Kälmäs bolup kätkän tarih yaki Uluq Oktyabr' inqilaviğa — 100 jil

0
154 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV, «Uyğur avazi»/ Şähsän meniŋ baliliq çeğimdiki yarqin äslimilär 7-noyabr' künigä toğra kelidu. Bu küni Uluq Oktyabr' inqilavi mäyrimi nişanlinatti. Biz, oquğuçilar, kontsertliq programmilarni uyuşturattuq, qisqisi, bu küngä çoŋ täyyarliqlar bilän kelättuq. Biyil äynä şu Uluq Oktyabr' inqilaviniŋ yüz bärginigä 100 jil toldi. Şu munasivät bilän Oktyabr' inqilavi tarihiğa näzär taşlaşni toğra kšrduq.

Älvättä, birinçi novättä, «Oktyabr'dä yüz bärgän inqilap nemişkä noyabr'da nişanlinidu?» degän soalniŋ tuğuluşimu täbiiy. Mälumki, inqilap yulian kalendari boyiçä 1917-jili 25-oktyabr'dä yüz beridu. Ändi 1918-jili fevral'da Rossiyadä yeŋi, grigorian kalendari qobul qilinidudä, şuniŋğa muvapiq inqilap yüz bärgän kün 7-noyabr'ğa toğra käldi. Näq moşu 7-noyabr' künini 70 jildin oşuq vaqit millionliğan adäm dšlätniŋ äŋ çoŋ mäyrimi süpitidä nişanlidi. Qoşumçä qilsaq, Uluq Oktyabr' inqilavi küni däsläpki qetim 1918-jili, ändi 1927-jildin başlap däm eliş küni däp elan qilindi. Ahirqi qetim 1990-jili atap štüldi.

Oktyabr' inqilaviniŋ äŋ asasiy ideologi vä ämälgä aşurğuçi – Vladimir Ul'yanov (Lenin) vä Lev Bronşteyn (Trotskiy) rähbärligidiki bol'şeviklarniŋ Rossiya sotsial-demokratik partiyasi boldi.

İnqilapniŋ yüz berişiniŋ sävävi nemidä? HH äsirniŋ beşida Ğärip älliridä XVIII äsirdä yüz bärgän sanaät inqilavidin keyin, kapitalizm sür°ätlik täräqqiy etişkä başlaydu. Aziya älliri tehiçila feodalizm çaŋgilida edi. Ändi territoriya vä täbiiy bayliqlar җähättin duniyadiki äŋ çoŋ dšlät — Rossiyagä eniq bir yšnilişni tallaşqa toğra kelidu. Uniŋdin taşqiri, Birinçi duniya uruşida halsiriğan dšlät aldida muhim mäsililär kšp edi. Yäni sanaät vä yeza egiligi sahasi toluq gumran boluş aldida turatti. Dehanlar turmuşi käskin naçarlişip, maliyä bohrini başlanğan.

1917-jili 23-fevral'din başlap Petrogradta ozuq-tülük tapçilliği işçilar namayişliriniŋ başlinişiğa säväp bolidu. 27-fevral'da Petrograd garnizonida soldatlar qozğilaŋ kštiridu. Şu küni Dšlät dumisiniŋ vaqitliq komiteti täşkil qilinip, hškümätni qolğa alidu. Yänä şu küni kona hškümätni birätola ğulitişqa çaqirğan Petrograd işçilar deputatliriniŋ keŋişi qurulidu. 1-mart keçisi bolsa, Vaqitliq hškümät täşkil qilinip, işqa kirişidu. 2-martta padişa Nikolay İİ tähttin ketidu. Vaqitliq hškümät rähbärliriniŋ jürgüzgän ayrim hata säyasiti tüpäyli, Rossiyadä bol'şeviklarniŋ roli vä täsiri käskin šsidu. Bol'şeviklar partiyasi adäm sani җähättin az bolsimu, nahayiti uyuşqan vä täşviqat-tärğibat işliri küçlük täşkilatqa aylinidu. Şundaqla V.Lenin ohşaş tarihiy şähsniŋ bol'şeviklar partiyasiniŋ beşida turuşi, başqa partiyalärdä uniŋdäk täşkilatçan rähbärniŋ bolmasliğimu muhim rol' oynidi.

Sentyabr' eyida V.Lenin quralliq qozğilaŋ planini tüzüp çiqidu. Uniŋ mähsiti hakimiyätni Keŋäşlärgä beriş bolidu. 12-oktyabr'dä quralliq qozğilaŋğa täyyarliq boyiçä härbiy-inqilaviy komitet qurulidu. Bu komitet Vaqitliq hškümätkä şärtlärni qoyuşqa başlaydu. V.Lenin 25-sentyabr' küni Smol'nıyğa kelip, Petrogradtiki qozğilaŋğa rähbärlik qilidu. Qisqa vaqit içidä kšrük, telegraf, dšlät idariliri ohşaş muhim ob°ektlar qolğa elinidu. Kšp štmäy, vaqitliq hškümätniŋ ğuliğanliği häm hakimiyät işçi vä soldat deputatliriniŋ Petrograd Keŋişigä štkänligi elan qilinidu. 25-26-oktyabr' künliri Keŋäşlärniŋ pütkül Rossiyalik qurultiyi štidu vä däsläpki Keŋäş hškümiti qurulidu. Uniŋ räisi bolup V.İ.Lenin saylinidu. Vladimir İl'iç uruşni tohtitiş toğriliq «Teçliq toğriliq dekret» vä dehanlarniŋ mänpiyitini izhar qilğan «Yär toğriliq dekretni» elan qilidu. Şuniŋdin keyin därhal Belorussiyadä, Ukrainida, Estoniyadä, Latviyadä, Qirimda, Kavkazda vä Ottura Aziya älliridä Keŋäş hškümiti qurulidu.

1917-jildiki Oktyabr' inqilaviniŋ asasiy mähsätliri tšvändikilärdin ibarät boldi: kapitalizmğa qariğanda adil sotsialistik җämiyät quruş; adämniŋ adämni ezişini yoqitiş; insanlarniŋ hoquq vä väzipiliridiki baravärligi; duniyaviy sotsialistik inqilap, uruşlarğa qarşi küräş.

İnqilapniŋ asasiy şiarliri: «Һärkimgä ehtiyaҗiğa qarap, härkimdin ämgigigä qarap», «Һakimiyät – keŋäşlärgä», «Teçliq – häliqlärgä», «Yär – dehanlarğa», «Fabrikilar – işçilarğa» boldi.

Şundaq qilip, Uluq Oktyabr' inqilavi adämzat tarihidiki HH äsirdä yüz bärgän äŋ çoŋ säyasiy vaqiä boldi häm u duniya täräqqiyatiğimu zor täsir qildi. Duniya ikki lager'ğa: kapitalizm vä sotsializm tüzümlirigä bšlündi. Rossiyadä vä uniŋ tärkividiki ällärdä toluği bilän säyasiy elita avuşti. 1000 jil davamida säyasättä, ihtisatta, җämiyättä muhim rol' oyniğan monarhiya ğulap, häqiqätänmu, bol'şeviklarniŋ tili bilän eytqanda, moşuniŋğiçä «heçkim bolmiğanlarğa» yol berişkä mäҗbur boldi. Rossiya imperiyasiniŋ orniğa kälgän Keŋäş imperiyasi duniyada çoŋ rol' oynaşqa başlidi.

Bügünki taŋda Oktyabr' inqilaviğa baha berivatqanlarni ikkigä bšlüşkä bolidu. Birinçisi, inqilap ideyaliriniŋ täräpdarliri. Ularniŋ pikriçä, inqilapniŋ iҗabiy täräpliri kšp bolğan. Mäsilän, Keŋäş hškümiti qurulğandin keyin ammiviy savatsizliq yoqitildi. Sanaät җähättin qalaq, agrarliq dšlättin küçlük industriyalik älgä aylandi. Keŋäş İttipaqida işsizliq bolmidi. Meditsina, bilim eliş häqsiz. Җämiyättä bay vä gaday çüşinigi yoq edi. SSSR – duniyadiki tärtipni, täŋpuŋluqni saqlap turğan çoŋ derjava bolğan. Din dšlättin çätnäştürülgän… vä başqilar.

Ändi inqilapqa qarşi çiqquçilarniŋ pikirliri tšvändikiçä: Keŋäş İttipaqi jürgüzgän uruşlar, säyasiy täqiplär, ihtisadiy täҗribilär aqivitidin millionliğan adämlär vapat bolup, mämlikätniŋ elitisi, ziyaliliri vätinini taşlap, qaçaq ataldi, Keŋäş İttipaqiniŋ hälqi Evropa vä AQŞ hälqigä qariğanda, maddiy җähättin naçar yaşidi. İnsan ärkinlikliri häm hoquqliri däpsändä qilindi, şähskä (Stalinğa) siğiniş nahayiti küçlük boldi vä hakazilar.

Älvättä, här ikki täräpniŋ kältürgän dälillirigä qarisaq, hämmisi orunluq häm bu faktlarni inkar qilişqa bolmaydu. Uniŋ ob°ektiv bahasini tarihniŋ šzi beridiğini eniq.

Täkitläş lazimki, Keŋäş İttipaqiniŋ täräqqiyatini şärtlik räviştä tšrt basquçqa bšlüşkä bolidu.

Birinçisi, 1917 – 1924-jillar. İnqilaptin başlanğan, “Keŋäş İttipaqi” atalğan yeŋi dšlätniŋ şäkillinişi, grajdanliq uruş dävri.

İkkinçisi, 1924 – 1938-jillar. Bu 1924-jili konstitutsiya qobul qilinğandin keyin partiya içidiki härhil säyasiy küçlärniŋ, bolupmu bol'şeviklar bilän trotskistlar arisidiki käskin küräş basquçi.

Üçinçisi, 1938 – 1953-jillar, yäni «Stalin dävri». Ammiviy säyasiy täqipläşlär, Uluq Vätän uruşi jilliri.

Tšrtinçisi, 1953 –1991-jillar. Stalinniŋ vapatidin keyinki dävir, Brejnev rähbärligidiki «turğunluq jilliri», M.Gorbaçevniŋ täşäbbusi bilän başlanğan šzgirişlär häm SSSRniŋ ğulişi.

Yätmiş jil davamida hšküm sürgän, duniyadiki ikkinçi çoŋ imperiya (AQŞ bilän birqatarda) däp etirap qilinğan dšlätniŋ parçilinip ketiş säväplirini ekspertlar härhil çüşändüridu. Ayrim tählillärgä qariğanda, Keŋäş İttipaqiğa sirtqi küçlärniŋ, bolupmu AQŞniŋ täsiri küçlük bolğan. AQŞ vä Evropa dšlätliri til biriktürüp, dšlät içidiki qarimu-qarşiliqlarni utuqluq paydilanğan häm šz mähsätlirini ämälgä aşurğan.

Ändi yänä bir ekspertlarniŋ eytişiçä, bu yärdä päqät ihtisadiy mäsililär çoŋ rol' oyniğan. Planliq, häddidin taşqiri märkäzläştürülgän ihtisat säväp bolğan. Dšlättä işläp çiqirilğan mähsulatniŋ tän närqi bazardiki bahağa täŋ bolmasliği, Keŋäş İttipaqiniŋ «kšyümçanliği» tüpäyli Aziya, Afrika ällirigä bärgän tügimäs-pütmäs maddiy yardämliri, AQŞ täripidin neft' bahasiniŋ sün°iy räviştä tšvänlitilişi vä başqilar.

Äynä şundaq sub°ektiv vä ob°ektiv säväpliri tüpäyli, 70 jil hšküm sürgän, alämniŋ altidin bir qismini egiligän bu çoŋ dšlät 1991-jili avgust eyida üç kündila duniya häritisidin šçirildi. Rossiyaniŋ tunҗa prezidenti Boris El'tsinniŋ «mustäqillikni qançilik alalisaŋlar, şunçilik eliŋlar» degän sšzliridin keyin, sabiq Keŋäş İttipaqi territoriyasidä «mustäqilliklär paradi» atalmiş җäriyan başlandi. İttipaq tärkividiki barliq milliy җumhuriyätlär šz mustäqilligini elan qilişqa başlidi. Qoşumçä qilsaq, Keŋäş İttipaqidiki җumhuriyätlär içidä Qazaqstan äŋ ahirqilardin bolup, yäni 16-dekabr'da šz mustäqilligini җakalidi.

Älvättä, Qazaqstanniŋ mustäqil dšlät süpitidä 25 jil içidä qolğa kältürgän alämşumul utuqliri, җumhuriyitimizniŋ duniya häritisidä munasip orun egilişi vä mustäqillik ävzällikliri alaytän bir mavzu.

Bu yärdä «Keŋäş İttipaqi uyğur hälqiniŋ täğdirigä qandaq täsir qildi?» degän soalniŋ tuğuluşi täbiiy. Sälbiy täräplirini kšrsitidiğan bolsaq, Keŋäş İttipaqidiki barliq millätlärgä ohşaş, uyğurlarniŋ äsirlär davamida qeliplaşqan hayat tärizi šzgärdi. «Din – äpiyün» şiari asasida hälqimiz yüzligän jillar etiqat qilğan İslam diniğa çäk qoyuldi. Kollektivlaşturuş jilliri miŋliğan adäm makanini taşlap, çät ällärgä kätti. Kšzi oçuq, ilğar pikirlik ziyalilar säyasiy täqiplär qurviniğa aylandi. «Atu» paҗiäsidä, grajdanlar vä Uluq Vätän uruşlirida miŋliğan qandaşlirimiz vapat boldi. Buniŋ, šz novitidä, pütün bir häliqniŋ demografiyalik ähvaliğa sälbiy täsir qilğini eniq. Ändi tarihiy Vätinimiz Şärqiy Türkstanda yüz bärgän paҗiälik vaqiälärdä bevasitä Keŋäş İttipaqiniŋ çoŋ rol' oyniğanliği – tarihiy fakt. Bu, älvättä, šz aldiğa bir mavzu.

İҗabiy täräplärgä tohtilidiğan bolsaq, juqurida eytqinimizdäk, ammiviy savatsizliq yoqitildi. Uyğurlar arisidin Abdulla Rozibaqiev, İsmayil Tayirov, İsmayil Yüsüpov vä başqimu çoŋ ärbaplar yetilip çiqti. Uyğurlarmu, başqa millätlär qatarida, mädäniyitini, sän°itini, ädäbiyatini saqlap, täräqqiy ätküzdi. Bolupmu štkän äsirniŋ 60 – 80-jilliri ariliğida bu sahalarda çoŋ yüksiliş yüz bärdi. Ataqliq yazğuçilirimiz, kompozitorlirimiz, sän°ätkarlirimiz šzliriniŋ jirik ämgäklirini iҗat qildi. Milliy mäktäplär, näşirlär vä teatrimiz işläp turdi. Qoşumçä qilsaq, äynä şular Keŋäş İttipaqi parçilanğandin keyin päqät Qazaqstandila saqlinip qaldi. Äpsus, Özbäkstan, Qirğizstan vä başqimu ällärdä uyğurlar üçün Qazaqstanda yaritilğan şaraitlar yoqniŋ ornida. Buni mäğrurliniş ilkidä alahidä täkitläş lazim.

Keyinki vaqitlarda çoŋ ävlat väkilliri arisida Keŋäş İttipaqini kinäş, äsläş kšrünüşliri bayqalmaqta. Bolupmu 7-noyabr' küni harpisida iҗtimaiy torlarda bir-birini mäyräm bilän täbrikläş ovҗ aldi. Ändi Rossiya telekanallirida Oktyabr' inqilaviğa beğişlanğan hšҗҗätlik fil'mlar tsiklliri başlandi. Ularniŋ rohidin Keŋäş dävrini mahtaş, rähbärlirini aqlaş, Keŋäş İttipaqiniŋ ävzälliklirini täşviq qiliş iznalirini bayqaveliş täs ämäs. Ekspertlarniŋ pikriçä, bu Rossiyadä «imperialistik käypiyatlarniŋ» tehiçila üstün ekänligini kšrsitidu. Näq äynä şu pikirdikilär – sabiq Keŋäş İttipaqi territoriyasidä yeŋi «imperiyani» tikläş täräpdarliridur.

Bähitkä yarişa, ularni qollap-quvätlävatqanlar bäk az. Çünki tarihni qayta yezişqa bolmaydu. Һä, Keŋäş İttipaqi – kälmäs bolup kätkän tarih.