Uyğurşunasliqtiki jirik alim

0
232 ret oqıldı

Mana yerim äsirgä yeqin vaqittin buyan Munir Erzin bilän aka-uka süpitidä arilişip kelivatimiz. Munir aka hälqimizniŋ ilimgä çaŋqaq qälbigä mälhäm bolup, çoŋqur iҗtihat bilän ilmiy-tätqiqat işlirini elip beriş arqiliq äҗdatlirimiz yaratqan näççä miŋjilliq mätbääçilik tarihini qälämgä elip, šlmäslik halitigä kältürdi vä duniyada däsläp uyğurlarniŋ kitap besiş tehnikisini iҗat qilğanliğini barçä alämgä җakalap, hälqimizniŋ bu iҗadiyitini: «…duniya tsivilizatsiyasigä qoşulğan bebaha hässä» däp atidi.

Һä, ataqliq tarihçi, uyğurşunas alim, jurnalist, tärҗiman, uzundin buyan tili bir, dili bir, dini bir uyğur bilän tatar hälqi otturisida dostluq kšrügi bolup kelivatqan Munir İbrahim oğli Erzin uyğur hälqiniŋ äŋ yeqin dostliriniŋ biri.

Munir aka bilän bolğan bir sšhbitimizdä, šz vaqtida Qazanda näşir qilinğan gezit vä jurnallarda mäşhur tatar alimliriniŋ, şundaqla nopuzluq uyğur ädipliriniŋ, uyğur hälqiniŋ bay mädäniyiti, ädäbiyat vä sän°iti, eğiz ädäbiyati toğriliq elan qilinğan kšpligän qiziqarliq materiallar toğriliq qisqiçä eytip berişni iltimas qildim. Şu vaqitta «Ötkän äsirniŋ beşida tatar elidä näşir qilinğan «Şura» jurnalida, «Tärҗiman», «Vaqit» degän gezitlarda qedimiy bay mädäniyät mirasliriğa egä uyğur hälqiniŋ tarihi, mädäniyiti, klassik ädäbiyati toğriliq tatar alimliridin «Şura» jurnaliniŋ baş muhärriri Rizaydin Fähriddinniŋ, alimlar Qurbanğäli Halidiniŋ, İsmayil Gaspirinskiyniŋ, Musa Җärullaniŋ, Nuşirvan Yauşevniŋ, şundaqla ataqliq tarihçi, şair, yazğuçi häm jurnalist Näzärğoҗa Abdusemätov (Uyğur balisi), ataqliq şair, märipätçi vä diniy šlima Abduqadir Damolla, dšlät ärbabi Sabit Damolla käbi uyğur ädipliriniŋ kšpligän diqqätkä sazavär, mupässäl materialliri besilğan. Ular hazirmu šz ähmiyitini qilçilik yoqatmidi, bälki keyinki ävlat tätqiqatçiliri üçün muhim ähmiyätkä egä mänbä bolup hesaplinidu»degän edi.

İlgiri kšpligän tatar alimliri uyğurşunasliq bilän җiddiy şuğullanğan. Mäsilän, mäşhur tatar tarihçisi Häsänğata Ğabäşiy «Türk qävmliriniŋ tarihi» namliq kitavida uyğurlarniŋ qedimiy tarihi, ularniŋ başqilardin helä burun šz yeziğini iҗat qilğanliği vä hakazilar toğriliq intayin täpsiliy, ilmiy asasqa egä mälumatlarni bärgän edi. Ändi keyinki jilliri ataqliq tatar alimi, akademik, tarihçi, yazğuçi, heli märhum Mirqasim Usmanov «Yepilmiğan kitap», «Kümüç qäläm izidin» degän kšlämlik kitaplirida uyğur hälqiniŋ bay qedimiy tarihiğa, mädäniyitigä ait kšpligän mäsililärni otturiğa qoyğan bolup, ular ilim-pän ähli arisida iҗabiy inkaslarni päyda qildi.

Ändi ataqliq uyğur alimliri Abdurehim Ötkürniŋ «Ğäznilär bosuğisida» degän kitavidiki «Uyğur ädäbiyati bilän tatar ädäbiyatiniŋ šzara täsiri» degän qismi, Turğun Almasniŋ «Һunlarniŋ qisqiçä tarihi» namliq ämgigi, Tursun Һoşurniŋ «Şinҗaŋ universitetiniŋ ilmiy jurnalida», şundaqla «Şinҗaŋ iҗtimaiy pänlär tätqiqati» jurnalida elan qilinğan «Tatarlarniŋ kelip çiqişi häqqidä izdinişlär», «Tarihta štkän tatar hanliqliri häm hanliri häqqidä», «Tatar» atalğusiniŋ qollinilğan vaqti häqqidiki izdinişlär» degän maqaliliri uyğur alimliriniŋ tatarlar häqqidä alahidä diqqätkä sazavär ämgäkliridur.

– Män 2007-jili Qazanda Tatarstan Pänlär akademiyasi bilän Duniyaviy tatarlar kongressi iҗraiy komiteti uyuşturğan pütkül duniya tatar alimliriniŋ forumiğa qatnaşqan edim. Äynä şu forumda «Tatar» atalğusiniŋ kelip çiqişiğa munasivätlik bäzi mäsililär» degän kšlämlik dokladimda juqurida ismi atalğan uyğur alimliriniŋ ämgäkliridiki mänbälär asasida «tatar» atalğusiniŋ kelip çiqişi üstidä šz pikirlirimni otturiğa qoydum.

Täğdirdaş, uyğur vä tatar hälqi äzäldin qerindaşliq, dostluq riştiliri bilän bağlanğan bolup, här ikki häliqniŋ alimliriniŋ, ädipliriniŋ äzäldinla hämkarlişip kälgänligi, öundaqla moşu dostluq än°änisigä šzämniŋmu bir tamça hässä qoşuş niyitidä paaliyät elip barğanliğim bilän pähirlinimän, – däydu Munir aka.

Qazaqstan şäriqşunasliq ilminiŋ äŋ abroyluq väkilliriniŋ biri, uyğurşunas alim, tarih pänliriniŋ namziti Munir Erzin šziniŋ yaşinip qalğiniğa qarimay, 2012-jili «Ğaserler sere. Taynı vekov» degän ämgigini näşir qildurdi. Mäzkür kitapta muällipniŋ härhil jilliri härhil tillarda elan qilinğan maqaliliri җämlängän. Mäzkür kitapta Märkiziy Aziyadiki tatarlarniŋ qedimiy tarihi vä ottura äsirlärdä Turpan uyğur dšlitidä kitap besiş tehnikisiniŋ päyda boluş tarihi, uyğurlarniŋ dšlätçiligi vä şundaqla mustäqil Qazaqstanda yaşiğuçi tatar diasporisiniŋ hazirqi hayati ohşaş hilmu-hil mäsililär toğriliq sšz bolidu.

Ändi Munir akiniŋ 2015-jili Almutida näşir qilinğan novättiki kitavi «İz glubin Evrazii» däp atilidu. Mäzkür kitapta muällipniŋ uyğur, tatar vä qazaq tillirida elan qilinğan kšpligän maqalilirini rustilliq kitaphanlarniŋ oqup çiqişiğa imkaniyät beridu. Muällip şundaqla bu kitavida šziniŋ Jiraq Şäriqtiki vä uyğurlar diyaridiki tatar diasporisiniŋ tarihi toğriliq tätqiqatliriniŋ nätiҗilirini bayan qilidu.

– 1955-jili Җambul vilayiti Lugovaya stantsiyasigä yeqin bir sovhozda ikki ay etizda işläp, andin bir amal qilip Almutiğa käldim, – däp äsläydu Munir aka. – HHҖniŋ Almutidiki konsuliniŋ muavini Uyğur Sayrani konsulhana yepilğandin keyin Qazaq pedagogika institutida oquşini davamlaşturuş üçün qalğan ekän. Meni 1947-jili «Şinҗaŋ gezitiğa» tärҗimanliqqa işqa täklip qilğan, keyin Ğulҗida «İnqilaviy Şärqiy Türkstan» geziti redaktsiyasidä hizmätdaş bolğan äynä şu Uyğur Sayrani edi. Män bu kona säpdişimni izdäp taptim. U meniŋdin hal-ähval sorap, meni Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi Uyğur sektoriniŋ rähbiri, yazğuçi vä jurnalist Qadir Һasanov bilän uçraşturdi vä meniŋ Almutiğa ailäm bilän kšçüp kelişimgä yardäm berişni iltimas qildi. Uyğur Sayraniniŋ kona tonuşi ekän. Qadir Һasanov maŋa yardäm beridiğanliğini bildürdi.

– Meniŋdä «Jenmin' jibao» gezitiniŋ uyğur hälqiniŋ tarihi vä mädäniyiti toğriliq materiallar berilgän birnäççä sani bar, ägär vaqtiŋiz vä imkaniyitiŋiz bolsa, moşu materiallarni uyğur tiliğa tärҗimä qilip berämsiz? – däp u maŋa gezitniŋ üç sanini bärdi.

Män gezitlarni elip, qonalğuğa çüşkän šygä käldim vä gezitniŋ üç saniğa berilgän kšlämlik materialni tärҗimä qilişqa kiriştim. Yaşliq degän yaşliqtä! Taŋ atqiçä kšz jummay uni tärҗimä qilip, ätigän saat onlarda Qadir akiniŋ hozuriğa elip kirdim.

– Vah, nemä degän çapsan, qandaqmu ülgärgänsiz? – däp u tärҗimini diqqät bilän oquşqa başlidi. Oquvetip, birnäççä qetim maŋa mänilik qarap qoydi.

– Moşuniŋ hämmisini šziŋiz yalğuz tärҗimä qildiŋizmu? – däp soridi u gumanlinip.

– Qadir aka, män çättin kälgän adäm, bu yärdä meniŋ heçkimim yoq, maŋa kim yardäm berişi mümkin?

U tärҗimini oqup çiqip, nahayiti oŋuşluq çiqqanliğini bildürdi.

– Män Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ Sovhozlar ministrligigä (u jilliri şundaq ministrlik bolğan ekän) iltimasini ävätivättim. Uniŋda sizniŋ Almutiğa kšçüp kelişiŋizgä ruhsät berişini iltimas qildim. Bir-ikki kün içidä җavap alimän däp işinimän, – dedi Qadir aka.

Biyil 2 – 6-avgust künliri Tatarstan paytähti Qazan şähiridä pütkül duniya tatarliriniŋ 6-qurultiyi boldi. Munir aka mäzkür qurultayğa täklip bilän berip, qatnişip käldi.

– Män qurultayda tatar hälqiniŋ milliy maaripi, tarihi, tili, tatar-uyğurniŋ dostluq riştiliri, qedimiy uyğur mätbääçilik tarihi ohşaş mäsililärni šz içigä alğan helä mupässäl doklad bilän sšzgä çiqtim, – däydu Munir aka. – Qurultayniŋ eçiliş märasimida baştin-ayaq riyasätçilik qilğan Tatarstan Dšlät keŋişiniŋ räisi Färid Muhametşin jiğinni täntänilik eçip, çät ällärdin kälgän mehmanlarni täbrikligäç, šz sšzidä: «Bu qurultayğa Qazaqstandin kälgän ataqliq tarihçi, uyğurşunas alim Munir İbrahim oğli Erzin iştrak qilmaqta, pat-arida u šziniŋ  90 yaşliq tävälludini nişanlaydu. Aqsaqal alimni bu şanliq märikisi bilän çin qälbimizdin täbrikläymiz», däp meni mubaräklidi. Qazan şähiridä çät ällärdä yaşiğuçi millätdaşlar mirasgahi bar ekän. Män mäzkür mirasgahqa uyğurlarğa, tatarlarğa täälluq bolğan bäzi materiallarni tapşurdum.

Moşu yeqinda Munir akini Tatarstanniŋ tunҗa prezidenti, hazir dšlät mäslihätçisi Mintemir Şaymiev, Pütkül duniya tatarlar kongressi iҗraiy komitetiniŋ räisi Rinat Zakirov, şundaqla Tatarstanniŋ Astanadiki toluq hoquqluq väkili Väli Rustämlär Munir akini 90 yaşliq märikisi bilän mubaräkläp, täbriknamilärni ävätti.

Bizmu, «Uyğur avaziniŋ» miŋliğan muhlisliri, bu tävärük alimimizni şanliq tävälludi bilän sämimiy täbrikläp, uniŋğa mustähkäm salamätlik, uzaq šmür häm hatirҗämlik tiläymiz.

Yadikar SABİTOV.