İkki yahşi bir bolup…

0
1 021 ret oqıldı

Almuta vilayitiniŋ Çeläk täväsidiki Qaraturuq yezisi uyğurlar ziç җaylaşqan äŋ çoŋ mähällilärniŋ biri. Äynä şu jutta «altun üzükkä yaqut kšz yaraşqandäk», Abdureşit muällim bilän Läylihan (Lena) dohtur istiqamät qilidu. Ularniŋ isim-şäriplirini çoŋ-kiçik hšrmät bilän tilğa elişidu. Därhäqiqät, ismi җismiğa layiq, bir-birigä mas, yäni ällamä Älişer Navaiy eytqandäk «Һimmätlik kişilär häliq arisida hšrmätlik» bolidiğanliği bärhäq. Pütün aŋliq hayati davamida yaş šsmürlärniŋ qälb etizliğiğa bilim uruğini çaçqan Abdureşit Abduvayit oğli Turdiev bilän salamätlik saqçisi — mehri quyaş, qälbi däriya Läylihan Barat qizi Baratovaniŋ qiyin, lekin şäräplik iş-paaliyiti toğrisidiki käçürmişlirini oqurmänlär  diqqitigä havalä qilişni niyät qilduq.

Abdureşit Abduvayit oğli 1932-jili  24-avgustta Çeläk täväsidiki Qaraturuq yezisida duniyağa kälsä, Läylihan Barat qizimu şu jili, şu ayniŋ 10-küni Uyğur nahiyäsigä qaraşliq Kätmän yezisida tuğulğan. İkkisiniŋ hayat-täğdiridä bäzibir ohşaşliqlarmu moҗut. Ägär Abdureşit aka anisi Älpanäm Abdulla qizidin 4 yeşida jitim qelip, hädisi Gülbadäm, inisi Risaldin üçi çoŋ apisi Zäynäphan Helil qizi bilän çoŋ dadisi Nizamdun İmrämzi oğliniŋ qolida tärbiyilinip, çoŋ bolsa, Läylihan hädiniŋ anisi Sarihan Turdahun qizi šz zamanisida yärlik keŋäşniŋ kativi, andin savatsizliqni yoqitiş kursida işläp jürgändä, uştumtut ağrip, 1942-jili 30 yeşida alämdin štidu. Dadisi Barat Abdulbaqi oğli Vätänni yavuz düşmändin qoğdaş üçün җäŋ mäydanida qan keçip, jutiğa aman-esän kälsimu, šmri ançä uzaq bolmidi.

— Bizni — altä balini çoŋ apimiz Zäynäphan bilän çoŋ dadimiz Qurvan šz tärbiyisigä alidu, — däydu Läylihan hädä štmüşni äsläp.

Kšrüp turuptimiz, här ikkilisi täğdir täqazisi tüpäyli šz ata-anisiniŋ qolida ämäs, bälki qälbi däriya, mehri quyaş, insaniy hislätlärgä tolup-taşqan çoŋ apiliri bilän çoŋ dadiliriniŋ qolida tärbiyilinip, çoŋ bolğan, oquğan vä җämiyättin munasip orunlirini egiligän.

Abdureşit Turdiev 1939-jili Çeläk yezisidiki mäktäp bosuğisini atlap, 1949-jili 10-sinipni äla bahalar bilän tamamlaydu. Biraz vaqit nahiyälik su egiligidä statist-katip bolup işligändin keyin,  aliy bilimlik mutähässis boluş istigi bilän 1951-jili Taşkänt şähirigä kelip, Ottura Aziya universitetiniŋ uyğur bšlümigä hšҗҗätlirini tapşuridu.  Sinaq emtihanliridin sürünmäy štkän u bäş jil şu därgahta tähsil kšridu.

— U jilliri uruş aqivätliri sezilärlik halda bayqilatti, şuŋa ihtisadiy qiyinçiliqlarniŋ bolğanliği hämmigä mälum. Biz azdu-tola pul tepip, qosaq toyğuzuş üçün yäkşänbä künliri mädikar bolup kün käçürduq. Şundaq jürüp äkrarlanmas studentliq hayatniŋ çapsan štüp kätkänliginimu säzmäy qalduq. «Usta bolsaŋ, ustaziŋni untuma», degän häliq danaliğini rähbärlikkä elip, uyğur tili vä ädäbiyatiniŋ qir-sirlirini boyimizğa siŋdürgän ustazlirimiz — Һosman Mämätahunov, İsrayil İsmayilov, Kamil Melievniŋ isim-şäriplirini heç qaçan untumaymiz, ular qälbimizniŋ tšridin orun alğan şähslärdur, — däydu Abdureşit aka studentliq hayatini äsläp.  

A.Turdiev 1956-jili mäzkür oquş därgahini muvappäqiyätlik tamamlap, yollanma bilän Çeläk nahiyäsigä kelidu. Nahiyälik maarip bšlümi yaş mutähässisni ana juti Qaraturuq yezisidiki ottura mäktäpkä til vä ädäbiyat pänliridin muällim qilip ävätidu. U moşu mäktäptä 40 jilğa yeqin ustazliq qilip, yüzligän, miŋliğan şagirtlarğa süpätlik bilim bärdi. Һayat yoliniŋ egiz-päs davanliridiki çiğir yollarni besip štüp, 1992-jili hšrmätlik däm elişqa çiqti. Ändi Läylihan hädiniŋ täğdiri toğriliq gäp qilsaq,u turmuş eğirçiliğidin ini-siŋilliriğa qaraydu, ikkinçi täräptin, šy işliriğa yardämlişidu. Şu säväptin šz vaqtida oqalmay,  päqät 10  yaşqa tolğandila mäktäp bosuğisini atlap, 20 yaşqa kirgändä 10-sinipni pütiridu.

Dadisi Barat Abdulbaqi oğli asman ot, yär çoğ bolğan uruş jilliri şiddätlik җäŋlärgä qatnişip,  җäŋ mäydanlirida kšrsätkän ärligi üçün İ vä İİ däriҗilik «Şšhrät» ordeni, onliğan medal' häm täşäkkürnamilar bilän täğdirlängän edi. Uruştin aman-esän qaytip kelip, Uyğur nahiyäsiniŋ Açinoqa yezisida kolhoz räisi bolup işlidi. 1955-jili 53 yeşida uzaq ağriqtin keyin vapat boldi.

Sšhbät ara Läylihan hädä baliliq, šsmürlük vaqtini äsligän bolsa keräk, eğir bir uh tartip, süküt qilğandin keyin maŋa üzturanä qarap:

— Şerivahun, uruş jilliri turmuş şaraitimiz eğir boldi, talay qiyinçiliqlarni baştin käçürduq, šz vaqtida oqalmiduq. Çoŋ apam bilän çoŋ dadam: «Qizim, seniŋ uqumuŋ yahşi, oquşqa degän qiziqiş-häväsiŋ küçlük, oquşni taşlima, bizniŋ barimizda oquval» dedidä, şu jili meni Çoŋ Aqsuğa apirip, internatqa orunlaşturdi. 1962-jili Çoŋ Aqsu ottura mäktivini 20 yeşimda äla bahalar bilän pütirip, ikki jil ini-siŋillirim bilän çoŋ dadamğa yardämlişip, qoza baqtuq. Andin Almutidiki meditsina institutida tähsil kšrüp, pediatr — balilar dohturi mutähässisligini egilidim, — däp  qiyinçiliqlarğa bärdaşliq berip,  salamätlik saqçisi bolğanliğidin mäğrurlanğan halda miyiğida küldi. — 1958-jili institutni muvappäqiyätlik tamamlap, yollanma boyiçä Çeläk nahiyäsigä qaraşliq Qaraturuq dohturhanisiğa vraç-pediatr bolup işqa orunlaştim. Moşu jutta paaliyät elip berivatqan Qasim Qadirov, Һenipahun Baratov vä Halidäm Zuliyarovağa ohşaş kona tonuşlirimniŋ yar-yšläkçiligidä män bu jutqa  çapsanla üginip kättim, — däp qoşup qoydi.

Älhäq, üginip kättila ämäs, bälki moşu qoyni käŋ, aq kšŋül, mehmandost jutniŋ җamaätçiligigä siŋip kätti, yäni Läylihan Baratova šziniŋ şähsiy bähtini moşu juttin tapti. Kälgüsi pärzäntliriniŋ atisi Abdureşit muällim bilän tonuşup, 1959-jili ikkisi šylinip, ailä qurdi. Pärhat — Şirindäk bir-birini yahşi kšrgän bu iҗil-inaq ailä tšrt pärzänt sšyüp, ularniŋ hämmisini ottura vä aliy bilimlik mutähässislärdin qilip tärbiyilidi. Һazir «Ata — šyniŋ tüvrügi, ana — šyniŋ zeniti» degändäk, bu bähitlik bova-moma 8 nävrä 4 çävrisiniŋ oçumidin su içip, hoşal-horam, bähtiyar hayat käçürmäktä.

Şu närsini alahidä täkitläş keräkki, peşqädäm ustaz Abdureşit aka bilän salamätlik saqçisi — nuraniy ana Läylihan hädä ikkilisi abroy-ataq, şšhrätvazliqqa artuqçä qiziqqan ämäs, äksiçä, şagirtliri bilän bemarlarniŋ izzät-hšrmitigä erişkänligidin šzlirini bähitlik däp hesaplaydiğan insanlardur.  Läylihan hädiniŋ yänä bir hisliti,  u, häliq nahşilirini babiğa yätküzüp eytidu, şuŋa uzaq jillar davamida yeza häväskarlar šmiginiŋ aldinqi qatarliq äzaliriniŋ biri süpitidä tamaşibinlar alqişiğa bšlünüp jürdi.

L.Baratova käspiy iş sahasidimu yetäkçi mutähässislär qatarida bolup, bir näççä qetim dohturhana boyiçä käspiy ittipaq komitetiniŋ räisi, andin yeziliq vä nahiyälik keŋäşlärniŋ deputati bolup saylandi. Şundaqla, vilayätlik salamätlikni saqlaş bšlüminiŋ Pähriy yarliqliri, täşäkkürnamä vä Ämgäk veterani medali bilän täğdirländi. 1986-jili Salamätlikni saqlaş ministrliginiŋ Pähriy diplomiğa muyässär bolup, isim-şäripi Qazaqstan SSRniŋ Altun kitaviğa kirgüzüldi.    

Älhasil, Hudabärdi Mämtahun-Qatateräk oğli šziniŋ «Ädäp vä ählaq mizani» namliq kitavida: «Duniyaviy ilimlarni üginiştin ilgiri äŋ aval «ädäp» ilmini üginiş keräk. Säväp — ädäp hämmä ilimlarniŋ beşi», däp eytqandäk, Abdureşit muällim bilän Läylihan dohtur yaşlarğa ülgä-nämunä boluş bilän billä ularğa šzliriniŋ pikir-nesihätlirini eytip, җamaätçilik işliridin qol üzmäy kelivatidu.

Şu närsä diqqätkä sazavärki, ägär Läylihan hädä nävrä-çävrä vä šy işliri bilän bänt bolsa, Abdureşit aka hava rayiniŋ qandaq boluşidin qät°iy näzär, kündä 5-6 çaqirim musapini piyadä meŋip mäşiq qilişni adätkä aylandurğan. Andin mevilärniŋ tüvini yumşitiş, kšktatlarni haram çšptin tazilaş, ularni suğiriş, hoyla-aramni süpirip, tazilaş ularniŋ adättiki işi. Şuniŋ üçün bu mštivärlär tetik, hoşiyar, sağlam pikirlik bolup, barğa qanaät qilip, yoqqa vaysimaydu. Büyük mutäpäkkür Yüsüp Has Һaҗip: «Toğra bolsaŋ, künliriŋ saadätlik bolidu, hoşalliq vä bähit bilän salamät yaşaysän», däp moşular ohşaş aq kšŋül, toğra niyätlik, häsäthorluqni bilmäydiğan insanlarğa qarita eytqan bolsa keräk.

Turmuş qaynimida şärm-haya bilän hayat käçürgän,jut-җamaätniŋ hšrmitigä bšlünüp,kšpçilikniŋ diqqät näzäridin çüşmäy kelivatqan mštivärlärgä uzaq šmür,zor salamätlik, ailäviy hatirҗämlik tiläş bilän billä 80yaşliq tävälludiŋlar mubaräk bolsun, demäkçimiz.

Şerivahun BARATOV.

Qaraturuq yezisi,

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ