Çuluqay – çoŋ jutlarniŋ biri

0
591 ret oqıldı

Gšhärbüvi İsmayilҗanova/ Çuluqay yeza okruginiŋ tärkivigä Çuluqay, Dehan Ğäyrät yeziliri vä «Җigdilik», Qundızdı stantsiyaliri kiridu. Okrug märkizi hesaplanğan Çuluqay yezisiniŋmu šzigä çuşluq tarihi bar. Arhiv hšҗҗätlirigä asaslanğan halda şuni täkitläş keräkki, yeziniŋ tarihi 1881-jilliri İli täväsigä uyğurlar bilän tuŋganlarniŋ kšçüp çiqişiğa munasivätlik bärpa bolğan ekän.

Gšhärbüvi İSMAYİLҖANOVA, «Uyğur avazi»/ Çuluqay yeza okrugi turğunliriniŋ sani 5123 adäm. Uyğurlar – 2919, qazaqlar – 2140, ruslar – 34, šzbäklär – 3 vä 27 başqa millät väkilliri istiqamät qilidu. Ular asasän dehançiliq vä çarviçiliq bilän şuğullinidu. Okrugta 301 şähsiy dehan egiligi bar. Çuluqay yezisidiki Җamalidin Bosaqov namidiki ottura mäktäptä 600 vä Dehan Ğäyrät yezisidiki ottura mäktäptä 220 oquğuçi oquydu. Jutdaşlarniŋ šmlügi, birliginiŋ arqisida «Bir yaqidin baş, bir yäŋdini qol» çiqirip, selinğan meçitniŋ işigi keçä-kündüz oçuq. 50 orunluq fel'dşerliq-ambulatoriyalik punkti selinip, paydilinişqa beriliş harpisida turidu. Şähsiylär hesaviğa selinğan bir kafe, bir dorihana, kulinariyalik tseh, üç dukan ahaliğa hizmät kšrsätmäktä.

Düşänbä. İş säpiri bilän Çuluqayğa käldim. Uçqundap qar yeğivatidu. Qişniŋ aççiq soğimu bar. Yeza märkizidiki dukanlarniŋ birigä kirip, mähsitimni eytivedim, qäddi-qamiti palvanlardäk zor, kšzäynäk taqiğan akimiz: «İsmim Talipҗan bolidu. Biraz kütüp turuŋ, yeza hakimi bilän hävärlişip, sizni šzäm yätküzüp qoyimän» dedi.

Akimizniŋ telefoniğa «aram» yoq ekän. Birliri uniŋdin meliğa çšp sorap muraҗiät qilivatidu. Biri kirip, mäzkür dukandin alidiğan iҗtimaiy yardimini soridi. Setiqçi qizlar ozuq-tülüklärni qaçilavatidu. Uquşsam, täminati naçar, kšpbaliliq üç ailigä moşu dukandin här ayda bir qetim yardäm kšrsitilidekän. Kirgän-çiqqandin bu akimiz häqqidä soraşturdum. U juttiki tädbirçan jigitlärdin ekän.

Çuluqay yeza hakimiyitidä

Okrug hakimiyitigä kälginimizdä hakimmu, uniŋ orunbasarlirimu, mutähässislärmu šz ornida ekän. U yärdä işläydiğanlarni bizgä mäzkür yeza okruginiŋ hakimi Tayirjan Äsmitullaev tonuşturup, andin yeza näpäsi häqqidä eytip bärdi.

– Çuluqay – äsli Yarkänt diyaridiki äŋ qedimiy, gšzäl yezilardin. Panfilov nahiyäsigä tohsän, Yarkänt şähiriniŋ qurulğiniğa 135 jil tolğan bolsa, bizniŋ jutniŋ 1881-jili bärpa bolğanliği tarihtin mälum. Äynä şu äҗdatlar qaldurup kätkän tävärrük makanda yaşaymizkän, biz häqiqiy mänasida, ularniŋ varisi boluşimiz tegiş. Okrugimizda Uluq Vätän uruşiniŋ tirik şahidliridin heçkim qalmidi desäk, biz, bügünki ävlat, hatalaşqan bolumiz. Jutumizda miltiq tutup җäŋlärgä qatnaşmisimu arqa säptä җasarätlik ämgäk qilğan atilar bilän anilar bar. Biz ular bilän häqliq türdä pähirlinimiz. Bizniŋ mäsläkdaşlirimizmu tayançimizmu şular. Jutdaşlirimizniŋ äŋ çoŋi – barliq hayatini etizliqta štküzgän, qutluq kätminini taşlimay, ämgäktin şšhrät tapqan Pähirdin Amanov 90 yaşta, mehanizator bolup işligän Tursun aka Mämätov bilän aŋliq hayatini salamätlikni saqlaş sahasiğa beğişliğan dohtur Savut Amraev 85 yaşta. Çarviçi Çšten ata Tlençiev, şofer Din Şan Sin – Rähim akilirimizniŋ yeşi säksändin alqisimu, okrugta uyuşturuluvatqan härqandaq çarä-tädbir ularsiz štmäydu. Yeza hakimiyiti yenida täşkil qilinğan yeziliq җämiyätlik keŋäşniŋ räisi Abdunäbi Zayitov, Aqsaqallar keŋişiniŋ räisi Keŋäş Noğaybekov, jigitbeşi Alimҗan Һakimҗanov, Anilar keŋişigä rähbärlik qilivatqan peşqädäm ustaz Patigül Süleymenova jutniŋ šmlügini, birligini saqlap, iҗtimaiy-ihtisadiy mäsililärdä hämkarliqta iş elip baridu. Çünki ular šz dävriniŋ salahiyätlik mutähässisliri, hazir bizniŋ mäsläkdaşlirimiz.

Çuluqayliqlar asasän dehançiliq bilän şuğullinidu. Ötmüşkä näzär salsaq, yäni uruş jilliri gürüç šstürülgän ekän. Һazir okrugtiki 301 şähsiy dehan egiligidiki 2143 gektar mäydanğa kšmüqonaq terilidu. Çarviçilik sahasimu täräqqiy etivatidu. Dšlät täripidin «Sıbağa» programmisi boyiçä mal bodaş kompleksini täşkil qilğan Tuyğun Kebirov bilän Erlik Abuevniŋ paaliyiti tilğa alarliq. Tuyğun Kebirov mal bodaş kompleksida 100din oşuq qarimal bodaydu. Keläçäktä seğin siyir fermisini täşkilläş işini qolğa almaqçi.

Yezida kiçik vä ottura tiҗarät bilän şuğullinivatqanlarmu kšp. Şularniŋ biri «Sänäm» qändälät tsehiniŋ başliği Sänäm Sadiqova. U – yezinila ämäs, bälki nahiyägä «tatliq hayat» hädiyä qilivatqan hanim-qizlarniŋ biri.

Maarip sahasiğa kelidiğan bolsaq, Җ.Bosaqov namidiki mäktäpttä – 82, Dehan Ğäyrättä 44 ustaz yaş ävlatqa süpätlik bilim, aŋliq tärbiyä berivatidu. Birtutaş milliy test siniğiğa qatnişivatqan tüläklär yahşi kšrsätküçlärgä egä bolmaqta.

Yezida yeŋi FAP paydilinişqa beriliş harpisida turidu. Uniŋda 25 meditsina hadimi işläydiğan bolidu.

Poçta bšlümçisidä

Çuluqay yeziliq poçta bšlümçisini 30 jildin beri başqurup kelivatqan Roşängül Zilavdinovamu moşu juttin ekän.

– Poçtiçi qizlar Adiläm Yaqupova bilän Anar Ahmetova, operator Gülşat Nurğalievaniŋ ämgigidin jutdaşlar minnätdar. Һäptisigä üç qetim hät-çäk, gezit-jurnallarni egilirigä taritip, yazniŋ issiğiğa, qişniŋ soğida tšzüp işlävatidu. Oqurmänlirimiz eyiğa 5348 yeqin gezit, 50kä yeqin härhil jurnallarni yazduruvelip oquydu, – däydu poçta bšlümçisiniŋ başliği Roşängül hädä.

Һayatiniŋ 30 jilinii moşu sahağa beğişliğan Roşängül Zilavdinova şu küni 50 yaşqa käptu. Uni barliq gezithanlirimiz namidin tävälludi bilän täbrikliduq.

«Uyğur avazi» gezitiğa štkän jili 300 adäm muştiri bolğan bolsa, biyil bu kšrsätküçtin aşidiğanliğini eytti. Bu jutta bizniŋ birdin-bir räsmiy gezitimizniŋ turaqliq muştiriliri bolğan qerindaş qazaq hälqiniŋ väkillirimu bar ekän. Moldaş Qaldıbaev, Asiyäm Häyrullaeva, Kamiläm Jünüsova, Gülmira Ahmetsıdıqova, El'mira Mergenbaeva äynä şular җümlisidin. Dehan Ğäyrät yezisida uzun jillar poçtiçi bolup işläp, hšrmätlik däm elişqa çiqqan Zahidäm hädimiznimu moşu yärdä uçrattuq. Umu üginip qalğan işidin tehi qol üzmäptu.

Tädbirçan Talipҗan

Biz Çuluqayni arilap qaytqiçä käç patti. Yezidiki «Nur» kafesiğa adämlär jiğilivetiptu. Buni kšrgän hakim sšzini başqa mavzuğa yštkidi. Talipҗanniŋ kafesida kündä toy, – dedi T.Äsmitullaev. – Bu bolsimu, jutdaşlarniŋ käŋdästihanliğini kšrsätsä, turmuş däriҗisiniŋmu yahşi ekänliginiŋ nätiҗisidur. Çuluqayliqlar işläş bilän billä däm elişnimu bilidu. Bir-biriniŋ hoşalliğiğa ortaqlişip, beşiğa kün çüşsä, qol uçini sozidiğanmu yänä şu jutdaşliriŋ. Tiҗarätçi jigit-qizlirimiz Sänäm Sadiqova bilän Talipҗan Yaqupovniŋ ismini mahtiniş bilän tilğa alğum kelidu. Talipҗan däsläp dukan, keyin dorihana selip, hälqiniŋ jiriğini yeqinlatti. Mana kšrüvatisiz, çuluqayliqlar kafe izdäp jürmäydu. Toy-tškün, näzir-çiraqlar moşundaq haşamätlik benalarda štmäktä. Talipҗanniŋ häyrihahliq paaliyiti šz aldiğa. Jiqilğanni yšläydiğan, yardämgä muhtaҗ kšpbaliliq aililärgä tapqininiŋ bir bšlügini aҗritivatqan märt-märdanä insan. Talipҗan – nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkizi täripidin davamliq uyuşturuluvatqan mäşräpniŋ begi. Yaşlirimiz arisida räsim-qaidä, urpi-adätlirimizni täşviqat qilişqa šz hässisini qoşuvatqan jigitlirimizniŋ biri.

Һakim ikkimiz juttin yetilip çiqqan ziyalilar häqqidimu sšzläştuq. Ular – Qazaqstan maaripiniŋ älaçiliri Tayir Nasirov, Qahan İmaşeva, Özbäkstan Rässamlar ittipaqiniŋ äzasi İmärҗan Mäŋsürov, meditsina pänliriniŋ doktori Turğan Sopiev, filologiya pänliriniŋ doktori Nurgül Toqsanbaeva, Qazaqstan hälqi Assambleyasiniŋ äzasi Rehimҗan Tohtahunov, Panfilov nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini Rizaydin Äysaev vä başqilar.

Çuluqayda nemä yoq?

Män bu soalğa hakimdin iҗabiy җavap alimänmekin däp oylivedim. Amma undaq bolmidi. Çuluqay yezisida Mädäniyät šyi yoq ekän. Һärqandaq mädäniy çarä-tädbir ikki mäktäpniŋ mäҗlislär zalida uyuşturuluvetiptu. «Aqbulaq» dšlät programmisi boyiçä «eqivatqan» su Çuluqayğa tehi yetip kälmäptu. 1975-jili tartilğan su trubilirini yštkäş, yeŋilaş haҗät ekän. Yeŋidin šylinip, ailä quruvatqan yaşlarğa šy seliş üçün aҗritilidiğan yär mäsilisi su kältürülüp, elektr liniyasi tartilip, yol yasalğandin keyinla yeşilidekän.

Çuluqayniŋ yolini yasaş mäsilisimu yeşilmäyvetiptu. Yarkänttin Çuluqayğiçä bolğan musapä – bari-yoqi on kilometr. Bu mäsilidin nahiyä, hätta vilayät rähbärlirimu hävärdar. Keläçäktä uniŋ ijabiy häl bolidiğanliğiğa işänçimiz kamil. Çuluqayliqlarmu moşu pikirdä.

Panfilov nahiyäsi.

Bälüşüş