Çümülilärniŋ särgüzäştiliri

0
205 ret oqıldı

Çümülä bilän tohu/ Buğday çepilip bolğan yazniŋ issiq künliriniŋ biridä, yolda kelivatqan bir top çümülilärniŋ arisidin biri: «Һäy, ağinilär, yaz äҗayip esil häm rahät päsil җumu?! Silär säzdiŋlarmu yoqmu, bilmäymän, monu yolniŋ boyidiki eŋizdin buğday illiq hidi kelivatidu. Eŋizğa kirip baqsaq, buğdayniŋ başiğidin tškülgän danlar bardu? Moşu päytni qoldin bärmäy, buğday denini jiğip, šygä apirivalayli», däp qalğanlirini eŋizniŋ içigä başlap kiridu. Ular buğday denini çişläp eŋizdin çiqip ketip barğan başqa çümülilärni kšrüp, «Taza vaqtida käptimiz», däp härtäräpkä tarap ketidu.

Bir kämdä çümülilärniŋ rähbiri buğdayniŋ boluq yetilgän başiğini kšrüp, 7-8 çümülini yeniğa çaqirivelip: «Һäy, ağinilär, monu başaqni bir amal qilip, yolğa çiqirivalsaq, bemalal šygä sšräp äketäläymiz», däp miŋ bir җapalar bilän başaqni yolniŋ çetigä elip çiqişiğa, yolniŋ u täripidiki šydin qaqahlap çiqqan bir tohu yättä-säkkiz çümüliniŋ buğdayniŋ başiğini sšräp ketip barğinini kšrüp: «Män täläylik җumu», degän boyi başaqni tumşuği bilän çoqup kštärgändä, çümülilärniŋ birnäççisi yärgä domulap çüşidu. İkki çümülä tohuniŋ tumşuğiğa mäkkäm çaplaşqan petiçä, šrläp meŋip, uniŋ kšziniŋ yeniğa kelip: «Һäy, insapsiz bäğäräz! Biz bu başaqni eŋizdin aran elip çiqtuq. Sän küçüŋgä işinip, bizni bozäk qilmaqçimusän?! Burunqilar «Özäŋni är çağlisaŋ, šzgini şir çağla» däp bekar eytmiğan. Bizmu boş kälmäymiz», däp ikki çümülä tohuniŋ kšzini şundaq aççiq çaqtiki, tohuniŋ kšzi qaraŋğulişip, beşi aylinip kätti.

Başqa çümülilärniŋmu tohuniŋ bu zomigärligigä ğäzivi qaynap, uniŋdin šç eliş üçün tohuni käyni-käynidin çeqişqa başlidi. Ağriqqa çidimiğan tohu başaqni taşlap, aldi-käynigä qarimay qeçip kätti. Çümülilär başaqni sšräp bemalal šyigä qarap maŋdi.

Çümülä bilän qurut

Mevä däriğiniŋ yeniğa kelip qalğan çümülä: «Moşu däräqniŋ üstigä bir çiqip, tšvängä qarap baqay, bälkim, šp-çšridä män izdigän ozuq kšrünüp qalar», degän ümüt bilän alma däriğiniŋ üstigä çiqip, ätrapiğa qarap, täbiätniŋ äҗayip gšzäl mänzirisigä zoqi kelidu. «Biz bu yärdä ot-çšpniŋ arisida jürüp, ziminniŋ moşundaq çirayliq ekänligini kšrmäptekänmiz. Biz şunçilik käŋ-taşa җayda yaşaydekänmiz», däp oylaydu.

Anardäk qizirip, kün nurida çaqnap turğan alminiŋ içidin çiqqan qurut çümülidin mevilärni qizğinip şundaq däydu:

– Һäy, җohut, bu däräqtä nemä qilip jürisän? Şunçä käŋ җahan tursa, meniŋ almamğa çiqtiŋmu? Ozuq keräk bolsa, yärdin izdimämsän.

– Һäy, haramtamaq, bizniŋ heçkimgä ziyinimiz tägmäydu. Özimizniŋ risqimizni šzimiz tepip yäymiz. Sän täyyartap, adämlärniŋ ämgäk qilip šstürüvatqan mevilirini teşip yäp bolduq. Beçarä adämlär saq mevä yälälmäydiğan boldi. Yänä haliŋğa baqmay, çoŋ sšzläysänğu! Seniŋ җaҗaŋni adämlärniŋ almiğa çaçidiğan dorisi bärsun!

Çümüliniŋ doriniŋ gepini qilivatqinini aŋlap, jugaçlap qalğan qurut:

– Җenim ağinä, astiraq sšzliginä. Gepiŋni bağvän aŋlap qalsa, dorisini kštirip, hazirla yetip kelidu. Sadiğaŋ ketäy qerindişim, buniŋdin keyin undaq gäplärni qilmiğinä, – däp çümüligä yalvuruşqa başlaydu.

– Һäy, beçarä, seniŋ šmrüŋ qisqa. Äҗiliŋ quşlarniŋ yaki bağvänniŋ qolida. Şuŋlaşqa gäp qilişniŋ aldida, oylan. Täyyar ozuqni yäp, jüräk aldi bolup yaşiğiçä, җapa tartsaŋmu, ärkin jürüp, ozuğiŋni šzäŋ tepip yeginiŋ yahşi ämäsmu, – däp çümülä tšvängä çüşüp ketiptu.

Änvär bilän çümülilär

Ätigändä Änvärniŋ padiğa haydap kelivatqan kalisi eriqtiki suni içip bolğandin keyin, birdäm otlimaq bolup, suniŋ u täripigä štkändä, kokatniŋ arisidiki çümülilärniŋ ugisini dässäp buzuvetidu.

Änvär çeçilip kätkän uginiŋ ätrapida u yaq-bu yaqqa säkparä bolup jügräp çümülilärni kšrüp, ularğa içi ağrip, kalisiğa hapa bolğan halda: «Һäy, kalampay, qarap maŋmamsän!? Bu beçarilärniŋ šyini väyran qilivättiŋğu», däp aççiğida qolidiki tayiği bilän kalisini bir uruvedi, çšpni yeŋila eğiziğa yalmap salğan kala beşini kštirip jügräp qaçidu.

Änvär kalisini padiğa qoşuvetip, šygä yanğinida, çümülilärniŋ çeçilip yatqan çogani bir taldin çişlävelip jiğivatqinini kšridu:

Һäy, ağinilär, kalamniŋ bu qilğan ädäpsizligi üçün silärdin käçürüm soraymän. Män hazir silärgä šyüŋlarni җšndäşkä yardäm qilay, – däp qolidiki yağaç bilän çogani jiğip dogilap beridu.

Änvär çümülilärni bäk yahşi kšridu häm ularni ayaydu. U kündä ätigändä kalisini padiğa qoşuvetip, šyigä yanğanda, bir siqim nan ugiğini çümülilärniŋ ugisiğa çeçip beridiğan boldi.

Qasim İSMAYİLOV.