«Räyhanniŋ kšŋli»

0
489 ret oqıldı

Sidiq Tursun, 1940-jili Ğulҗa şähiridä tuğulğan. U ottura mäktäptin keyin Şinҗaŋ universitetiniŋ sanaät himiya fakul'tetida oquğan. 1985 – 1995-jilliri «İli däriyasi» jurnalida muhärrir bolup işligän. Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayonluq yazğuçilar җämiyitiniŋ äzasi. Һazir hšrmätlik däm elişta.

Tšvändä gezithanlar diqqitigä ädipniŋ «Räyhanniŋ kšŋli» hekayisini havalä qilivatimiz.

Һämmä iş Sävirdinniŋ ayali Räyhanniŋ qiziqişidin başlandi. Ägär şu işni Räyhan šz kšzi bilän kšrmiginidä yaki hoşnisi Qeyimniŋ ailisidiki ähval yüz bärmiginidä, Räyhan bilän Sävirdinniŋ turmuşi adättikidäk tinç, bir qelipta štkän bolar edi.

Bu qora mähällä boyiçä äŋ çoŋ aililiklär qorasi edi. Qorada yättä-säkkiz aililik turatti. Älvättä, Räyhan bilän uniŋ aqkšŋül, işlämçan, saddä yoldişi Sävirdinmu moşu qorada yaşatti. Ular toy qilip, birnäççä aydin keyinla šy başquruşiniŋ qarimiğidiki çaqqanğina bu ikki eğiz šygä miŋ bir balaliqta erişkän edi. Räyhanniŋ işlimigäçkä, eri iştin kälgiçä aş-tamaqni täyyar qilip, Sävirdinniŋ kiyim-keçäklirigä topa qondurmay çirayliq yasandurup, šyimu häväs bilän çinidäk pakiz tutup kelätti. Öydä hämmä närsä täl, heç närsidin ğäm yoq edi. Şundaqtimu Räyhanğa bir närsä kamdäk, yetişmigändäkla tuyulatti. U iç puşuğini besiş üçün qorodiki hoşnilardin kitap ariyät qilip, oqup jürdi.

Bir küni käçqurunluği yänä kitap eliş mähsitidä ayaq yeqidiki hoşnilarniŋkigä maŋğandi, Qeyimkamniŋ šyi aldidin štüp ketivetip, šy içidin çiqivatqan balilarniŋ külüşkän avazlirini aŋlap, turup qaldi. Kündüzdäk yop-yoruq šy içi derizidin uniŋğa oçuq kšrünüp turatti. Käŋ-azadä šyniŋ otturisidiki üstäl ätrapida Qeyimniŋ bäş balisi külüşkiniçä dadisiniŋ härikätlirigä qarişip oltiratti. Qeyim ünalğudin çiqivatqan muzıkiğa kältürüp ussul oynavatatti. Uniŋ härikätliri şundaq çaqqan vä külkilik ediki, u šziçä çirayliq figurilarni çiqirip aylinip kelip, gah ayali Gülbaharni ussulğa tartsa, gah baliliriniŋ üz-kšzlirini silap ärkilitip qoyatti.

«Tovva» däp piçirlidi Räyhan häyranliqta, – Qeyimkamniŋ kšrünüşi sšrün bolğan bilän mundaqmu hünärliri bar ekändä…».

Ätisi u Qeyimniŋ ayali Gülbahar bilän uçrişip qelip, šziniŋ ahşamqi häyranliğini yoşuralmidi:

– Gülbahar hädä, Qeyimkam häҗäp bir qiziqçi ekän, hä?

– Һäytaŋäy, nemini näzärdä tutuvatisiz?

– Ahşam štüp ketivetip kšrüp qaldim. Qarisam, hämmiŋlarni küldürüp, ärkilitip, ussul oynap ketiptu.

– Vay, şuni dämsiz!? – däp külüp kätti Gülbahar. – U saraŋ, içivalsila şundaq huşhoylişip, eçilip-yayrap ketidu…

Räyhanniŋ demi içigä çüşüp kätti. Yoldişi Sävirdin haraq turmaq, tamakimu çäkmätti. Dayimla biridin ränҗigändäk qapiğini türüpla jürätti. Şuŋlaşqimekin, kamsšz, җimiğur edi. U käçlik tamiğini yäpla, uhlaşqa aldiraydu. Räyhan bolsa, uni oltirip, birdäm-yerimdäm paraŋ selip berişkä qistatti. Sävirdinniŋ eğizidin härbir eğiz sšzni, huddi ambur bilän miqni suğirivalğandäk, šziniŋ soaliğa җavap alatti.

«Bäş bala tapsimu Qeyimkamniŋ šzini yaşlardäk his qilişi – şu içip jürüşidin ekändä… Çirayida bir tal qoruqmu yoq» degän oy kšŋlidin štti Räyhanniŋ. Käçtä u Sävirdinniŋ kelişigä ülgärtip rasa ohşitip säy qoridi.

– Pah, pah, pah! – däp qaqilip kätti Sävirdin säydin bir çoka eğiziğa elipla. – Säy qorudum däp nemilärni qildiŋizuy? Zähärdäk aççiq bir nemini aldimğa qoyup.

– Sizni haraq-paraq içip qalsa däptimän…

– Nemä, haraq-paraq içip qalsa, däptimän?! – Sävirdin hotunini yeŋidin kšrüvatqandäk uniŋğa tikildi. – Elişip qalmiğansiz, nemä boldiŋiz, meniŋ haraq içkinimni nädin kšrdiŋiz?

– …Yaq, ändi… däymäna… – dedi Räyhan šzini aqliğandäk. –Häqlärniŋ ärliri bir ubdan käypä sürüp jüridekänğu. Sizmu är bolğandin keyin haraq içsiŋizmamdu deginimdä…

Räyhan ahirqi sšzlirini tumşuqlirini uçlap, ärkiläp turup eytti.

– Nemilärni dävatisizuy, bügün bir nemä bolmiğansiz? Çüşliriŋiz buzulmiğandu? Bu sšzni bir dediŋiz, ikkinçi eğiziŋizğa alğuçi bolmaŋ-hä!

– Viyäy, mavu ğoҗamniŋ qaynap kätkinini. Häqlärniŋmu içivatqan ärliri sizgä ohşaştu? Yä ularniŋ bir yärliri sizdin artuqmekän? Är degänmiçu, bir šyniŋ zeniti. Häqlärniŋ hotunliri mahtinip: «Bizniŋ šydikilär ahşam palançi restoranda, pokunçilar bilän rasa içişip, taŋ atqiçä oltirişiptu», deyişidekän bir ubdan. Sizmu bir güsmästäk är bolğandin keyin ağiniliriŋiz bilän birdäm-yerimdäm däm elip içip, kšŋül kštirip, iç puşuğiŋizni çiqirip, muŋdaşsiŋiz nemä boptu?

Sävirdin hotuniniŋ eğizidin çiqivatqan sšzlärni aŋlap, heliğiçä daŋqetip turupla qaldi.

– Ey, qoyuŋa sizni… – dedi u ahiri qolini silkip. – Sizmuzä qilidiğan gäp yoqtäk dävatqiniŋizni qaraŋa. Qäyärlärdin üginip käldiŋiz mundaq gäplärni?

Sävirdinniŋ sšzliridin Räyhanniŋ kšŋli ğäş boldi, huddi dadisidin heytliq alalmiğan balidäk, lassidä bolup qaldi.

– Amma här küni käç kirişi bilänla Qeyimniŋ ussul oynap, hotun-balilirini ärkilitip ketişliri kšz aldida namayän bolattidä, käçlik tamaq vaqtida yänila haraq içidiğan ärlär toğrisida sšzläp ketätti.

– Sizniŋ bu tetiqsiz gepiŋizni aŋlaverip, qulaqlirimmu qamap kätti. Ätimalim, sizgä «haraq» markiliq bir җin çaplaşqan ohşaydu, – dätti Sävirdin terikip.

Bir toy küni ağiniliri Sävirdinni otturiğa elivaldi.

– Bir-ikki ryumka içkän šlmäysänuy, – deyişti ular. – Qizlar içivatidu, sän degän oğul baliğu… Anaŋ seni oğul däp tuqqandu?

– Һäy moşuniŋ oğul ekänligigä gumanim bar, – dedi ağinilärdin biri çaqçaq qilip. – Bolmisa içmämdu?

– Şuniŋğa qariğanda, anisi buniŋğa kiçigidä qiz balilarniŋ şümigini selip qoyğan boluşi keräk.

– Öydikilirimu däptu: «Һäy Sävirdin, oğul balilar çšmülidiğan kšlçäkkä çüşmäŋ җumuŋ…».

– Undaqmu däp kätmäŋlaruy, ağinilär, – dedi biri kšyüngän qiyapättä. – Buniŋmu šydikiliriniŋ aldida til qisinçiliği bar yärliri bardur. Bolmisa oğul bala degängä nemä, äl-ağinilärniŋ toyida içmäy?

– Һaraq içiştinğu qaçmaydu bu, biraq äl-ağinilär šyümgä kelip qalsa, haraq äkirip berip çiqimdar boluştin qorquvatqan boluşi mümkin.

Sävirdinniŋ sävri çekigä yätti. Öydikiliriniŋ gäp-sšzliri bilän monu ağiniliriniŋ häzil-çaqçaqliri uniŋ ğururiğa ubdanla täkkän ekän. U aldidiki beliq kšzi qilip tolturulğan ryumkidiki haraqni qoliğa elip, biraqla kštirivätti.

– Uh, oğul bala! Jigit! Jigit!

Ağinilär täräp-täräptin vaqiraşti:

– Mana, adaş, ändi häqiqiy ärlär qatariğa kirdiŋ. Qeni, saqi, Sävirdinniŋ häqiqiy oğul bala bolğini üçün yänä birni kältürgin!…

– Ağinimiz İliyas bilän Mahinurniŋ qutluq toyi üçün qeni, yänä birni! …

– Ştraf! Ağinilär, bu bizdin yoşurunçä içip jürgän ohşaydu. Üç ryumka içipmu zakuska yemida! Zakuska yemigini üçün yänä birni…

Ändi Sävirdingä: «Һaraq iç» däp yalvurup zorlaşniŋ haҗitimu bolmay qaldi. Һär qetimqi novitini tohtatmay «güp-güp» uruvärdi. Kšp štmäy ussulluq muzıka yaŋrap, Sävirdin otturiğa çiqip, läyläp ussulğa çüşti.

– «Qalmaq eti yäm yemäs, yäm yesä torba teşär» däp bizni oŋda qoyamdu nemä bu? – dedi ağinilärdin biri Sävirdinniŋ gäp-sšzsiz içivatqiniğa qarap.

– Һa-ha-ha!!!

Toy oltirişi Sävirdinniŋ namiğa eytilğan yeŋidin-yeŋi gäp-sšzlär bilän qizip kätti. Sävirdinniŋ kelişini tit-tit bolup tšrt kšzi bilän kütüvatqan Räyhan helidin-heliğa tamdiki saatqa qarap qoyatti. Qaysi-bir çağlardidu kšzi uyqiğa ilinğandäk qilivedi, işikniŋ qattiq uruluşidin çšçüp oyğinip kätti.

– Kim u?! – aldirap işikniŋ qeşiğa kelip soridi Räyhan taladiki tivişqa qulaq selip. İşik avalqidinmu qattiğiraq urulup tepildi.

– Kim u däymän? – Räyhanniŋ qorqqinidin avazi titiräp aranla çiqti.

– Kim bolatti, mana män oğul balidäk eriŋ, açä işikni çapsan!

Räyhan işikni eçişiğa äŋ aldi bilän uniŋ dimiğiğa haraqniŋ qaŋsiq hidi uruldidä, Sävirdin säntürülüp kirip käldi.

– Kim u, – däp soraysänğu meni? Meniŋdin başqa bu šygä kim kelidu?

Sävirdin şundaq deginiçä kirip käldidä, safağa šzini taşlidi. Uniŋ üzliri qizarğan bolup, kšzliridin başqiçila bir nur çiqip turatti.

Räyhanniŋ jüräkliri qin-qiniğa patmay oynap kätti. Mana, ahiri kütkinidäk, eri häqlärniŋ ärliridäk içip käldi! Ändi Räyhanmu başqa ärlärniŋ hotunliridäk mahtinidiğan bolidu! Bähitniŋ qäntini ändi çaqidu! Һazir eri uniŋğa ussul oynap, nahşa eytip beridu vä rasa ärkilitidu!

– Çay! Һäy, çay dävatimän, çay!

Öy içidä Sävirdinniŋ häqiqiy ärlärdäk buyruq avazi aŋlandi.

Viyäy, häqiqiy är degän qandaq yahşi buyruq qilidu-hä? Mana hazir җenim… hazirla berimän…. Tehi sizgä elip qoyğan tamaqmu bar…

Räyhan hoşalliğidin bällirini tolğiğiniçä meŋip, bir sirkay çayni eriğa sundi.

– Mana, kšzüŋizni eçiŋa… çayni äkäldim…

– Qeni çay? Sän milҗiŋ hotun abayäm çay desäm, ändi äkäldiŋma? Män bu yärgä qaçan käldim – hä?! Tamiğiŋni anaŋğa apirip bär! Һä, äkä çayni!

– Bärdimğu! Çay qoluŋizdiğu!

– Qolumda? Qolumda bolsa nemişkä män içmäyvatimän? Һä, hoşä, içtuq! Һoy, nemä bu? Çaymu, süydükmu? Nemandaq soğ?

– İssiqqu? Ämsä qaynaq çay äkeläyma?

– «Qaynaq çay äkeläyma?» däyda monu? Qaynaq çay äkämäy anaŋğa apirip berättiŋma? Äkäl qaynaqni… Һoy! Nemandaq qaynaq çay bu? Һuy, anaŋni!.. Meniŋ eğizimni kšydürüp šltüräy dämsän?!

Sävirdin qolidiki sirkayni šzigä häyranliq bilän qarap turup qalğan Räyhanğa qaritip atti. Öy içidä birdinla çinä-qaçilarniŋ sunğan avaziğa qoşulup, opur-topur başlinip kätti. Räyhanniŋ baş-kšzigä tegivatqan tayaq zärbisidin çeqirap çiqqan aççiq avazi yerim keçidä hoylidiki hoşnilarnimu oyğitivätti.

Öy içigä kirip, Sävirdinni aran tohtatqan hoşnilar karivätniŋ astiğa kirip tügülüp yetivelip, tehiçila çeqirap jiğlavatqan Räyhanni aran tartip çiqardi. Öy içi çeqilğan qaça-qomuçlarğa toluptu. Hoşnilarniŋ arisida Qeyimniŋ ayali Gülbaharmu bar edi. U Räyhanni bir çätkä tartip soridi:

– Bu nemä iş, Räyhan? Jugaç däp jürsäk, Sävirdinniŋmu müŋgüzi içidikändä?

– Vay җenim Gülbahar hädä, hämmä iş šzämdin štti. Bu içivalsa, hayvandäk qutrap, adäm uridiğanliğini nädin biläy. Qeyimkamğa mutlaq ohşimaydekän, – dedi Räyhan vä äpsusluq içrä hšküräp jiğlap kätti.

Bälüşüş