«Qur°an Kärimniŋ» ählaqiy dävätliri vä iҗtimaiy täşäbbusliri

0
667 ret oqıldı

İSLAM VÄ İMAN/ Yätmiş jildin oşuq hšküm sürgän kommunistik hakimiyät dävridä «Din — äpiyün» degän säpsata bilän kişilärni zähärläp, ularni robotlar siyaqi etiqatsiz, päqätla kommunistik ideologiyagä çoqunidiğan mähluqlarğa aylanduruşqa tirişti. Lekin diniy etiqati küçlük, «Qur°an Kärimdin» savati bar kişilär kommunistlarniŋ undaq bemäna tärğibatiğa etivar qilmay, namizini štäp, rozisini tutup, büyük «Qur°an Kärimdä» bälgülängän musulmanlarniŋ ämäl qilişiğa tegişlik qaidä-yosunliriğa qät°iy ämäl qilip yaşidi. Lekin kommunistik hakimiyät hšküm sürgän jilliri yaşiğan kişilärniŋ kšp qismi İslam dininiŋ häqiqiy mahiyitidin behävär šsüp yetildi. 1991-jili qudrätlik Keŋäş İttipaqi parçilinip, Qazaqstan šz mustäqilligini alğandin keyin, umumän, dinlarğa nisbätän bolğan kšzqaraş tamamän šzgärdi.

Mana moşu mustäqillik jilliri Qazaqstanda miŋliğan meçitlar, çirkolar, ibadäthanilar qäd kštärdi, diniy zatlarni tärbiyiläydiğan, ularğa toğra bilim beridiğan mädrisilär, härhil aliy oquş orunliri eçildi.

Ägär biz «Qur°an Kärimni» diqqät bilän oqup çiqidiğan bolsaq, Qur°anniŋ nazil boluşi duniyada adalät ornitiş ekänligini çüşinimiz. «Qur°an Kärimdiki» mšmün musulmanlarğa muraҗiät qilinğan ählaqiy dävätlär vä büyük Alla bälgüligän şäriät qaidä-yosunliriniŋ hämmisi kişilärni päqätla adalätkä, yahşiliqqa, toğra yolda meŋişqa dävät qilidiğanliğini, yamanliqtin, yaman yolda meŋiştin himayä qilidiğanliğini kšrüveliş täs ämäs. «Qur°an Kärimniŋ» süriliridä kişilärniŋ häqiqiy bähit-saadätkä erişişi üçün Allağa iman kältürüşkä, izgü işlarni qilişqa buyruydiğanliğini yaqqal kšrimiz.

«Qur°an Kärimdä» bu häqtä mundaq deyilidu: «İman eytqan vä yahşi ämällärni qilğanlar – kişini päqät küçi yetidiğan işqila täklip qilimiz – äynä şularniŋ ähli җännättur, ular җännättä hämişä qalidu» («Qur°an Kärim», 7-sürä «Äiraf», 42-ayät).

Yänä şuni alahidä täkitläymizki, Qur°anda dävät qilinğan ayätlär Allaniŋ mähsiti bolup, u muqäddästur. Şuniŋ üçün «Qur°an Kärimdä»: «İnsanlar adalätni bärpa qilsun däp, kitapni, qanunni çüşärduq» deyilidu (57-sürä, «Һädid», 25-ayätniŋ bir qismi). Yänä mundaq deyilidu: «Sädiqä bärgüçi ärlärgä, sädiqä bärgüçi ayallarğa vä Allağa qärziy häsänä bärgüçilärgä (yäni Allaniŋ raziliğini tiläp, kämbäğällärgä sädiqä bärgüçilär, yahşiliq yolliriğa hoşalliq bilän pul-mal särip qilğuçilarğa) hässiläp (sovap) berilidu, ularğa zor mukapat (yäni җännät) berilidu» («Qur°an Kärim», 57-sürä «Һädid», 18-ayät).

Mana bu ayätlärdin biz Allaniŋ insanniŋ adalätni bärpa qilişi üçün «Qur°anni» çüşärgänligini, uniŋdiki adalät qanunliridin bähirliniş keräkligini, şundaqla namrat-yoqsullarğa yardäm qolini sunuş, izgü işlarğa hoşalliq bilän pul-mal särip qilğuçilarğa hässiläp zor mukapat berilidiğanliği toğriliq hävär tapimiz.

Һazir turmuş-tirikçiligi yahşi, millätpärvär, vätänpärvär, aŋliq tiҗarätçilirimizniŋ bäzi ihtisadiy ähvali naçar aililärgä maddiy yardäm berivatqanliği, pensionerlarniŋ gezit-jurnallarğa muştiri boluşiğa yardäm qolini sunuvatqanliği, bäzi eğir ağriqlarniŋ çät ällärdä davaliniş hiraҗitini üstigä elip, kişilärniŋ çäksiz minnätdarliğiğa sazavär boluvatqanliğiniŋ şahitliri boluvatimiz. Mana bu büyük Alla yolida qilinğan häqiqiy sädiqä bolup hesaplinidu.

«Qur°an Kärimdä» birqatar iҗtimaiy täşäbbuslar, musulmanlarniŋ šz içidikilärgä, musulman ämäslärgä nisbätän tutuşqa tegişlik mävqäliri otturiğa qoyulğan.

Mäsilän, dinğa etiqat qilip-qilmasliqni yaki qaysi dinğa etiqat qilişni härkim šzi tallaydu, başqilarni “Sän monu dinğa etiqat qilişiŋ keräk”, däp teŋişqa bolmaydu. Şuniŋ üçün «Qur°an Kärimdä»: «Dinda (uniŋğa kirişkä) zorlaş yoqtur…» (2-sürä «Bäqärä», 256-ayätniŋ bir qismi).

“Dinğa etiqat qilişni mäҗburlap teŋişqa bolmaydu” degänlik şuniŋdin ibarätki, bir kişi yänä bir kişini mälum dinğa kirişkä mäҗburlap qiziqturuşiğa, uni qorqutup zorlişiğa, yäni bir kişini šzi etiqat qilivatqan dindin tanduruşiğa härgiz bolmaydu.

Biz hazir keyinki vaqitlarda päyda bolğan dinlarniŋ birigä kirişni nahayiti ustiliq, maharät bilän täşviqat qilip, jürgän qarakšzlirimizni pat-patla uçritip qalimiz. Äynä şundaq täşviqat dävätçilärniŋ biri, aliy mälumatliq mutähässis keyinki jillarda šzi štüp kätkän dini toğriliq nurğun väz oqup, bu dinniŋ hayatta tuğulidiğan barliq qiyinçiliqlarni yeŋişkä qadir ekänligi häqqidä kšp sšzläp avarä boldi. Män islam dininiŋ qanunlirida šz dinidin vaz käçkänlärni «munapiq» däp äyipläydiğanliğini eytip, uniŋğa räddiyä bärdim.

Һärbir adämniŋ äqil-hoşi bilän aq-qarini päriqländürüş ihtidari bar. «Qur°an Kärimdä» diniy dävät elip beriş väzipisi jüklängän Muhämmäd Äläyhissalamğa nazil qilinğan bir süridä mundaq deyilgän: «(Һäy Muhämmäd! Seni butlarğa çoqunuşqa ündigüçi kuffarlarğa) eytqinki, «Һäy, kapirlar! Silär çoqunuvatqan butlarğa män çoqunmaymän. Silärmu män ibadät qilivatqan Allağa ibadät qilmaysilär. Silär çoqunğan butlarğa meniŋ çoqunğinim yoq. Silärniŋmu män ibadät qilğan Allağa ibadät qilğiniŋlar yoq. Silärniŋ diniŋlar šzäŋlar üçün, meniŋ dinimmu šzäm üçün» (109-sürä «Kafirun», 1 – 6-ayätlär).

Bu kişilik hayatimizda härtürlük hadisilärniŋ guvaçisi bolimiz. Bäzi adämlär šz buradärliri bilän bolğan muamilidä bir iş häqqidä vädä beridu, lekin mälum säväplär tüpäyli bärgän vädisini orunlaşni untup qalidu. Mana moşu mäsilä toğriliq «Qur°an Kärimdä» mundaq däp täkitlängän: «Silär ähidä tüzüşkänliriŋlarda, Allaniŋ ähidigä vapa qiliqlar, qäsimiŋlarni (Allaniŋ namini tilğa elip) puhtiliğandin keyin buzmaŋlar. Çünki silär Allani guvaçi qildiŋlar. Şübhisizki, Alla qilmişiŋlarni bilip turidu» (16-sürä «Nähl», 91-ayät).

«Ähdigä vapa qiliŋlar, (qiyamät küni) ähdä üstidä (yäni ähdigä vapa qilğan-qilmiğanliq üstidä), älvättä, soal-soraq qilinisilär (17-sürä «Bäni İsrail» (İsra), 34-ayätniŋ bir qismi).

«Qur°an Kärimdä» kişilärniŋ bärgän ähdigä vapa qilmasliq, qäsäm içip bärgän vädisidin yeniveliş qilmişi qattiq qarilinidu: «Pasiqlar Alla vädä alğandin keyin bärgän vädisini buzidu. Alla ulaşqa buyriğan şäyini üzüp qoyidu (yäni silä-rähim qilmaydu), yär yüzidä buzuqçiliq qilidu: äynä şular ziyan tartquçilardur» (2-sürä «Bäqärä», 27-ayät).

«Allağa bärgän vädisini mustähkämligändin keyin buzğanlar, Allaniŋ silä-rähim qiliştin ibarät ämrini tutmiğanlar, yär yüzidä buzuqçiliq qilğanlar – äynä şular länätkä duçar bolidu vä (ularniŋ ahirätligi yaman bolidu)» (13-sürä «Räid», 25-ayät).

Һä, iҗtimaiy alaqida bärgän vädigä vapa qiliş, kişilär arisida bir-birigä sämimiy muamilä qiliş kšzligän mähsätniŋ kapalitidur. Ändi şähsiy mänpiyätni kšzläp sahtiliq qiliş, quruq vädini berip aldaş, kelişilgän kelişimgä hilapliq qiliş, gepidin teniveliş äŋ qäbih, räzil qilmiş bolup hesaplinidu. Ändi bärgän vädisigä sämimiylik bilän ämäl qilğan kişilär «Qur°an Kärimdä» mundaq mädhiyilängän: «Mšmünlär içidä (rusulilla bilän ğazatqa çiqqanda sabatliq bolup şehit bolğanğa qädär dadilliq bilän җäŋ qiliş toğriliq) Allağa bärgän ähdini işqa aşurğan nurğun kişilär bar. Ularniŋ bäzisi (ähdigä vapa qilip) şehit boldi, bäzisi (şehit boluşni) kütmäktä. Ular (pärvärdigariğa bärgän ähdini) härgiz šzgärtkini yoq. Alla rastçillarğa rastçilliği üçün (ahirättä äŋ yahşi) mukapat beridu. Munapiqlarni (ähdini buzğuçi munapiqlarni munapiq petiçä bu duniyadin kätküzüp) ägär halisa azaplaydu, yä ularni tävbigä muvapiq qilidu, Alla häqiqätän (bändilirigä) nahayiti mäğpirät qilğuçidur, nahayiti mäğpirät qilğuçidur, nahayiti mehrivandur» (33-sürä «Ähzap», 23-24-ayätlär).

Bärgän vädisigä sämimiylik bilän vapa qiliş mšmün musulmanlarda boluşqa tegişlik gšzäl ädäp-ählaqniŋ yarqin bir ipadisi bolup hesaplinidu.

Muqäddäs «Qur°an Kärim» härqandaq halättä adil-adalät bilän iş qilişni, bir mäsilä üstidä guvaliq berişkä toğra kälgändä, çoqum adil boluşni, hätta iş šzigä munasivätlik yaki ata-anisiniŋ, yeqin tuqqanliriniŋ payda-ziyiniğa taqilidiğan täğdirdimu adil boluşta çiŋ turuşni täkitläydu. Şundaqla birär iş toğriliq guvaliq berişkä toğra kälgändä, mäsiligä munasivätlik kişini bay-kämbäğälligigä qarimay adil, heçkimgä yan basmay guvaliq qilişni alahidä täşäbbus qilidu. Bu häqtä muqäddäs «Qur°an Kärimdä» mundaq deyilidu: «Һäy, mšmünlär! Hudaliq üçün guvaliq beriştä, šzäŋlarniŋ yaki ata-anaŋlarniŋ yaki tuqqanliriŋlarniŋ ziyiniğa guvaliq berişkä toğra kälgän tädğirdimu, adalätni bärpa qilişqa tirişiŋlar, (guvaliq berilgüçi) bay bolsa (uniŋğa riayä qilmastin), yaki peqir bolsa (uniŋğa iç ağrimastin) haman adil guva boluŋlar, Alla silärdin ularğa yeqindur (yäni ularniŋ mänpiyitiniŋ nemidä bolidiğanliğini ubdan bilidu, näpsi-hahişiŋlarğa ägişip (häqiqättin) burulup kätmäŋlar. Ägär tiliŋlarni tolğisaŋlar (yäni guvaliqtiki faktni burmilisaŋlar) yaki guvaliqtin baş tartsaŋlar, mundaq ähvalda Alla häqiqätän silärniŋ qilmişiŋlardin hävärdar bolup turğuçidur» (4-sürä «Nisa», 135-ayät).

Ägär birär säväp bilän mšmün musulmanlar otturisida җedäl-maҗra tuğulup qalğan täğdirdä, Qur°an ayätliridä bu ikki täräp arisidiki ihtilapni adilliq bilän birtäräp qilip, ularni yahşi-hop qilip qoyuş täşäbbus qilinğan. «Qur°an Kärimdä» bu häqtä mundaq deyilgän: «Ägär mšmünlärdin ikki gruh uruşup qalsa, ularniŋ arisini tüzäp qoyuŋlar. Ägär ularniŋ biri ikkinçisigä täҗavuz qilsa, täҗavuz qilğuçi taki Allaniŋ hškmigä qaytqanğa qädär (yäni täҗavuzini tohtatqanğa qädär) uniŋ bilän uruşiŋlar. Ägär ular (Allaniŋ ämrigä) qaytsa, ularniŋ arisini (heçbir täräpkä yan basmastin) adilliq bilän tüzäp qoyuŋlar, (hämmä işta) adil boluŋlar, Alla häqiqätän adillarni dost tutidu». «Mšmünlär häqiqiy (dinda) qerindaşlardur. (Uruşup qalsa) qerindaşliriŋlarniŋ arisini tüzäŋlar, rähmätkä erişişiŋlar üçün Alladin qorquŋlar» (49-sürä «Һuҗurat», 9-10-ayätlär).

«Qur°an Kärimdä» kişilärniŋ soda-setiq işliridimu nahayiti adil boluşni, tarazini toğra tutuşni, tarazida kam beriş ohşaş sahta-aldamçiliq işliri bilän şuğullanmasliq häqqidä alahidä täkitlinidu. Һazir bazarlarda bäzi haram niyätlik setiqçilar härhil heylä-mikirlärni işlitip, tarazida kam berip, heridarni aldaş hadisilirini uçritip turimiz. Һä, «Qur°an Kärimdä» mundaq usulda adäm aldaşni nahayiti eğir guna däp hesaplaydu. Bu häqtä mundaq ayätlär bar: «Silär (başqilarğa aşliq qatarliq närsilärni) šlçäp bärgändä, toluq šlçäŋlar vä toğra tarazida tartip beriŋlar, mundaq qiliş (silärgä duniyada) yahşidur. Ahiritiŋlar üçün tehimu ubdandur» (17-sürä «Bäni İsrail» (İsra), 35-ayät). «Ölçämni tolturup beriŋlar, kam bärgüçilärdin bolmaŋlar. (Närsilärni) toğra tarazida tartiŋlar, kişilärgä närsilirini (yäni qaysi yol bilän bolmisun, kişilärniŋ häqlirini) kam bärmäŋlar, yär yüzidä buzğunçiliq qilip pitnä-pasat tärmäŋlar» (26-sürä «Şuära», 181,182,183-ayätlär).

«Qur°an Kärimdä» jitim-yesirlarniŋ, tul ayallarniŋ häqqini yävalmasliq toğriliqmu ayätlär bar. Mäsilän: «(Һäy Muhämmäd!) Sändin ayallar toğrisida pätiva soraydu, eytqinki, ular toğrisida Alla silärgä pätiva beridu. Qur°anda silärgä tilavät qilinidiğan (ayallarniŋ mirasiğa ait) ayätlärmu pätiva beridu. Şundaq jitimlar toğrisida pätiva beriduki, ularniŋ täyin qilinğan mirasini bärmäysilär, (ularniŋ mirasi qolumizdin çiqip ketip qalidu däp) ularni ärgä bärmäysilär (yäni mundaq qilmasliğiŋlarğa pätiva beridu), bozäk qilinğan balilarniŋ (häqqini berişiŋlar) vä jitimlarğa häqqaniy boluşiŋlar häqqidä pätiva beridu (җahiliyät dävridiki äräplär kiçik balilarğa vä ayallarğa miras bärmätti, Alla buni män°iy qilip, ularniŋ mirastiki nesivisini berişni buyridi). Ayallarğa, jitimlarğa qandaqla yahşiliq qilsaŋlar, şübhisizki, Alla uni bilip turidu (yäni şuniŋğa asasän Alla silärni mukapatlaydu)» (4-sürä, «Nisa», 127-ayät).

«Jitimniŋ melini taki u balağätkä yätkängä qädär uniŋğa äŋ paydiliq usulda täsärup qiliŋlar…» (6-sürä «Än°am», 152-ayätniŋ bir qismi). «Jitimlarni balağätkä yätkängä qädär sinap turuŋlar, ularda mallirini başquralaydiğan halätni bayqisaŋlar, ularğa mal-mülkini tapşurup beriŋlar; ularniŋ çoŋ bolup qelişidin qorqup, mal-mülkini buzup-çeçip yävalmaŋlar (jitimğa väsi bolğanlardin) kimki bay ekän, (väsi bolğanliq häqqi üçün) jitimniŋ mal-mülkini yeyiştin šzini saqlisun, (silärdin) kimki yoqsul ekän, u (šz ämgiginiŋ häqqi üçün) muvapiq räviştä yesun, ular (yäni balağätkä yätkän jitimlarniŋ) mal-mülkini tapşurup beridiğan çağda başqilarni guva qilip qoyuŋlar, Alla hesap elişqa yetärliktur» (4-sürä «Nisa», 6-ayät).

Mana bu ayätlärdin biz muqäddäs «Qur°an Kärimniŋ» kişilärni adilliqqa, adalätkä, jitim-yesir, tul hotunlarniŋ häqqini bäzi açkšz, näpsi yaman uruq-tuqqanliriniŋ yävalmasliğiğa dävät qilidu.

Muqäddäs «Qur°an kärimdä» kişilärniŋ šzara muamilisidä, birär mäsilini häl qilişta u yaki bu täräpkä eğip kätmäslik, ottura hal yol tutuş toğriliq täkitlinidu. Kšpligän ayätlärdä härqandaq işta häddidin eşip kätmäslik, muammani layiğida birtäräp qilişla işniŋ kšŋüldikidäk bolidiğanliği täkitlängän.

Mäsilän, bir märasimğa pul-mal çiqim qilişqa toğra kälgändä, bepärvaliq bilän mahtinip, šzini koza-kozaŋ, sšlätvazliq qilişqimu, qol ilkidä bar bolsimu behilliq qilip, bäk qisivelişqimu bolmaydiğanliği, bälki ottura hal iş qiliş toğriliq tävsiyä qilinğan: «Ular (yäni Alla yahşi kšridiğan bändilär) hiraҗät qilğanda, israpçiliqmu qilmaydu, behilliqmu qilmaydu, ottura hal hiraҗät qilidu» (25-sürä «Furqan, 67-ayät).

«Qur°an Kärimdä» bäzi yemäkliklär üstidä sšz bolup, šzi šlüp qalğan hayvanniŋ gšşi, qan, çoşqa gšşi, Allaniŋ namini atap turup boğuzlanmiğan hayvanniŋ gšşi vä haraq qatarliq yemäkliklär haram qilinğan; yär yüzidiki istimal qilişqa bolidiğan käŋ dairidiki mol yemäkliklär turğanda, Alla täripidin haram qilinğan närsilärniŋ dairisini härkim šz bilginiçä kšpäytivalmasliq, çäklimini häddidin aşuruvätmäslik häqqidä mundaq deyilgän: «Һäy, mšmünlär!» Alla silärgä halal qilğan pak närsilärni (tärki duniya boluş yüzisidin šzäŋlarğa) haram qilmaŋlar. (Alla bälgüläp bärgän) çäktin aşmaŋlar, Alla çäktin aşquçilarni häqiqätän dost tutmaydu. Alla silärgä riziq qilip bärgän halal, pak närsilärdin yäŋlar, silär iman eytqan Allağa täqvadarliq qiliŋlar» (5-sürä «Maidä», 87-88-ayätlär).

«Qur°an Kärimdä» düşmängä qarşi qilinğan uruşta täҗavuzçi düşmänni baturluq bilän yoqitiş, vätän üçün җanpidaliq bilän uruş räğbätländürülüp, ändi ğälibä qazinip, uruş tohtiğandin keyin yänä häddidin eşip ketişniŋ äqilgä muvapiq ämäsligi alahidä uqturulidu: «Silärgä uruş açqan adämlärgä qarşi Alla yolida җihad qiliŋlar, täҗavuz qilmaŋlar, täҗavuz qilğuçilarni Alla häqiqätän dost tutmaydu…

Ägär ular uruşni tohtatsa (silärmu uruştin qol jiğiŋlar), Alla (tävbä qilğuçilarğa) häqiqätän mäğpirät qilğuçidur, nahayiti mehrivandur… Ägär ular uruşni tohtatsa, zulum qilğuçilardin başqilarğa düşmänlik qilişqa bolmaydu» (2-sürä «Bäqärä», 190, 192, 193-ayätlär).

Umumän eytqanda, härqandaq bir işni häddidin aşuruvetiş «Qur°an Kärimdä» çäklängänligini kšrüveliş täs ämäs. Kšpligän ayätlärdä «Täҗavuz qilğuçilarni Alla häqiqätän dost tutmaydu» degän җümlä uçraydu. Ändi hazir duniyada «biz häqiqiy musulmanlar, Alla yolida җihad qilivatimiz» däp miŋliğan beguna adämlärniŋ qirğin boluşiğa säväpçi boluvatqanlarniŋ җinaiy härikätliri islam dininiŋ abroyini çüşiriştin başqa närsä ämäs. Terrorçilar islam dinini çümpärdä qilip, «Alla yolida җihad qilivatimiz» däp šzliriniŋ mudhiş, äŋ räzil җinayätlirini niqaplaşqa urunmaqta.

Muqäddäs «Qur°an Kärim» vä hädis kişilärgä diniy tälimat beriş bilän billä, şundaqla mšmün musulmanlarğa yüksäk ädäp-ählaq päzilitini dävät qilip, insanni toğra yolda meŋişqa ündäydu.

«Qur°an Kärimni» diqqät bilän oqup çiqqan adäm uniŋ häqiqiy räviştä “Bilim ğäznisi” ekänligigä toluq kšz yätküzidu.

Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş