Maŋa – tamaşä, silärgä – Qur°an

0
157 ret oqıldı

QİZİQARLİQ VAQİÄLÄR/ Bruneyda sultan Hassanal Bolkiahniŋ padişaliq qilivatqiniğa 50 jil toluşiğa beğişlanğan dağduğiliq täntänilär ayaqlaşti. Tailand koroliniŋ vapatidin keyin u duniyadiki äŋ uzaq vaqit hškümranliq qilivatqan monarh bolup hesaplinidu. Mämlikät ahalisi sultanniŋ hilmu-hil iҗtimaiy yenikçiliklirigä dayim raziliğini bildürüp kälmäktä. Padişa ular üçün şäriät qanunlirini җariy qilğan, amma šzi mäzkür qanunlarğa ançila riayä qilip kätmäydiğandäk: yaş qizlarğa vä başqimu tamaşilarğa heçqaçan ahça ayimaydu. Şundaqla u qimmät bahaliq saraylar, avtomobil'lar vä šz garemidiki balağätkä yätmigän äşnaliri üçün oltirişlarğa ğäznidin milliardliğan dollar särip qilidu, däp yazidu «Lenta.ru» ähbarat agentliği.

Duniya җamaätçiligi 2011-jili Vanity Fair jurnalida elan qilinğan maqalä arqiliq sultan vä uniŋ uruq-tuqqanliri ğäznä ahçisini qançilik häddi-hesapsiz israp qilivatqanliği häqqidä hävärdar boldi. Monarh byudjet ahçisini qäyärgä särip qilivatqanliği häqqidä gäpni qozğiğan adäm türmigä qamilişi tegiş. Şundimu ular jurnalda elan qilinğan maqalidin sultanniŋ sariyida 1700 bšlmä, 257 vanna bšlmisi, bäş basseyn, meçit, bäş miŋ adämgä molҗalanğan ziyapät zali vä 110 maşina siğidiğan garajniŋ barliğini bildi. Bu uniŋ duniyasiniŋ barliği ämäs. Sultanniŋ ailisi The Dovchester Hotel haşamätlik mehmanhanilarniŋ barliğiğa, 17 samoletqa, 9 miŋ qimmät avtomaşiniğa vä duniyaniŋ on ikki dšlitidä 150 šygä vä başqimu närsilärgä egä.

Begimniŋ qosiği toq, quli bilän işi yoq

Birqarimaqqa, moşunçilik bayliq bilän sultanattikilärniŋ ğämsiz hayat käçürüşi toğriliq gäp qilişqa bolar edi. Forbes  jurnaliniŋ 2012-jili näşir qilinğan sanida Borneo ariliniŋ şärqiy-ğärbigä җaylaşqan neft' vä gazğa bay Bruney sultanliği duniyaniŋ äŋ bay bäş dšliti qatariğa kirgän. Dšlät 1970-jillardin tartip neft'ni sirtqa satidu (bügünki künlüktä byudjetniŋ 90 payizini «qara altunni» setiştin çüşkän kirim täşkil qilidu). Näq moşu jilliri nami duniyağa tonulğan Shell şirkiti sultanliqta paaliyitini başliğan.

Mämlikät beyişqa qädäm taşliğanda, sultan vä uniŋ uruq-tuqqanliri šziniŋ paydisini untumidi: kirimdin šziniŋ paydisini elip turğan monarh vä uniŋ yeqinliri duniyaniŋ äŋ bay aililiriniŋ qataridin orun aldi. Mämlikät ahalisi säyasiy partiyalär, oppozitsiya, saylam vä mustäqil ammiviy ähbarat vasitiliri degänni bilmäydu, lekin ular kirim seliğini tšlimäydu, bilim eliş vä meditsina hizmätliri häqsiz, pensiya kšlämi üstün vä turuşluq šy yaki maşina setivalğanlar äŋ tšvän payizda qäriz pul alalaydu.

Sultanniŋ qerindişi Djefri on jil davamida künigä ottura hesapta 747 miŋ dollar häşläydekän.

U šziniŋ 50 jilliq tävälludiğa 17 million dollarğa Maykl Djeksonni nahşa eytip berişkä täklip qilğan, däp yazidu «N'yu-York post» geziti. Şähsiy samoletini altun vä qimmät bahaliq taşlar bilän bezälgän sarayğa aylandurğan.

Tuqqanliriğa vä dost-buradärlirigä soğa üçün 17 milliard dollar häşligän. Җümlidin sultanniŋ qiziniŋ (җiyäni) tuğulğan künigä 100 million dollarliq A-340 aerobusini soğa qilğan.

«Suniŋmu soriği bar» degändäk, keyiniräk sultanniŋ qerindişi Djefriğa ğäznini talan-tarajğa salğanliği üçün җavap berişkä toğra käldi. Sultan Hassanal Bolkiah inisiniŋ üstidin London sotiğa ärizä yazdi. Sot on jilğa yeqin vaqit davamlaşti. Ahiri sot sultanniŋ paydisiğa hšküm çiqirip, Djefri ahçiniŋ bir qisimni qayturdi. Qerindaşlar arisida kšŋül ağriş bolğan bolsimu, ular yahşi munasivätni saqlap qalalidi, uniŋ üstigä ilgärki petiçä ahça çeçişni davamlaşturdi.

Ahça yoq, biraq män sultan

Beğäm hayatniŋmu çeki bar degändäk, 2014-jili väziyät käskin šzgärdi. «Qara altunniŋ» bahasi ikki hässigä tšvänlidi. Sultanniŋ vä Djefriniŋ bäŋvaşliq qiliqliri üçinçi qerindişi Mohamedqa ançila yaqmatti. Ähvalni kšrgän sultan Bolkiah uni ministr lavazimiğa tayinlap, ihtisatni islahatlaş tapşurmisini bärdi. Mohamed kšp oylanmay, ğäznidin yänä ikki milliard dollarni elip, šziniŋ ehtiyaҗi üçün särip qildi. Buni aŋliğan sultan uni şu künila istipağa ävätti.

Ahiri bir vaqitta Bruneyniŋ prem'er-ministri, ihtisat vä mudapiä ministri lavazimlirini egiligän sultanniŋ šzigä ihtisattiki eğir ähvalni tärtipkä kältürüşkä toğra käldi. U ahçini kälsä-kälmäs tamaşilarğa çaçmasliq vä ğäznini biraz bolsimu tolturuş qararğa käldi.

Mäsilän, sultan şähsiy tiҗarätçilikni aktiv räğbätländürüşkä kirişti, duniyaniŋ kšpligän dšlätliriniŋ bayväççilirini ahçisini Bruneyğa investitsiyaläşkä täklip qildi, şundaqla mämlikätkä turistlarni җälip qilişqa urundi. Şundimu mäzkür layihilärniŋ heçqaysisi kütülgän nätiҗilärni bärmidi. Bolupmu mämlikätkä çät äl turistliriniŋ kelişigä bağliq iş zadila alğa basmidi. Bruneyda tün klubliriniŋ bolmasliği vä spirtliq içimliklärni içişkä qoyulğan çäk säyahätçilärniŋ käskin aziyişiğa elip käldi.

İhtisat sahasida päyda bolğan muämmalar tüpäyli dinğa çin dili bilän berilip kätmigän sultan bir närsini çüşändi: qol astidiki adämlärni ahçiniŋ yardimi bilän başquruş mümkin bolğandin keyin, ularni ändi dinniŋ yardimi bilän kämtarliqqa җälip qilişni qarar qildi. Mämlikät dinni tehimu küçäytiş yoliğa kšçti. Musulman ailisidä tuğulğan barliq balilarni diniy bilim elişqa mäҗburlidi.

Buniŋdin taşqiri, Bolkiah mämlikättä şäriät qanunini җariy qildi. Ändi җümä namiziğa barmiğanlarğa, musulman ämäs ayallarni bala beqiş işiğa alğanlarğa, spirtliq içimliklärni içkän, Roza eyida җämiyätlik җaylarda tamaq vä härhil içimliklärni istimal qilğuçilarğa, oğriliq qilğanlarğa çoŋ miqdarda җäriman selinidu yaki türmigä qamilip, put-qoli kesilidu. Buniŋdin taşqiri amma arisida savaş vä taş etip җazalaş usullirimu qollinilidu, däp yazidu «N'yu-York tayms» geziti.

2015-jildin tartip Rojdestvo harpisida hristianlarğa vä musulmanlarğa koçilarda Santa-Klaus qalpiğida päyda boluş toluq män°iy qilindi. Qanunni buzğanlarğa 15 miŋ dollar җäriman selinidu yaki bäş jilğa türmigä qamilidu. Şuni qoşumçä qiliş keräkki, mämlikät ahalisi munçilik qattiq qanunlarniŋ җariy qilinişini çüşiniş bilän qobul qildi.

Bruneyliqlarniŋ kšpçiligi sultan vä uniŋ ailä äzaliri mäzkür qanunlarğa tamamän riayä qilmaydiğanliğini bilmäydu. Mämlikättiki barliq ammiviy ähbarat vasitiliri monarh täripidin nazarät qilinidu. Uniŋ buyruği boyiçä härqandaq näşirniŋ paaliyiti tohtitilişi mümkin. Ahaliniŋ 60 payizila İnternet tarmaqliridin paydiliniş imkaniyitigä egä, lekin umu qattiq nazarät astida.

Ekspertlarniŋ pikriçä, 2035-jilğa qädär mämlikätniŋ neft' zapasi tügäydu, şu çağda sultanliqniŋ ähvali qandaq bolar? Һazirçä addiy häliq sürilärni yadlavatqanda, Sultan ügängän tamaşisini davamlaşturuvatidu.