Uyğur mätbuati tarihiniŋ tätqiqatçisi

0
193 ret oqıldı

Kšp qirliq vä bir sirliq ädip/ (Kšrnäklik alim Munir Erzin — 90 yaşta)/Uyğurşunaslar arisida Munir İbragim oğli Erzinniŋ orni alahidä. U uyğur keŋäş mätbuati tarihiğa munasivätlik uyğurşunasliqniŋ çoŋ bir sahasidiki «däsläpki qaliğaç». «Uyğur sovet mätbuatiniŋ tarihi» däp atalğan uniŋ däsläpki kitavi 1980-jili näşirdin çiqqan. Mäzkür kitap asasida alim 1983-jili Qazaq SSR Pänlär akademiyasi Çoqan Valihanov namidiki tarih, arheologiya vä etnografiya institutida namzatliq dissertatsiyasini himayä qildi. Ändi 1988-jili bolsa, toluqturulğan mäzkür kitap «Stanovlenie i razvitie uygurskoy sovetskoy peçati» nami bilän Qazaq SSR pänlär akademiyasi Uyğurşunasliq instituti paaliyitini başliğan däsläpki jillarda yoruq kšrdi.

Bu kitap ilmiy җamaätçilikniŋ diqqitini җälip qildi. Çünki kitapta Yättisuda vä keyiniräk Keŋäş İttipaqida, şundaqla uyğurlarniŋ tarihiy Vätinidä uyğur mätbuatiniŋ şäkilliniş җäriyani kšrsitildi. M.Erzinniŋ yänä bir çoŋ ämgigi, u yazma mänbälärni tählil qiliş asasida Şärqiy Türkstandiki mätbääçilik sän°itiniŋ miŋjilliq tarihqa egä ekänligini dälillidi. Moşu kämgiçä uyğurlarniŋ HH äsirdiki tarihiğa beğişlanğan härqandaq kitap Munir Erzinniŋ tätqiqatlirini mänbä süpitidä kšrsätmäy yezilmaydu.

M.Erzinniŋ uyğur mätbuatiniŋ tarihiğa qiziqişi täsadipi ämäs. Çünki u šzi tuğulup šskän Şärqiy Türkstanda mätbuat sahasida helä jil işligändin keyin ilim-pängä käldi.

Munir Erzin 1927-jili 27-oktyabr'dä Altay vilayitiniŋ Burçum şähiridä tuğulğan. Moşu yärdä qazaq tilida mäktäpni tamamlap, Ürümçidiki pedagogika institutida hitay tili fakul'tetida bilim alidu. Şu päytlär, yäni 1940-jillar, tarihiy vaqiälärgä tolup-taşqan dävir edi. Şärqiy Türkstanniŋ üç vilayitidä – İli, Tarbağatay vä Altayda milliy-azatliq härikiti başlinip, Ğulҗa şähirini märkäz qilğan Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti täşkil qilinidu. Ädip institutni tamamliğan päyttä Şinҗaŋda koalitsiyalik hakimiyät işini başlaydu. Uniŋ tärkivigä üç vilayätniŋ väkillirimu kirgüzülgän edi. 1947-jili M.Erzin šziniŋ paaliyitini Ähmätҗan Qasimiy rähbärligidiki üç vilayät inqilavi täripidin çiqirilğan «Şinҗaŋ gezitidä» başlaydu.

Uyğur tili şu päytlärdä Şinҗaŋdiki musulman häliqliri arisida millätlärara munasivät tili süpitidä käŋ qollinilatti. Til üginişkä qabiliyiti bar yaş jurnalistqa uyğur tilida çiqivatqan gezitta işläş qiyin bolmidi. «Şinҗaŋ gezitidiki» iş-paaliyitigä munasivätlik M.Erzin şu dävirdiki säyasiy ärbaplar bilän nurğun arilişidu. Şularniŋ arisida gezitniŋ ideologiyalik yšnilişigä җavap beridiğan İli hakimiyitiniŋ väkili Tursun İsrayilovmu bolğan. Munir Erzin şundaqla uyğur geziti redaktsiyagä işqa täklip qilğan Uyğur Sayraminimu illiq sezimlär ilkidä äsläydu.

Koalitsiyalik hškümät tarqitilğandin keyin M.Erzin Ğulҗa şähirigä qaytip kelidu. Bu yärdä u «İnqilaviy Şärqiy Türkstan» gezitida işläşkä başlaydu. Kommunistlar kälgändin keyin (1950-j.) gezitniŋ nami «İli geziti» däp šzgärtilidu. Moşu gezitta M.Erzin Keŋäş İttipaqiğa kšçüp çiqqiçä, yäni 1955-jilğiçä işläydu. Täkitläş lazimki, Şärqiy Türkstan Җumhuriyiti dävridiki M.Erzinniŋ jurnalistik paaliyitini yaponiyalik Naoko Midzutani tätqiq qildi häm Yaponiya gezitlirida bu häqqidä maqalilarni elan qildi.

Alim Almutida, «Kommunizm tuği» gezitida šziniŋ jurnalistik paaliyitini davamlaşturdi. 1967-jili u Qazaq SSR Pänlär akademiyasi Uyğurşunasliq sektoriğa işqa yštkilidu. Bu yärdä u hitay tilini bilidiğan birdin-bir mutähässis edi. Moşu yärdä işläp jürüp, Qazaq dšlät universitetiniŋ tarih fakul'tetini sirttin oqup tamamlaydu. Äynä şuniŋdin keyin M.Erzinniŋ iş-paaliyiti däsläp Tillar instituti yenidiki Uyğurşunasliq bšlümidä, keyiniräk Uyğurşunasliq institutida (1986 – 1996) davamlaşti. Moşu jillar җäriyanida u tarih bšlümidiki barliq ilmiy layihilärgä qatnaşti. Äynä şu layihilärniŋ biri —«Uyğurlarniŋ qisqa tarihi» kollektivliq monografiyasidiki uyğurlarniŋ moŋğollar dävridiki tarihiğa beğişlanğan bšlümi M.Erzinniŋ qälimigä mänsüp.

Alim şundaqla šziniŋ milliti, yäni tatar hälqiniŋ vä duniyadiki barliq tatar җamaätçiliginiŋ tarihiğa nahayiti qiziqidu. Şähsän uniŋ täğdirimu Şärqiy Türkstandiki tatarlarniŋ tarihini äkis ättüridu. Mälumki, HİH äsirniŋ ahiri HH äsirniŋ başlirida Şärqiy Türkstanda tatar җamaätçiligi şäkillängän. Biraq 1950-jilliri nurğunliğan tatarlar çät ällärgä, birinçi novättä, Keŋäş İttipaqiğa kšçüp kätkän. Şärqiy Türkstandiki tatarlarniŋ tarihini M.Erzin šziniŋ ailisiniŋ misalida «Tropoyu predkov» (2005-j.) degän kitavida kšrsitidu.

İlgiri tarih pänidä «qedimiy tatarlar moŋğol tilliq häliq bolğan» degän pikir qeliplaşqan. Bu pikir rus vä keŋäş ilim-pänidimu «Tatar-moŋğol täҗavuzi» däp kšrsitilgän. Sävävi, qedimiy tatarlarniŋ moŋğollardin kelip çiqişi keŋäş dävriniŋ ideologiyalik kšzqarişiğa muvapiq kelätti. Çünki tarihçilar Povolj'ya tatarlirini yärlik (avtohtonluq) däp kšrsitätti. Näq şu päyttä «Bolğar näzäriyäsi» däp atalmiş ideya ammibapliqqa aylanğan edi. Moşu ideyagä muvapiq, «hazirqi tatarlar Volgida šz dšlitini qurğan türkiytilliq bolğarlarniŋ äҗdatliri» däp kšrsitilätti. Demäk, hazirqi tatarlarniŋ Märkiziy Aziyadä yaşiğan qedimiy tatarlarğa heçqandaq munasiviti yoq däp etirap qilinatti. M.Erzin tatarlarniŋ tarihini tätqiq qilişta härtäräplimä yandişişniŋ muhimliğini dälillidi. U Märkiziy Aziyadiki türkiytilliq tatarlar hazirqi tatarlarniŋ kelip çiqişi vä etnikiliq tarihida muhim rol' oyniğanliğini kšrsätti. Märkiziy Aziyadiki tatarlarniŋ tarihi boyiçä hitay mänbäliriniŋ mälumatlirini topliğan alim 2012-jili «Gasırlar sere. Taynı vekov» namliq monografiyasini näşirdin çiqardi. Bu kitapniŋ alahidiligi, u yärdä kštirilgän mäsililärniŋ härhilliği, yäni qedimiy tatarlarniŋ vä Turpan dšlitidiki ottura äsirlärdiki uyğur mätbääçiligi tarihi vä Qazaqstandiki tatar diasporisiniŋ mäsililiri kšrsitilgän. Uniŋ novättiki, 2015-jili yoruq kšrgän «İz glubinı Evrazii» namliq kitavida Yaponiyadiki vä Manҗuriyadiki tatarlarniŋ tarihi tätqiq qilinğan. Qoşumçä qilsaq, qedimiy uyğur tiliniŋ mutähässisi Yüsüp Has Һaҗipniŋ «Qutadğu bilik» kitaviniŋ üç variantini Türkiyadä näşir qildurğan türkşunas alim Raşid Arat Manҗuriyadä tuğulğan. Bu kitapta qedimiy uyğurlarniŋ tarihimu eytilidu. Biz juqurida täkitligän Munir Erzinniŋ ikki kitavida uyğurşunasliq mavzusimu alahidä orunni egiläydu. Moşu yärdä jurnalist Yadikar Sabitovniŋ Munir Erzinni «tatar vä uyğur hälqi arisidiki kšrük» däp atiğanliğini täkitligän orunluq.

Päqät šziniŋ millitini sšygän adämla başqa millätkä hšrmät bilän qaraydu, yahşi kšridu. M.Erzin ahirqi jillarda šziniŋ tarihiy vätini – Tatarstan bilän yahşi munasivätlärni ornatti häm bu mämlikättimu abroyi juquri. U Tatarstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi, jurnalistlar arisida štidiğan «Hrustal'noe pero» konkursiniŋ «Tuğan el» nominatsiyasi boyiçä laureat ataldi. 2005-jili Qazan şähiriniŋ miŋ jilliğini nişanlaş täntänisigä täklip qilindi. M.Erzin 2012- vä 2017-jilliri štkän tatarlarniŋ duniyaviy kongressiniŋ pähriy qatnaşquçisi. U şundaqla Qazaqstandiki tatar җamaätçiliginiŋ җämiyätlik işliriğimu paal qatnişivatidu. Alim Almuta şähärlik tatar milliy mädäniyät märkizi başqarmisiniŋ äzasi.

Bu künlärdä 90 yaşqa kirivatqan Munir İbrahim oğli Qazaqstanda, Tatarstanda vä uyğurlarniŋ tarihiy Vätinidä tonulğan alim vä jurnalist. Uniŋ qälimigä on monografiya, uyğur vä tatar hälqiniŋ mädäniyiti häm tarihiğa beğişlanğan nurğunliğan maqalilar mänsüp. Älvättä, bu utuqlarğa alim šziniŋ ailisi, šmürlük җüpti Gülbanu hädä, qizliri Gülmira vä Zulfiyaniŋ qollap-quvätlişi tüpäyli yätti. Һazir bolsa, Zarif, Daniyar vä Häyrinisa isimliq nävriliriniŋ qiziğini kšrüp yaşimaqta.

Ablähät KAMALOV, tarih pänliriniŋ doktori, professor.