Dinniŋ päniy täripi häqqidä untumayli

0
903 ret oqıldı

Eytsaŋ, tiliŋ kšyidu…/ Meniŋ tšvändiki yazmişlirim oydin çiqirilğan ämäs. Һäqiqätänmu, šz kšzüm bilän kšrgän, quliğimda aŋliğan vaqiälär. Roza heyti ayaqlişişi bilän şähärniŋ qaq otturisida turidiğan ağinäm Dostluq mähällisidiki bir kafeğa näzirgä täklip qildi. «Çaqirğan yärdin qalma, çaqirmiğan yärgä barma» deginidäk, vaqtida yetip bardim. Saat ikkigä çaqirivedi, kafe bolğaçqimu, hämmä mehmanlar keçikmäy, toluq jiğiliptu. «Jut-җamaät helä tärtipkä kirip qapta. Vaqtida kälsä bolidekänğu?» däp oylidim šzämniŋmu keçikmiginimgä razi bolup. Biraq näzir nemişkidu başlanmayvatidu. Nemä boldi? Bu soalni mänmu šyniŋ egisini tapalmiğaçqa, ayaliğa qoydum. «Näzirlär kšp bolğaçqimu, Qur°an oquydiğan imam mäsilisi çataq bolup qaldi. Yoldişim imam izdäp, hazir meçitqa kätti» dedi. «Һoy, šzäŋlarniŋ turuvatqan mälisidä imam-qarilar yoqmedi? Bar bolsa, billä elipla kälsäŋlar boptekän» deyiştuq. Gepim tügä-tügimäyla, beşiğa sällä, üstigä aq çapan kiygän egiz boyluq, saqalliri qirilğan yaş jigit päyda boldi. İşiktin kiripla oltarğanlar bilän egilip salamlaşqan imam juquridiki çoŋlar oltarğan üstälgä kelip orunlaşti.

Dästihanda nemä yoqkintaŋ! Qeza-qarta, tohu gšşlirini demigänniŋ šzidä ağinäm barini tšküptu. Yaz bolğaçqa, mevilärniŋ tür-türi üstälgä qoyulğan.

İmam qur°an tilavät qilğandin keyin jitqa eğiz täkkäç, üzümdin bir-ikkisini terip, eğiziğa saldi. Gšş, qeza-qartiğa qarapmu qoymidi. «Һä, imam yänä bir näzirdä bolğan ekändä. Qosiği toq ohşimamdu?» degän oy beşimdin štti. Ariliqta suyuqaş kältürüldi. Һämmimiz içivatimiz. Qaraymän, imam ara apqurni asta, heçkimgä çandurmay, çätkä iştirip qoydi. Andin mikrofonni qoliğa elip: «Ruhsät bolsa, män silärgä biraz väz-nesihät oqay, bir quliğiŋlar mändä bolsun» degäç, baqiliq bolğanlar üçün Qur°an Kärim süriliriniŋ mahiyiti, Päyğämbärlär hayatiğa munasivätlik İslam tarihidin adämni šzigä mäptun qilidiğan qiziqarliq vaqiälär häqqidä sšzläşkä başlidi. Bir-biri bilän helidin beri kšrüşmigänlär gäp-sšzgä çüşüp kätti. Mikrofondin çiqivatqan imamniŋ avazi ularniŋ ünini besip ketivatqaçqimu, gayiliri terikip, nägä, näzirgä kälginini untup: «Monu nemä däyduy? Gäpni gäpkä qoşmay qoydiğu» degüçilärmu çiqti.

Ariliqta hamsäy bilän polu kältürüldi. İmam gepini tohtitip, här ikkisigä eğiz tägdidä, siŋçayni käynidin sümirip, bizniŋ yäp boluşimizni kütüp oltardi. Vaŋ-çuŋ, taraq-turuqlar tohtiğini yoq. Ägär moşu tapta riyasätçi bilän muzıka bolğan bolsa, näzirniŋ toydin heç ayrimçiliği bolmaydiğini eniq edi. Yäydiğanni yäp, ayallar paketlarni tolturup boluşi bilän imam yänä väz-nesihät qildi. Gäpara näzirniŋ jitim-yesirlarniŋ häqqi ekänligini äskä saldi. Rohlarğa bizniŋ dualirimizniŋ keräkligini äslitip štti. Keyin uzaq dua qildi. Däsläp härbir oltarğanlarniŋ baqiliq bolğan qerindaşliriniŋ u duniyada beyiştin orun elişini, šsüvatqan yaşlirimizniŋ bilimlik boluşini, zamanimizniŋ teç, musulman ähliniŋ qol tutuşup inaq jürüşini tilidi. Käynidin yänila qisqa Qur°an Kärim sürilirini baqiliq bolğan ärvalar rohliriğa beğişlidi.

Näzirdin çiqip, šylirimizgä tarqaştuq. Aldimizdiki birinçi svetofordila bir ayal bilän ikki bala aliqanlirini yeyip, sädiqä sorap jürginini kšrduq…

Keyinki häptidä yänä bir näzirgä barduq. Bu näzirdimu dästihan şundaqla bay yeyilğan. Bu qetimqi imam Qur°an Kärim sürilirini çirayliq, uzaq oqudi. Keyin üstäl üstidiki barliq taamlarğa eğiz tegip, yäp kšrdi. Käynidin qisqila dua qildidä, oltarğanlarğa ayallarniŋ ätkänçeyi barliğini hävär qilip, ärlärni ägäştürüp çiqip kätti…

Män bu ikki vaqiäni nemişkä täpsiliy yezivatimän? Oçuğini eytay, Qazaqstan Musulmanliri diniy başqarmisiniŋ Baş mufti çiqarğan pätvasi (qanun-qarari) häqqidä ilgiri aŋlimiğan ekänmän. Bu pätva häqqidä heçkim eğiz açmiğan. Şuŋlaşqimu uni yezişni toğra kšrdüm. Bälkim, aŋlimiğan, gezittin oqumiğanlar bolsa, hävärdar bolsun, sovaviğa qalarmiz.

«Musibät bolğan šydä üç küngiçä qazan qaynitiş, kirgän-çiqqanğa tamaq sunuş häm šy egilirigä eğirçiliq seliş qät°iy män°iy qilinsun.

Märhumniŋ yättisi vä qirqida yeyilğan dästihanda israpçiliqqa yol qoyulmisun. Uşbu näzirlär layiğida štküzülüp, uniŋda kšpçilikkä päqät çay, polu vä hamsäy tartilidiğan bolsun.

Näzir toy bolmiğanliqtin, uniŋda märhumni mahtap-mädhiyiläp sšzläş tohtitilsun, U bid°ät bolup sanilidu. Uniŋ orniğa jiğilğan җamaätniŋ Alla yolida eytilğan ämir-märüpni tiŋşiğini sovaptur.

Jut-җamaät jiğilğan muyumlarda Qur°andin qisqa sürilär oqulsun.

Ramzan eyida kündüzi näzir štküzüp, kšpçilikni tamaqlanduruş män°iy qilinsun. Mäyitni tavutqa selip qoyup, miting-jiğin štküzüş män°iy qilinsun.

Qäbirstanda mäyitniŋ beşiğa päqät märhumniŋ ismi vä anisiniŋ (anisiniŋ ismi bilän yezilişiniŋ sävävi, tuğulğanda atisiniŋ ismi bilän äzän çaqirilidu. Ändi vapat bolğanda, yäni lähätkä qoyuluşniŋ aldida mäyitni Ana yär šz qoyniğa alğanliqtin, anisiniŋ ismi atilip, däpin qilinidu) vä tuğulğan häm vapat bolğan ay-jili, künila yezilidiğan bolsun.

Märhumniŋ beşiğa qoyulğan qimmät bahaliq taşlar tiriklärgimu, šlüklärgimu paydisi bolmiğanliqtin, bu israpçiliqmu män°iy qilinsun. Uniŋğa särip qilinğan pullar muhtaҗlarğa, jitim-yesirlarğa sädiqä retidä berilgini sovaptur».

Pätvani oquş җäriyanida juqurida män qatnaşqan näzirlärdiki vaqiälär kšz aldimdin bir-birläp štüşkä başlidi. Aldiŋqi imaminiŋ taamlarniŋ hämmisigila ämäs, gayiliriğa eğiz tegişiniŋ sävävini ändila çüşändim. Ärvalar rohiğa atap qur°an beğişlişiniŋ, tiriklärgä berilgän duasiniŋ mäzmunini oyliğaç, apirin äylidim. Qazaqstan Musulmanliri diniy başqarmisiniŋ Baş mufti çiqarğan pätvasiğa aldiŋqi imamniŋ riayä qilğinidin bäk razi boldum.

Bu — birinçi imamniŋ bügünki paravän turmuşumizda tutqan yoli. Rast, uniŋmu qosiği, iştiyi bar, yegüsi kelidiğandu. Lekin u kšpçilikniŋ aldida šzini tutti. Män şuni bayqidim. İslam qaidilirini yahşi bilgäçkä, gunani šz boyniğa elişni halimidi, tayliq.

«Eytsaŋ tiliŋ kšyidu, eytmisaŋ diliŋ…» demäkçi, ändi milliti gayi imam-qarilirimizniŋ Qazaqstan Musulmanliri diniy başqarmisiniŋ Baş mufti çiqarğan pätvaliridin hävärsiz ekänligi aççiq häqiqät. Ägär biz gezittin, İnternettin moşundaq hävärlärni aŋlap, šzimizni šzimiz tüzimisäk, bizni kim tüzäydu?

Aqni aq, qarini qara däyli. Yeŋi çiqqan bu pätvaniŋ birinçi punktiğa kšpi qoşulmaydiğini eniq. Uni bügünki hayatimiz kšrsätmäktä. Undaq deyiştiki säväp, šlüm bolğan šygä jiraq-yeqindin kšpligän qerindaşliri kelişi sšzsiz. Bügünki täl-tšküz zamanimizda härbirimizniŋ uruq-tuqqinidin tonuşlirimizniŋ җiqliğini yoşuralmaymiz. Allağa miŋ qatliq şükri, hazir yol üstidiki aşhana, kafelarda qosiğini toyğuzupla kelidu. Mundaq ähvalda holum-hoşnilar tamaq äkiridu. Gayida musibät bolğan šydä qoşumçä qazan qaynatqan aililär uçrişidu. Adimigärçilik, insapçiliq turğidin elip qariğanda gäp yoq. Һär halda hoşnimizğa yandaşqinimiz toğrimekin. Ändi pätvaniŋ ikkinçi, israpçiliqqa munasivätlik eytilğan punktiğa etivar berip, hayatimizda qollansaq, urpi-aditimizgä qoşsaq artuq bolmamdekin?

Moşu mavzuğa yezilğan gezittiki bir maqalini oquş җäriyanida män yänä bir närsigä qiziqip qaldim. İmam mundaq däp yeziptu. «…Qarimlarniŋ «Qur°an Kärimniŋ» ayätlirigä asaslinip eytqan pikirlirini kšpçiligimiz etivarğa alğinimiz yoq. Bolupmu, uniŋğa ayallarniŋ ämäl qilmayvatqininiŋ guvaçisi boluvatimiz. Rast, islam tarihida birinçi bolup ayal kişi islam diniğa kirgän häm Alla taalaniŋ dävät qilişi bilän namaz štigän. İmam Buhariğa hädis yadlatqanmu ayal kişi, yäni anisi. Demäk, ayal-anilarniŋ җämiyättiki roli härqaçan üstün bolğan. Ägär anilar tüzälsä, pütkül ümmät tüzülidu».

Toğra, ayal — häqiqätänmu šyniŋ güli, bärikiti. Ularsiz halimiz müşkül. İslam diniğa birinçi bolup kirgän, namaz štigän, imam Buhariğa hädislärni yadlatqan ayal ekänligini aŋlap, ularğa bolğan hšrmitim tehimu aşti.

Bügünki künlüktä iman yolini talliğan kšpligän yaşlirimizni kšrüp, bayqavatimiz, här küni meçitqa berivatidu, gayiliri җümä namizidin qalmay qatnişivatidu. Bu alqişlaydiğan işlarniŋ biri. Ändi Qazaqstan Musulmanliri diniy başqarmisiniŋ Baş mufti çiqarğan juquridiki pätvasini ular aŋlimişi mümkin ämäs. Toy-tškün, näzir-çiraqlarda äşu yeŋiliqlarni eytip, «näzir», «sädiqä» sšzliriniŋ šz aldiğa çüşänçisi barliğini, u sšzlärniŋ urpi-adät qatariğa kirmäydiğanliğini dost-yaran, hoşnilarğa çüşändürsä, sovapliq iş bolmasmedi? Dili pak, qälbi däriya, amma islam qaidiliridin häviri bolmiğan talay insanlarni nahäqtin-nahäq gunağa petip qelişidin saqlap qalatti…

Avut MÄSİMOV, yazğuçi.

Bälüşüş