Lekim İbragimov: «Keläçigimizni oylisaq, štmüşimizgä qaytişimiz keräk»

0
807 ret oqıldı

ŞÄHS/ Lekim Һakim oğli İbragimov, 1945-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Kiçik Dehan yezisida tuğulğan. 1971-jili Almutida N.Gogol' namidiki bädiiy uçiliöeni, 1977-jili Taşkänttä N.Ostrovskiy namidiki Dšlät teatr vä rässamçiliq institutini tamamliğan.

Şuniŋdin buyan rässam kšpligän җumhuriyätlik, häliqara kšrgäzmilärniŋ dayimiy qatnaşquçisi. U 1998-jili Özbäkstan Bädiiy sän°ät akademiyasiniŋ altun medali bilän täğdirländi. Şu jili Parijda bolup štkän häliqara rässamlar Qurultiyiğa qatnaşti. 1999-jili Lekim İbragimov Özbäkstan Bädiiy sän°ät akademiyasiniŋ akademigi atiğini elişqa muyässär boldi. Rässamniŋ äsärliri Germaniya, AQŞ, İtaliya, Avstriya, Yaponiya, İzrail, Һindstan vä Rossiyaniŋ şähsiy mirasgahliridin orun alğan.

Özbäkstan häliq rässami, Rossiya Bädiiy akademiyasiniŋ Pähriy äzasi, Özbäkstan Rässamlar ittipaqiniŋ äzasi, akademik.

Lekim İbragimovniŋ iҗadiyät nämuniliri nurğunliğan täsviriy sän°ät muhlisliriniŋ diqqitini šzigä җälip qilmaqta. Yeqinda u Almutiğa kälgän ekän. Rässamniŋ bu qetimqi säpiridä biz uniŋ bilän sšhbätlişiş imkaniyitigä egä bolduq. Şämşidin AYuPOV,

«Uyğur avazi»

– Lekim aka, sšhbitimizni sizniŋ qandaqlarçä rässamliq sän°itigä iştiyaq bağlap qalğanliğiŋizdin başlisaq.

– Baliliq çeğim štkän qedimiy uyğur yezisi — Kiçik Açinoqiniŋ (hazirqi Kiçik Dehan Ş.A.) gšzäl täbiiti, ustazlirimniŋ bärgän bilimi, ata-anamniŋ tälim-tärbiyisi häm uruq-tuqqanlar arisida sazändilärniŋ, momilirimniŋ içidä käştiçilik bilän şuğullanğanlarniŋ boluşi meniŋ rässam bolup yetilişimgä mädät bärgän bolsa keräk däymän. Moşu yärdä yänä bir eytip ketidiğan närsä, bir küni yezimizğa birnäççä rus ustisi kelip, yeŋidin selinivatqan klubniŋ bezäş işlirini qolğa aldi. Bizniŋ šy klubqa yeqin bolğanliqtin, här küni degidäk män ularniŋ yeniğa berivalattim. Anda-sanda zal içidä çeçilip yatqan aq qäğäzlärgä, šzämçä ularni ägişip, ohşisun-ohşimisun, bir närsilärni sizip qoyattim. Gayida ular maŋa härtürlük räsimlärni, figurilarni sizip kšrsitättidä, andin äşu teriqidiki tapşurmilarni berätti. Män şu künila berilgän räsimlärni, pämimniŋ yetişiçä, sizip çiqip, ularğa kšrsitip, pikirlirini aŋlaşqa aldirattim. Qisqisi, här küni degidäk äynä şu rus ustiliriniŋ qeşida jürüp, rässamçiliq sän°itigä häväs bağlap qaldim. Keyiniräk, däsläp Kätmän, andin Çarin, Aqsu, Çonҗa yezilirida işlävatqan käspiy rässamlardin tälim-tärbiyä aldim.

– Öz iҗadiyitimni däsläp grafikidin başlidim. Oylap kšrsäm, hayatimniŋ 30 – 40-jilini moşu sahağa beğişlaptimän. Ändi moy qälämgä tutuş qilğan štkän äsirniŋ 90-jilliri tarihiy Vätinimizgä berip, «Miŋ šyni» ziyarät qilip kälgändin keyin, šzämgä çoŋ yeŋiliq tapqandäk boldum. Şuniŋdin beri «Miŋ šy» rohini moy qäläm arqiliq äsärlirimgä җür°ät vä җoşqun iҗtihat bilän siŋdürüşkä tirişip, intilip kelivatimän. Şäriq miniatyuriliridiki äҗayip şäkillär meni ilhamlandurdi. Miniatyurilarda, qedimiy sürätlärdä äҗdatlirimiz vaqiä yaki mänziriniŋ real kšrünüşini päqät sizipla qoyuşni mähsät qilmiğan. Ular vaqiälärdiki rohiy häqiqätlärgä, härbir siziqniŋ janliq boluşiğa, räŋlär җilvisigä alahidä etivar bärgän. Demäk, härbir siziqta mälum bir vaqiä, kšrünüş äkis etilgän degän sšz.

«Miŋ šydiki» räsimlär äҗdatlirimizdin qalğan büyük miras ekänligi talaşsiz. Ändi bügünki uyğur rässamliri äynä şu bay sän°ätkä varisliq qilivatidu, däp işäşlik eytalamsiz?

– Rast, mundaq bay sän°ätkä varisliq qiliş, älvättä, asan ämäs. Meniŋ kšzqarişimçä, äynä şu äҗdatlar iҗadiyitiniŋ muqäddäs rohi bizni alğa başlimaqta. Ägär duniyaviy täsviriy sän°ät täräqqiyati häqqidä sšz qozğisaq, duniyada ikki asasiy jirik yšniliş, yäni evropiliq vä uyğurçä yšniliş moҗut. Biz, uyğur rässamliri, evropiliq yšniliştä on-jigirmä jil oquduq. Gäp yoq, bu yšniliştä bilim alğan kšpligän talantliq rässamlar bar. Biraq bu yšniliş arqiliq heçqaysimiz duniya sähnisigä çiqalmiduq, qopal eytqanda, uniŋ bizgä paydisimu bolmay qaldi. Şuŋlaşqa härbirimiz šzimizgä has yolni tepip, päqät qedimiy mäktivimizgä qaytiş keräkligini, yäni äҗdatlirimiz qaldurup kätkän uyğur yšnilişidiki mäktäpni tikläşniŋ häm şuniŋğa tayinişniŋ zšrürlügini toğra kšrduq häm eniq his qilduq. Män bu pikirni çät ällärdä oquvatqan uyğur studentliriğa lektsiya oquğan päytlirimdimu dayim täkrarlattim. Ular meni toğra çüşändi däp eytalaymän. Undaq bolğini, bügünki kündä äynä şu jigitlär, eytayluq, mälum bir kino çüşärsä, uniŋğa uyğur muqamlirini, milliy ussullirimizni qoşup, uniŋğa yeŋiçä tüs berip degändäk iҗadiy işläp kelivatidu. Qisqisi, äҗdatlardin qalğan büyük mirasqa varisliq qiliş – bizniŋ muqäddäs väzipimiz.

Milliy rässamçiliğimizniŋ štmüşi bilän bügünigä qandaq baha berisiz? Keläçigigä qandaq ümüt bağlaysiz?

– Täkitläş lazimki, «Miŋ šyniŋ» miŋliğan siziqliri moҗut. Biz ularni çoqum tepip, yaşlirimizniŋ säviyäsigä kiçigidin siŋdürüşimiz lazim. Bir sšz bilän eytqanda, ägär keläçigimizni oylisaq, štmüşimizgä çoqum qaytişimiz keräk. Evropida zamanisida häliqni hristian dinida qattiq tutqanliqtin, ular alim-pazillarni šltürüp, yaratqan ämgäklirini kšydürgän. Vaqitniŋ štüşi bilän ularmu iҗadiyät adämlirisiz täräqqiyatniŋ bolmaydiğanliğini çüşinip, yäni keläçigini oylap, qaytidin štmüşini tikläşkä yüzlängän. Ägär XV äsirdä, yäni Uluqbäg dävridä, Sämärqänttä bärpa qilinğan jirik observatoriya kšydürülüp, yär bilän yäksän qilinmay, bälki bilim vä ilim-pänni yüksäk däriҗigä kštärgän bolsa, mümkin, Ayğa birinçi bolup aziyalik adäm çiqqan bolar edi.

Mälumki, Kuçada, Turpanda äҗdatlirimiz täripidin bärpa qilinğan bebaha bayliqlirimizni, nadir äsär-ätiqilirimizni evropiliqlar elip ketip, ulardin kšp närsilärni ügändi häm šzläştürdi. Һä, biz bolsaq, qolumizdiki altunniŋ qädrini bilmiduq. Eniğiraği, uni saqlap qalidiğan adäm çiqmidi. «Miŋ šydiki» miŋliğan bayliqlirimizni šz qolumiz bilän oyup-kesip çiqirip, ärzimigän pulğa setip, ularni eşäk vä tšgilärgä artip, çätälliklärgä degän yerigä apirip bärduq. Һazir ularni qayturuvalimiz desäk, millionlap pul tšläşkä  toğra kelidu häm uniŋğa çamimizmu yätmäydu.

Rast, evropiliqlar «Miladimizniŋ III – VI äsirlirigä täälluq bolğan äynä şu bebaha mirasni Şäriqtin — uyğurlardin alduq häm miniatyuriniŋ asasini salğanmu uyğurlar» däp iqrar qilivatidu. Bu toğrisida birqançä äsärlär yoruq kšrdi, kataloglar çiqirildi. Äynä şu kitaplarni oquğandin keyin kšzümiz eçildi.

Mälumki, nurğunliğan mäniviy durdanilirimiz Frantsiyaniŋ, Angliyaniŋ, Germaniyaniŋ, İtaliyaniŋ mirasgahlirida saqlinivatidu. Bäzidä «bayliqlirimizni çätälliklärniŋ elip kätkini toğra boğankän», däp qoyimän. Sävävi, bügün äynä şu bebaha durdanilirimiz arqiliq uyğurlarni, җümlidin uniŋ mädäniyitini duniya ähli tonuvatidu häm ular bizni nadir mädäniyätni bärpa qilğan qedimiy millät süpitidä etirap qilidu. Demäk, biz, uyğur rässamliriniŋ, tayinidiğan büyük mäktivimiz barkän, ändi şu «Miŋ šy» tamliriğa sizilğan räsimlärdiki tilsim sirlarni qetiqinip üginip, şu milliy yšnilişkä qaytip kälmisäk bolmaydu. Şähsän šzäm äynä şu mirasgahlarni kšzdin käçürüp, kitaplarni oquğandin keyin, şundaq oyğa käldim.

Ändi Turpandiki, Kuçadiki mäniviy bayliğimizni kšrüp çiqqandin keyin, štmüşkä qaytmisaq bolmaydiğanliğiğa yänä bir qetim toluq  kšzüm yätti vä Evropa mäktivini taşlap, Uyğur mäktivigä bät buridim. Uni çüşiniş häm üginiş üçün 30 — 40 jil kätti. Män moşu jillar mabaynida päqät uyğurçä yšnilişniŋ birla – sizğan räsimlirimdiki milliy rohni yeŋiçä şeir şäkli arqiliq ipadiläş uslubini taptim. Eçinarliği, tarihiy Vätinimizdiki daŋliq rässamlirimiz, addiy til bilän çüşändürsäm, yenida uyğurniŋ äҗayip çirayliq «milliy çapini» tursimu, moşu kämgiçä Evropiniŋ «kostyumini» kiyip jüridu. Biz evropiliq yšniliştä yüzligän ämgäkni vujutqa kältürsäkmu, bäribir ularğa riqabätçi bolalmaymiz. Sävävi, bu yšniliştä ularda paaliyät elip berivatqan bizdinmu daŋliq iҗatkarlar bar. Diqqät qilidiğan yänä bir närsä, eytayluq, biz, uyğurlar, nemislarğa läŋmän täyyarlaşniŋ retseptini berip, u taamni täyyarlaşniŋ usullirini qançä ügätsäkmu, ular bäribir bizdäk ohşitalmaydu. Çünki bu hislät ularniŋ qeniğa siŋmigän. Demäk, hämmä närsini jüräk bilän his qilip säzgändila, kamalät çoqqisiğa yätkili bolidu. Eytqan bolar edimki, biz duniyağa evropiliq yšniliş bilän ämäs, äҗdatlirimiz bizgä qaldurup kätkän uyğurçä yšniliş arqiliqla tonulimiz.

Sizniŋ moy qälimiŋizdin pütülgän räsimlärdiki filosofiya päqät sizgila täälluqtäk. Şundaqla sizniŋ şeir yazidiğanliğiŋizdinmu hävirimiz bar. Şeirliriŋizda abstraktliq çüşänçilär besimdäk. Mümkin bolsa, şeir qurliridiki tilsim sirlarni aydiŋlaştursaq?

– Män äslidä äjdatlirimizdin qalğan qedimiy dävirdiki räsimlär, miniatyurilar, yartaşlardiki räsimlär, qorğan vä qäl°älär, hulläs, büyük İpäk yolidiki yeza, qişlaq vä şähärlärniŋ qedimiy tarihi toğrisidiki täsävvurlirim asasida iҗat qilimän. Ändi şeirni asasän rus tilida häm käypiyatim bolmiğan päytlärdä yazimän. Biraq män šzämni şair däp hesaplimaymän. Şundaqla şeirni bir keçidä yezivetip, ätisi uni näşirdin çiqirişqa härikät qilmaymän. Yazğan bir misra şeirim jillap qoyun däptirimdä turğan päytlärmu boldi. Bäzidä ularni oqusam, kšŋlümgä yaqmay qalidu. Qaytidin yeŋiçä iҗat qilişqa tirişimän. Mana şu şeirlirim ayrim kitap bolup besildi. Ularni başqa tillarğa tärҗimä qilğuzuş niyitimmu boldi. Päyti kelip, Germaniyadä birnäççä qetim şähsiy kšrgäzmä uyuşturdum. Äynä şundaq kšrgäzmilärniŋ biridä nemis yazğuçisi Fridrih Hittser bilän tonuşup qaldim. Özi rus tilini yahşi bilidekän. U meniŋ yazğan şeirlirimni, ularğa beğişlanğan grafik räsimlirimni kšrüp, «Şeirliriŋizni nemis tiliğa tärҗimä qilsam», degän täklipni bärdi. Һämkarlişip işliduq. Nätiҗidä şeirlar bilän grafik räsimlirim җämlängän «Män bäş miŋ jil ilgiri tuğuldum» särlävhilik çoŋ kitavim Şveytsariyadä näşir qilindi. Uniŋ bir nushisi hazir Parijda, Luvr kitaphanisiniŋ fondida saqlinivatidu. U şeirlarda šzämniŋ iҗatkar süpitidä duniyağa bolğan kšzqarişim ipadilängän. Bu misralarni simvolistlar stilida yazdim. Uniŋda mundaq qurlar bar: «Keläçäkni izdäp män qayttim štmüşkä».

Yeqinda Çimkänt şähiridä «Qälbim sirliri» («Moe otkrovenie») namliq rus tilida yezilğan yänä bir kitavim yoruq kšrdi. U hšsnihät bilän yezilğan qolyazma şeirlar bolup, härbir misra ärkin işlängän grafika uslubi bilän bezälgän. Räsim yaki illyustratsiya bilän şeir misraliri bir-biri bilän ziç bağlinip, birtutaş kompozitsiyani täşkil qilidu.

– Milliy rässamçiliğimizdiki, häm štmüştiki, häm hazirqi, untulğan yaki häqiqiy bahasini alalmiğan yaki ämgigi adil bahalanmiğan iҗatkarlar retidä kimlärni atiğan bolar ediŋiz?

– «Miŋ šy» räsimliri vä uni sizğan rässamlar ätrapliq tätqiq qilinmidi. Rast, zamanisida bu iş bilän arheologlar, tarihçilar şuğullandi. Amma ular salahiyätlik mutähässislär täripidin, yäni rässamlar üginilip, bahalanğini yoq. Rässamlirimiz yaratqan nämunilärniŋ kälgüsi täğdirini oyliğan heçkim bolmidi. Rast, Märkiziy Aziyadiki moy qäläm vä grafikiniŋ şäkillinişi vä täräqqiyati mädäniyätşunasliq pänliriniŋ namziti Һakimҗan Güliev täripidin qismän tätqiq qilindi. U päqät birla täripini, yäni zamaniviy rässamlarda milliylik sadasi barmu, yoqmu, degän qirinila qaraşturdi.

Sir ämäski, täsviriy sän°ätniŋ täräqqiyatiğa šz tšhpisini qoşqan kšpligän daŋliq moy qäläm sahibliriniŋ ämgäkliri häryan tarilip kätti. Moşu kämgiçä äynä şu milliy puraq orğup turğan äsärlärni jiğip, bir yärgä toplap, saqlaydiğan birär sän°ätsšyär metsenatniŋ çiqmayvatqini, älvättä, eçinarliq.

Buniŋdin bäş-altä jil ilgiri Moskvada eçilğan şähsiy kšrgäzmämni ziyarät qilğan Türkiya älçisi äsärlirimni kšzdin käçürüp çiqqandin keyin, šziniŋ çoŋqur täsirat alğanliğini eytti. Päyttin paydilinip, šzämniŋ Stambulda yaki Ankarada türkiylärniŋ täsviriy sän°ät mäktivini eçiş niyitimniŋ barliğini eyttim. Älçi bu pikirni toluq qollap-quvätläydiğanliğini bildürdi häm bu oyumni Türkiya hškümitigä çoqum yätküzüşkä vädä qildi. Äpsus, kšp vaqit štmäyla, ikki dšlät arisida yüz bärgän kelişmäsliklär tüpäyli, bu izgü iş ämälgä aşmay qaldi.

Sizniŋ iҗadiy utuqliriŋiz, bolupmu «Megakartina» namliq äŋ jirik polotno-äsäriŋiz häqqidä gezithanlar yahşi bilidu. Qazaqstanda uni namayiş qiliş mümkinçiligi yoqmu?

– Niyitim bar, biraq  üç qävätliq bu äsärni Qazaqstanğa äkeliş üçün kšp mäbläğ häm uni qoyuş üçün mähsus җay keräk. Mäsilän, Çehiyagä apirip-äkeliş üçün 15 miŋ AQŞ dolliri särip qilindi. Ändi uni Moskvada Kreml' yenida qoyğinim üçün künigä 9 miŋ AQŞ dollirini tšlidim. Älvättä, u mäbläğni Rossiyadä vä Özbäkstanda paaliyät elip berivatqan bir top sän°ätsšyär tiҗarätçilär šz hšddisigä aldi.

– Yaş rässamlarğa eytar tiligiŋiz barmu?

– Һazirqi ävlat — qetiqinip ämgäk qilmay, yäni yenik yol bilänla şan-şšhrät qazinişqa aldiraydu. Bu uyğur yaşliri arisidiki nahayiti eçinarliq ähval. Uluq kompozitor Çaykovskiy «Adäm balisiğa bir payiz talant yetärlik, biraq şu talanttin paydiliniş üçün tohsän toqquz payiz işlämçanliq haҗät», däp eytqan ekän. Bizdimu talantliq yaş iҗatkarlar yoq ämäs, şükri, bar. Amma ularda äynä şundaq işlämçanliq yetişmäydu.

Ahirqi soal, ailiŋiz toğriliq qisqiçä tohtilip kätsiŋiz?

– Ayalim Märiyäm — rässam-dekorator. U äsli Uyğur nahiyäsiniŋ Çonҗa yezisidin. İkkimiz Almutidiki Gogol' namidiki bädiiy uçiliöeda billä oquduq. Märiyäm uzun jil Taşkänt kino sän°iti jurnaliniŋ bädiiy muhärriri bolup işlidi. Һazir pensiyadä. Çoŋ oğlum — Murat, rässam-dizayner. Känҗä oğlum Ğäyrätmu helä tonulğan rässam. Çoŋ oğlumizdin ikki omaq qiz nävrimiz bar. Bäzidä Märiyäm hädäŋ «Bir ailidä ikki rässamniŋ kšŋlini tepiş qiyinkän. Rässamniŋ ayali boluşqu oŋayiraq. Çünki ikkimiz billä oquduq, hayatniŋ talay sinaqliridin sürünmäy, billä šttuq. Ailä qurup, billä hayat käçürüvatqinimizğa 45 jil boptu. Mundaq eytqanda, siz meniŋ üçün oçuq kitap. Ändi yänä bir rässamni – oğlum Ğäyrätni çüşiniş qiyin boluvatidu. Sävävi, uniŋ duniyaqarişi bizgä tamamän mas kälmäydu. Umumän, HHİ äsirniŋ rässamliri hayatni başqiçä täsävvur qilidekän. Qisqisi, u meniŋ üçün yepiq kitap», däp kayip ketidu. Män uniŋ sšzigä qoşulimän. Һäqiqätän känҗä oğlumizniŋ duniya qarişi başqa. Umu maŋa ohşaş hälqimizniŋ «Miŋ šy» mirasliriğa muraҗiät qilğan. Amma uniŋ duniyağa äkälgän härbir ämgigi çoŋqur mänağa, juquri bädiiylikkä egä. Kompozitsiya quruşta, räŋ tallaşta heçqaysimizğa ohşimaydiğan, päqät šzigä has bir uslubi bar. Һätta Ğäyrät meniŋdinmu eşip kätti, desäm aşurup eytqanliq bolmaydu. Uniŋ iҗadiy paaliyiti toğriliq tehi yeqindila «Uyğur avazida» ätrapliq yezildi.

– Adättä, mundaq päytlärdä sšhbätni iҗadiy muvappäqiyätlär tiläş bilän ayaqlaşturattuq. Män başqiçiräk tiläkni bildürmäkçimän. Sšhbät davamida, siz qäyt qilğiniŋizdäk, milliy täsviriy sän°ätni çüşinidiğan häm uniŋ mahiyitigä yetidiğan märt-märdanä metsenat tepilip, siz arman qilğan türkiylärniŋ täsviriy sän°ät mäktivi šz işigini açqay!

– İlahim, şundaq bolsun!

SÜRÄTTÄ: Lekim İbragimov vä uniŋ äsärliridin reproduktsiyalär.

Bälüşüş