Äҗdatlirimiz kiygän tarihiy kiyimlär

0
369 ret oqıldı

Uyğurlar kiyim-keçäk mädäniyi-tigä qädäm taşliğandin başlap, kiyinişkä alahidä etivar bärgän. Qoli gül, hünär-sän°ätkä mahir äҗdatlirimiz asasän juŋ, ipäk, pahta rähtliridin toqulğan nahayiti näpis kiyimlärni kiygän.  Hälqimiz tarihta rähtni ikki mänbägä tayinip paydilanğan. Birinçisi, šziniŋ šzgiçä toqumiçiliq maharitigä asaslinip, härhil güllük, gülsiz, arilaşma talaliq rähtlärni toquğan. Uniŋdin taşqiri sirttin kirgüzülgän rähtlärni işlätkän.

Äyni zamanlarda äҗdatlirimizda ipäk rähtkä gül basidiğan «çäkin» degän tehnika bolğan. Şundaqla ikki hil talani arilaşturup räht toquydiğan «yatuq» namliq äsvaptin paydilanğan. Uniŋda toqulğan rähtniŋ šrümi җuŋ jiptin, arqiği pahta jiptin işlängän. Uni «çüz» däp atatti.

Hälqimizdä şuniŋ bilän billä zär besiş, käştiçilik, terä aşlaş häm pişşiqlaş tehnikilirimu bar edi. Uyğurlar šzliri käşip qilğan mähsus äsvaplarniŋ yardimi bilän päqät kiyim-keçäklärgila ämäs, bälki dästihan, ğoҗun qatarliq turmuş buyumliriğimu käştä basqan.

Uyğurlarda aldi vä arqisida qayrimisi bar qalpaqni «qoturmabšk» däp atiğan. Yamğur yaqqanda yaki şuvurğan çiqqanda kiyidiğan «yaŋalduruq» degän kigiz qalpiğimu bolğan. U «yamğurluqbšk» däpmu atilatti. Һärhil qäbililärniŋ šzlirigä has baş kiyimliri bolup, ular bir-biridin päriqlinätti. Mäsilän, aq tivittin işligän bšk — «qiymaçni» asasän çigillär kiyätti. Һärhil gül çekilgän, altun qadaqlar tutulğan bšk  juŋdin toqulğan, dubulğa içigä kiyidiğan baş kiyim «kädük» degän namlarğa egä bolğan. Äҗdatlirimiz baş kiyimni başta muqum turğuzuş üçün ipäktin toqulğan eŋäkbağni (saqalduruq) işlätkän. Buni ayallar pürkänҗisigä boquç süpitidimu paydilanğan.

Hälqimizdä ärlärniŋ jiletkisi «içmäk» däp atalğan. U teridin yasilatti. Ayallar kiyidiğan jiletkiğa «arti» däp nam berilgän. Bağirdaq (byustgal'ter) degän iç kiyimni ayallirimiz näççä miŋ jillar ilgiri kiygän.

Hälqimizniŋ tarihta kiygän taşqi kiyimlirimu hilmu-hil. Yäni qama, bulğun, süsär teriliridin tikilgän «içük» degän toqulğan rähttin tikilgän çäkmän çapan «qars» däp atalğan. Äҗdatlirimiz şundaqla päsillärniŋ türlirigä qarap hayvan teriliridin iç elip tikilidiğan җugilarni, süpätlik işlängän kamzollarni, tonlarni, pahtiliq çapanlarni kiygän. Şahlar, ämäldarlar, zärbab tonlarni kiyip, bällirigä altun, kümüç, mis toqiliq kämärlärni bağlatti. Һärhil räŋlik yaquttin kšz quyulğan altun toqiliq bälbağlar (tuş) padişalarğa has edi.

Uyğurlarda štüklär nahayiti sipta, näpis tikilip, uniŋ tumşuq-paşniliri täŋgilär bilän näqişlinätti. Buni «tizilduruq» däp atiğan. Ayallarniŋ štügi (bškün) uniŋdinmu kšrkäm zenätlinätti. Bulardin taşqiri soğ štmäs üçün tiziğiçä kiyivalidiğan štük (yeşim yaki sapma) çaqqan häm yenik sändäl käşimu (uni çigillar «sama» däp atiğan) häm bar.

Uyğurlar şundaqla җäŋlärdä kiyidiğan mudapiä kiyimi — savutnimu kiygän. Uniŋ härhil täŋgilär bilän bezälgänliri «kšpyariq» däp atalğan. Şundaqla zänҗirdin toqulğan savutmu (sayyariq) alahidä ammibapliqqa egä edi.

Juqurida qäyt qilinğanlardin taşqiri hälqimizdä yamğurda yepinçä bolidiğan — yalam, padiçilar kiyidiğan yäŋsiz kepinäk ton — yaptaj, suğur terisidin işlängän yepinça — kämäk, «ätäklik» däp atalğan päştambal qatarliq kiyim-keçäklär, «äliklik» däp nam alğan qolqaplar (uni hazir «päläy» däymiz) moҗut bolğan.

wiki.izda.com

Bälüşüş