan yol tšpisidiki bir qäbirstanliqqa qoyuldi. «Birniŋ kasapiti miŋğa» degändäk iş boldi. Abduğopur damolliniŋ šlümi sirliq bolğan bolsimu, amma hškümät gumanliq kişilär däp qarap, Qäşqärdä zor rol' oynavatqan Abdurahman haҗi bilän Ähmätqul haҗilarni qolğa aldi.

Abdurahman haҗi äsli atuşluq bolup, İli, Çšçäk täräptä tiҗarät bilän şuğullanğan, bilimlik, qabiliyätlik kişi edi. U 1935-jilniŋ ahirilirida Uyğur mädäniy aqartiş uyuşmisini quruş üçün Ürümçidin Qäşqärgä ävätilgän häm uyuşminiŋ räisi süpitidä nurğun işlarni qilğan, mädäniy-maaripni rivaҗlandurğan. Darilitam, darilaҗizinlarni qurup, yoqsul, jitim-yesirlarniŋ beşini siliğan. Qäşqärdä yağaç mätbääni yolğa qoyup, «Yeŋi hayat» gezitini çiqarğan, tibiiy kitaplarni yazğan. Öz hiraҗiiti bilän Yarbağniŋ ğärbidä birnäççä sinipliq mäktäp saldurğan. U damolla paҗiäsidin birnäççä kün ilgirila «millät mäҗlisiniŋ» bir jiğinida Abduğopur damolla bilän bir mäsilä üstidä toqunuşup qalğan.

Şundaq qilip, Qäşqär yänä yaramliq ikki adimini qurvan qildi.

Abduğopur damolliniŋ šltürülgänligi häqqidä hävär Ürümçigä yetip berişi bilän matäm märasimi štküzülüp, uniŋ iş-izlirini mahtap, Şeŋ Şisäy nutuq sšzligän. «Yeŋi hškümät qatilni tepiş vä uni qattiq җazalaş yolida qät°iy çarilär kšrmäktä», däp elan qildi. Amma Qäşqär hälqi Abduğopur damolliniŋ Mahmut şiҗaŋ bilän sšzläşkän çağda çiqarğan «yoldin azğan, şäriät җazasidin çiqqan kişiniŋ tili kesilip, ağzi jirtilip, kaniyi boğuzlinişi keräk» degän pätivasini aŋlap, uni «šlüm pätivasi» (keyin «šlüm vädinamisi») däp ataşti vä «damollam Mahmut şiҗaŋniŋ aldida šziniŋ šlümigä pätva çiqiriptekän, şu boyiçä šltürülüptu», deyişti häm uniğa başqiçä kšzqaraşta boldi.

Abduğopur damolla šltürülüp, on aydäk vaqit štkändin keyin, 1937-jili 4-fevral' küni (җümä) Mahmut Muhiti çät älgä çiqip kätti. Şu çağdila Şeŋ Şisäy hškümiti uni oçuq-aşkarä «hain», «җahangirlarniŋ quyruği» däp atidi vä Abduğopur damolliniŋ risalisini näşirdin çiqirip, häliqqä häqsiz tarqitip bärdi.

Abduğopur damolla bu kitapni Qäşqärdä yazğan. U kitavida diniy, säyasiy, iҗtimaiy mäsililärgä üstidä tohtilip, Şäyh Säidi yazğan «tülkiniŋ hekayisini» näqil kältürüp, hälqimizniŋ Şeŋ Şisäy hakimiyitigä tayinişqa dävät qilğan häm şundaq qilğandila ronaq tapalaydiğanliği toğrisida gäp satqan. 1935-jili Abduğopur damolla Qäşqär väkili bolup, Ürümçigä qurultayğa barğanda, bu kitap Şeŋ Şisäy täräpdarliriniŋ qollişi bilän, «Şinҗaŋ geziti» idarisiniŋ mäs°ul muhärriri Mänsür äpändiniŋ (Vätän oğli) mäs°ul muhärrirligidä 1936-jili noyabr'da «Şinҗaŋ geziti» basmihanisida 5 miŋ nusha bilän besildi. Bu kitapniŋ näşir qilinişiğa dübän Şeŋ Şisäy bilän šlkä räisi Li Yuŋlar alahidä ähmiyät berip, beğişlima yazğan edi. Şeŋ Şisäyniŋ beğişlimisida mundaq deyilgän: «Besilğuçi märhum Abduğopur damollamniŋ bu risalisi Şinҗaŋ hälqiniŋ istiqbali, hayati üçün çoŋ orun alidiğan qimmätlik vä qädirlik tarihiy, säyasiy ähmiyätkä egä bolğan bir risalidur. Bu risalä hšrmätlik märhumniŋ 2-qurultayda barliq millät väkilliri aldida sšzligän, häqiqätkä asaslanğan nutqiniŋ vä 12-aprel'din keyin šziniŋ barliq ğäyrät vä iҗtihadi, häqiqiy dili bilän häliqqä qilğan täşviq vä tärğipliriniŋ mäntiqiy davamidur… Märhum Abduğopur damolliniŋ bu äsirini Şinҗaŋ hälqi u zatniŋ qandaq adäm ekänligigä yänä bir qetim işänsun vä märhum başlap bärgän yol bilän meŋip, yeŋi hškümätkä häqiqiy işänçiliri küçiyip, duniya vä ahirättä bähitlik vä saadätlik häliqlärdin bolsun däp çiqarduq…».

Ölkä räisi Li Yuŋniŋ beğişlimisida mundaq yezilğan: «Märhum Abduğopur damollamniŋ bu äsäri biz üçün ğayät büyük ähmiyätkä egidur. Çünki altä säyasät şiarimizniŋ islam diniğa qarşi bolmay, bälki muvapiq ekänligini märhum bu äsiridä oçuq kšrsitip yazğandur. Bu häqtä Şeŋ Dübän vä Fuҗuşilarniŋ yazğan muqäddimisigä män toluq qoşuluşum bilän billä bu äsärniŋ pat-arida besilip, häliq arisiğa tarqilişini tiläymän häm uniŋ bilän hälqimiz kšp mänpiätlärgä erişidu, däp çiŋ kšŋlüm bilän işinimän».

Aridin yerim äsir štüp kätti, «Tündiki paҗiämu» tarihiy štmüşkä aylinip qaldi. Şu jillarda män 6-diviziya baş ştabida hoҗiliq başqarmisida işlättim. Diviziyaniŋ qural-yaraq vä hesavini başqurattim.  Öyümizmu diviziya ştabi җaylaşqan Yumilaq şähirigä yeqin Änҗan koçisida edi. Mahmut şiҗaŋ yenida dayimliq hizmättä bolğanliğimdin Abduğopur damolla haҗi bilänmu pat-pat uçrişip qalattuq. Qäşqär şähiridä yüz bärgän türlük vaqiä-hadisilär, bolupmu «paҗiäniŋ» aldi-käynidiki ähvallardin härvaqit hävärdar bolup turğan şahidlarniŋ biri bolğinim üçünmekin, u vaqiälär, huddi tünügünla yüz bärgändäk, kšz aldimdin kätmäydu. Şuŋlaşqa bu işlar häliqniŋ näzäridin saqit qalmisun däp hatiriläp qoydum.

Bälüşüş