Tavaq hünärvänçiligi häqqidä

0
869 ret oqıldı

Qaça-qomuç yasaş hünärvänçiligi hälqimizdä uzun tarihqa egä. Uniŋ içidiki tavaq qolhünär sän°iti — uyğurlarniŋ äqil-parasiti vä ämgigi bädiligä kälgän qimmätlik sän°ät buyumi. U yeŋi taş qural vä mis qural dävridin tartip hazirğiçä ävlatmu-ävlat davamlişip kelivatqan qulalçiliq hüniri bolup hesaplinidu. Şuŋlaşqimu u iptidaiy mädäniyät tätqiqatida muhim ähmiyätkä egä tarihiy turmuş sayminidur.

Hälqimiz äzäldinla tavaqni «heҗir», «sapal qaça», «ayaq» degän namlar bilän atap kälgän. Büyük mutäpäkkür Mahmut Qäşqäriyniŋ «Divanu luğätit türk» äsäridä Qarahaniylar dävridä türkiytilliq häliqlärniŋ qaçini «ayaq», qulalçini «ayaqçi» däp ataydiğanliği häqqidä yezilğan. Moşuniŋ šzi sapal qoça-qomuç yasaş hüniriniŋ Hİ äsirdila moҗut bolğanliğini kšrsätsä keräk.

Tätqiqatçi Һaҗi Mätmusa «Şinҗaŋ iҗtimay pänlär tätqiqati» jurnalida elan qilğan «Uyğurlarniŋ sapalçiliği vä memarçiliği» maqalisida sapalniŋ tarihi toğriliq mundaq däydu: «Uyğurlar — sapalniŋ käşpiyatçisi. İptidaiy dävridä äҗdatlirimiz otta pişirilgän ozuqluqniŋ ävzälligini bayqiğan. Şuŋlaşqimu çiviqta sevät toqup, içini seğiz lay bilän sugap, qurutqandin keyin astidin ot yaqqan. Nätiҗidä, çiviqlar kšyüp — külgä, seğiz topa pişip, sapal qazanğa aylanğan. Äҗdatlirimiz moşu qazanda su qaynatqan, gšş pişärgän häm tamaq ätkän. Bara-bara ularniŋ qazandin kiçik saymanğa ehtiyaҗi çüşüp, çaqqan häm äplik tavaqni oylap tapqan boluşi mümkin. Şinҗaŋniŋ härqaysi җayliridin tepilğan räŋlik sapal qaçilarniŋ üzigä sevät toqulmiliridiki qiypaş siziqlar, şal şahliri bilän loğaylima çiviq izliri bu päräzimizni mälum däriҗidä ispatlap beräläydu”.

Uyğur qolhünärvänçiligidä tavaqniŋ yasiliş җäriyani birqädär muräkkäp bolidu. U birnäççä basquçtin ibarät. Däsläp seğiz topa tallinip, uniŋdin lay etilidu. Andin mähsus çaq üstidä tavaqniŋ şäkli yasilip, qurutulidu. Keyin räŋ, näqiş berilidu. Buniŋ üçün upa şäklidä ugitilğan qoğuşup, mis, tšmür ugundiliri paydilinilidu. Ahirqi basquçta tavaqlar humdanda 800 gradusluq hararättä 24 saat pişirilidu vä üç kün otniŋ issiğida turğuzulidu.

Bügünki kündä Şiŋҗanniŋ Turpan, Piçan, Yeŋisar, Aqtu nahiyäliridä tavaq yasaş käspi bilän şuğullinip kelivatqan uyğur aililiri nurğun.

Şiŋҗaŋ häliq radiostantsiyasi.

Bälüşüş