Millät keläçigi, birinçi novättä, ziyalilarğa bağliq

0
524 ret oqıldı

Erşat ÄSMÄTOV, «Uyğur avazi»/ Ötkändä bir mädäniy çarä-tädbirgä qatnişip qaldim. Uniŋğa alimlirimiz, yazğuçi-şairlirimiz, sän°ätkar-rässamlirimiz, qisqisi, barliq sahalardin degidäk väkillär iştrak qildi. Qatnaşquçilarniŋ hämmisi — uyğurlar. Ariliqta novät bilän sšzgä çiqqan aqsaqal alimlirimizniŋ biri nutqini «Qaysi tilda sšzlisäm durus bolidekin!» degän ibaridin başlidi. Şu arida zaldikilärniŋ biri «Öziŋiz qaysi millät väkili bolsiŋiz, şu tilda sšzläŋ?» däp loqma taşlapmu ülgärdi.

Alim akimizniŋ äşu orunsiz soali häqiqätänmu qatnaşquçilarda külkä päyda qildi. Jiğilğanlarniŋ hämmisi uyğurlar tursa, mundaq päyttä qaysi tilda sšzläş toğriliq gäpni qilişniŋ haҗiti barmedi? Kim bilsun, mümkin, uniŋ kšpçilik aldida šziniŋ kšp til bilidiğanliğini täkitligüsi, şuniŋ bilän pähirlängüsi kälgändu? Undaq bolğan halättimu, bu biz üçün yeŋiliq ämäs. Һazirqi päyttä härbir uyğur ana tilidin bšläk qazaq häm rus tillirini mukämmäl bilmisimu, ärkin sšzläydu desäk, aşurup eytqanliq bolmas.

Mäzkür baş qoşuşta sšzgä çiqquçilar kšp boldi. Ularniŋ bäziliri uyğurçisiniŋ yahşi ämäsligini eytip, rus tilida sšzläş istigini bildürsä, ayrimliri nutqini uyğurçä başlap, rusçä ayaqlaşturdi.

Mana, Qazaqstanniŋ šz mustäqilligini alğiniğa çaräk äsirdin aşti. Bu yaş mämlikät üçün bäk qisqa muddät bolğini bilän, insan üçün 25 jil az vaqit ämäs. Mabada bizniŋ rustilliq ziyalilirimiz mustäqillikniŋ däsläpki jilliridila dšlät tilini häm ana tilini üginişkä җiddiy bäl bağliğan bolsa, bügünki küngä qädär bu tillarda taza sšzläpla qalmay, bälki mätbuat sähipiliridä šz pikrini izhar qilalaydiğan däriҗigä yetişi mümkin ediğu! Äpsus, hazir mustäqil Qazaqstanda här millätniŋ šz ana tilini saqlap, rivaҗlanduruşqa käŋ imkaniyät yaritilsimu, šzimizniŋ bäzi uyğur ziyaliliriniŋ maqalilirini rusçidin tärҗimä qilip, andin gezitqa elan qilip kelivatimiz.

«Һäҗäp, — däp oylaymiz bäzidä. — Uyğur tili üginişkä şunçilik qiyin tilmu? Täläppuz qilişqa uyilidiğan yaki nomus kšridiğan yeqimsiz tilmu?» Yaq. Һärgiz undaq ämäs!

Birinçidin, uyğur tili — animizniŋ aq süti bilän qenimizğa kirgän häm siŋgän muqäddäs til.

İkkinçidin, uyğur tili — härqandaq dävirdä, tüzümdä šziniŋ qädir-qimmitini yoqatmiğan, başqa tillarğa asas bolğan qedimiy til.

Üçinçidin, uyğur tili — bügünki kündä kšpmillätlik, mustäqil Qazaqstanniŋ dšlät tiliğa äŋ yeqin qerindaş til.

Bizçä, ana tilimizni saqlap, hšrmätläp, rivaҗlanduruş häm täşviqat qiliş üçün kältürülgän moşu üç fakttin artuq ispat-dälilniŋ haҗitimu bolmisa keräk. Һä, häliqni başlap maŋidiğan bäzi ziyalilarniŋ juquridiki täläplärgä riayä qilmayvatqini, älvättä, eçinarliq.

Toğra çüşiniŋki, hšrmätlik gezithan, biz bu yärdä barliq ziyalilirimizni «bir tayaqta haydaş» niyitidin jiraqmiz. Hudağa şükri, hälqimiz hazir jürigi «uyğur» däp soqup turidiğan millätpärvär, vätänpärvär ziyalilardin hali ämäs. Җümlidin ilgiri ana tilida bir eğiz sšz qilalmisimu, keyinki jillarda tirişip-tirmişip, izdinip, җämiyätlik işlirimizğa yeqindin arilişip, bügünki kündä uyğurçä «bulbuldäk sayrap jürgän» rustilliqlirimizmu bar. Ularniŋ bäziliriniŋ hätta milliy näşirlirimizgä yezilip, turaqliq oqurmänlirimizgä aylinivatqanliği hämmimizni hoşal qilidu. Gayida, hätta, «jürigidä ot turmaq, çoğ yoq ayrim uyğurtilliqlirimiz şulardin ülgä alsekän» degän oy kelidu bizgä.

Juqurida qäyt qilinğan pikirlirimizni pändi-nesihät bilän ämäs, HH äsirniŋ beşida hayat käçürgän qazaq hälqiniŋ ot jüräk pärzändi Halel Dosmuhamedovniŋ: «Millät tiliniŋ buzuluşiğa, birinçi novättä, uniŋ ziyali ähli säväp bolidu. Çünki ular šzgilärniŋ täsirigä tez uçrap, ana tilni šzgärtiş җäriyaniniŋ bayraqdarliriğa aylinidu» degän näqili bilän hulasiläşni toğra kšrduq.

Bälüşüş