Mänbäşunasliq — uyğur tarihşunasliğiniŋ äŋ muhim qismi

0
337 ret oqıldı

Һärqandaq җämiyättä täräqqiyat üçün, štmüş-tarihtin ibrät-savaq elip yüksälgän, rivaҗlanğan vä güllängän dšlätni quruş üçün insaniyätniŋ bebaha bayliği häm küç-qudritigä aylanğan ilim-pängä dayim etivar berilidu. Şundaq mäniviy qädriyät — härqandaq sahaliq ilim-pänniŋ šz tarihi, kelip çiqiş negiz-asasliri, yäni bulaq-mänbäsi bolidu. Hususän HİH äsirdin başlap ilmiy şäkillängän türkşunasliq päniniŋ muhim, aҗralmas bšligigä aylanğan uyğurşunasliq sahasiğa duniya türkşunasliriniŋ vä uyğurşunas alimlarniŋ qiziqişi, häväs-ihlasi, mana ikki äsir degidäk vaqit ariliğida, heç azayğini yoq häm azaymaydu. Sävävi, Märkiziy Aziyadiki häliqlär içidä uyğurlar däsläpkilärdin bolup šz dšlätlirini täşkilläp, oltirişliq hayat tärzigä kšçüp, känt, yeza, şähärlärni bärpa qilip, šzigä has dehançiliq, bağvänçilik mädäniyitini barliqqa kältürüp, duniyaviy tsivilizatsiyagä šz yeziği, kitap besiş işi, şähär mädäniyiti nämuniliri, näpis sän°ät durdaniliri bilän šziniŋ munasip hässisini qoşti. Bügünki ilim-pän sür°ätlik rivaҗlanğan, yeŋi tehnologiyalär vuҗutqa kälgän vaqittimu hälqimizniŋ ayrim pärzäntliri duniya ilim-pänidä zor utuqlarni qolğa kältürüp, millät namini, şänini bäläntkä kštärmäktä.

Tšvändä oqurmänlär diqqitigä täğdim qilinivatqan bayanimizda uyğurşunasliq päniniŋ bšlünmäs häm ähmiyätlik qismidin ibarät uyğur tarihşunasliğiğa munasivätlik bäzi pikirlirimizni eytişni muvapiq kšrüvatimiz.

Uyğur tarihşunasliğiniŋ ilmiy asasini, huddi härqandaq başqa ilim ohşaş, mänbä-deräklär täşkil qilidu. Äŋ qedimiy hitayniŋ yazma yeziqliri tärҗimä qilinip, oqup üginilgiçä, asasän Evropa vä Rossiya şäriqşunasliri uyğur tarihi bilän arheologiyalik tepilmilar, äsär-ätiqilär, qiyataş oyma (runa) yeziqliri, mätinlirini uyğurçä hšҗҗätlär arqiliq tonuşup, üginip, pütkül duniya ilim-päni ğäznisigä qoşti.

Mana şundaq qilip, uyğur tarihi boyiçä bebaha mänbälär tizimi jildin-jilğa kšpäydi. Bu materiallarniŋ tizimi toluq berilsä, hätta gezitimizniŋ birnäççä sani yätkülüksiz bolar edi. Tšvändä äŋ muhim, ähmiyitini zadila yoqatmaydu däp hesapliğan uyğur tarihiğa ait mänbälärni (muälliplirini kšrsätkän halda) elan qilivatimiz. Bu iş mätbuatimiz sähipiliridä däsläpki qetim berilivatqan antologiya ülgisidur. Hususän bu ilmiy paaliyitini ändila başlavatqan vä kälgüsidä başlaydiğan yaş tarihçi, tilşunaslirimiz üçün paydiliq däp oylaymän. Şundaqla buniŋ tarihimizğa bepärva qarimaydiğan kšpligän oqurmänlirimizmu qiziqiş hasil qilişi täbiiy.

Qedimiy dävirdiki, baldurqi, ottura äsirlärdiki uyğur qävm, uruq, qäbililiriniŋ turmuş-tirikçiligi, qiyataş räsim-yeziqliri, җamaä munasivätliri, diniy etiqat-işänçiliri, maddiy mädäniyiti, rohiy qädriyätliri, keyinki qäbilä ittipaq-birläşmiliri, däsläpki dšlätliri, ularniŋ säyasiy vä mämuriy täşkilliri, başqurğuçi sulaliliri, geografiyalik orni, çegariliri, hoşna qäbilä, dšlätlär bilän säyasiy, ihtisadiy, mädäniy alaqä-munasivätliri häqqidä qedimiy hitay mänbäliri, hänzu muällipliri täripidin yezilğan ilmiy tätqiqat, monografiya, maqalilar türkümliri, näşirlär tšvändikilärdin ibarät.

Lü İ-taŋ. Uyğurlar toğriliq tätqiqat. Täybäy. 1975.

Gäŋ Şimin. Uyğurlarniŋ qedimiy mädäniyiti vä tarihiy mänbäliri toğriliq. Ürümçi, 1983.

Gäŋ Şimin. Uyğurlarniŋ kona ädäbiy-tarihiy miraslirini tätqiq qiliş. Beҗin. 2003.

Fäŋ Җiçän, Çäŋ Sulo, Mu Guanvaŋ. Uyğurlarniŋ qedimiy mädäniyiti. Beҗin. 1981.

Su Bäyhay. Qaŋlilardin İdiqut uyğurliriğiçä // Si-Bäy şidi. 1983. №1.

Yäŋ Җänmin. Uyğur tarihi. 1991.

Lin Gäŋ. Uyğur tarihi. 1994.

Çäŋ Sulo. Taŋ, Sun dävridiki uyğur tarihidin tätqiqatlar. Beҗin. 1993.

Bi Җaŋpu. Hueyhe vä uyğurlar. Täybäy. 1986.

Li Futuŋ. Uyğur tarihi. 1963.

Yäŋ Fusuy. Uyğurlarniŋ budda dini. Ürümçi. 1998.

Tsay Hunşäŋ. Taŋ dävridiki toqquz oğuzlar vä türkiylär mädäniyiti. Beҗin. 1999.

 Çäŋ Sulo. Toqquz oğuz Bilgä qağan yadikarliğidiki Uyğur dšliti bilän Taŋ sulalisi munasivätlirigä dair. Beҗin. 1978.

 Van Җinҗu. Kona türk tilidiki җasur, danişmän uyğur Bilgä qağan yadikarliğidiki yeziqniŋ tärҗimisi vä izahliri. Beҗin. 1987.

Hä İnҗu. Vİİ — H äsirlärdiki uyğur җämiyitiniŋ täräqqiyati. 1959.

 Van Җiväy. Kškartniŋ ğärbidiki uyğurlar. Beҗin. 1935. İV.

Gu Bao. Şinҗaŋdiki uyğurlarniŋ etnosluq tegi-täkti toğriliq yeŋi izdiniş. Beҗin. 1987.

Li Mäytsuŋ. Toqquz-oğuz qağani abidisi. Evraziya jurnali. Beҗin. 1999.

Gän Şimin. Budda dininiŋ qedimiy Şinҗaŋ vä uyğurlar içidä tarqilişi. Şinҗaŋ universitetiniŋ ilmiy jurnali. Ürümçi. 1978. №2.

Lüy Mäysün. Uyğurlarniŋ šz namini «urğuy», «quyğur» däp šzgärtişi häqqidä. 1980.

 Van Җiväy. Taŋ sulalisidin keyinki uyğurlar. Beҗin. 1936.

Lin Gäŋ. Uyğur tarihiğa bağliq bäzi mäsililär. Beҗin. 1987.

Lin Gäŋ. Uyğurlarniŋ Ğäripkä kšçüşi. 1987.

Nüy Җuşi. Җuanҗoudiki kona uyğur tilidiki hristian dini yadikarliqliri toğriliq tätqiqat. Millätlär filologiyasi. Bejin. 1999.

Ye Luҗu. Türk vä uyğur tarihiğa ait ilmiy maqalilar toplimi. Beҗin. 1987.

 Lin Gäŋ. Türkiylär tarihi. Yunusҗan İli tärҗimisi. Ürümçi. 2002.

Җäŋdav Şansi. İpäk yolidiki 99 sir. Ürümçi. 1988.

Fäŋ Çänҗuŋ. Ğärbiy šlkidiki yär namliri. Tätqiqat. Beҗin. 1962.

Li Yuyçun. ŞUAR Bšrtala avtonomiyasidiki taş qäbirlär. Beҗin. 1962.

 Van Җiŋän. Toqquz uyğur qağani yadikarliği. Beҗin. 1987.

 Yan Fusuy. Bškä qağan vä manihey dini. Duŋhuaŋ hävärçisi. Länju. 1987. №2.

 Van Җiläy. Ottura Aziya tarihi. Baldurqi äsirlär. 2-tom. Ürümçi. 2004.

 Niyü Juҗi. Uyğurniŋ kona yeziqliri vä mirasliri. Ürümçi. 1997.

Yän Fusüy. Sun, Yuan' dävridiki uyğurlarniŋ nestorian dini toğriliq. Şinҗaŋ universitetiniŋ ilmiy jurnali. Ürümçi. 1989. №3.

Huän Җuŋşiŋ. Taŋ dävridiki Bilgä qağan abidiliri. Hubey. 1934.

Yüvä Şi-җav. Qaraqorumdiki Taŋ dävrigä has üç yadikarliq. Hebi. 1944.

Liŋ Gaŋ. Türkiylär tarihi. Beҗin. 1988.

 Vaŋ Җilay. Ottura Aziya tarihi. Ürümçi. 2004.

Suä Җunjin. Şärqiy Türk qağanliğiniŋ säyasiy qurulmisi. Şinҗaŋ gumanitarliq ilimi. Ürümçi. 1986. №2.

 Lin Gäŋ. Türk vä uyğur tarihi häqqidä ilmiy maqalilar. Beҗin. 1987.

 Lin Gäŋ. Türkiylär tarihidiki çoŋ vaqiälär. Şinҗaŋ gumanitarliq ilimi. Ürümçi. 1984. №1.

 Süy Süä. Türkiylärniŋ (Qarahaniylarniŋ) Samanilar dšlitidiki orni vä roli. Ottura Aziya ilmiy jurnali. 1994. №4.

Ma Yün. Gaoçän (Gänҗu) İdiqut dšlitiniŋ quruluşi häqqidä. Ürümçi. 1986.

Li Nifan. Şärqiy Türk qağanliğiniŋ yadikarliqliri. Ürümçi. 1984.

Hän Җulin. Bilgä qağan yadikarliği yeziğiniŋ oquluşi (Uyğur tarihi). Beҗin. 1936.

 Ju Җuänmin. Bilgä qağan yadikarliğidiki härbiy jürüşlär häqqidä. ŞUAR gumanitarliq ilimi. Ürümçi. 1990. №4.

 Yän Fusuyä. Ğärbiy Hitaydiki millätlär tarihi vä mädäniyiti. 2001.

 Ov Bavgüy. Aşina Һälunniŋ Taŋ sulalisiğa tävä boluşi häqqidä. Şinҗaŋ universitetiniŋ ilmiy jurnali. Ürümçi. 1989. №1.

Go Pinlän. Aşina Җuŋniŋ Ğärbiy šlkidä boluşi. Şinҗaŋ tarihnamisi. Ürümçi. 1979. №1.

Väy Çüän. Taŋ dävridiki Ansidiki tšrt hu şähiriniŋ tarihiy hšҗҗätlärdä namliriniŋ qandaq bolğanliği häqqidä. 1964.

 Vay Җin. Suyab-Hitayniŋ Taŋ dävridiki Ğärbiy šlkidiki muhim şähiri. 1975.

 Җaŋ Bofän. Taŋ dävridä Ğärbiy šlkiniŋ eçilişi vä soda-setiq. 1980.

Bu näşirlärdä qedimiy vä ottura äsirlärdiki uyğur tarihiğa munasivätlik deräklär, ilmiy mänbälär, tarihiy hšҗҗätlär kšlämlik, täpsiliy berilgän. Ularniŋ kšpçiligi Beҗinda Millätlär näşriyatida vä Ürümçidä uyğur tiliğa tärҗimä qilinğan. Diqqätçan oqurmän, uyğur tarihiğa häväsi, iştiyaqi bar kitaphan šzigä keräk mälumatlarni, qoşumçä ähbaratlarni, şundaqla İnternettinmu tepip oqalaydu vä toğra hulasä çiqiralaydu däp oylaymiz.

Moşu maqaliniŋ davami süpitidä Evropa, Yaponiya, Türkiya, Rossiya vä başqa ällärniŋ, şundaqla, älvättä, Qazaqstanniŋ jirik türkşunasliri bilän uyğurşunasliriniŋmu tarihimizğa ait yazğan tätqiqatliriniŋ, ilmiy maqaliliriniŋ häm qiziqarliq äsärliriniŋmu qisqiçä tizimini berişni muvapiq kšrdüm.

Amanjolov S.A. Nasuönıe voprosı izuçeniya Orhono- Eniseyskih nadpisey: drevne-tyurkskaya tsivilizatsiya (pamyatniki pis'mennosti). Almatı. 2001.

 Qaydarov A. Vvedenie k tyurkologii. Almatı. 2004.

Bartol'd V.V. Soçineniya. 1-5 t. Moskva. 1965.

Amanjolov A. Tyurkskaya filologiya i istoriya pis'mennosti. Almatı. 1996.

Yadrintsev N.M. Otçet ekspeditsii na Orhon, soverşennoy v 1899 godu. Sankt-Peterburg. 1892.

Radlov V.V. Atlas drevnostey Mongoliy. 1-5 t. Sankt-Peterburg. 1899.

Vasil'ev V.P. Nadpisi na Orhonskih pamyatnikah v Koço-Tsaydame i Karabalasagune. Sankt-Peterburg. Vıpusk-3. 1897.

Siratori K. Şärqiy hu (uyğur) häqqidä tätqiqat. 1935.

Men Ges. Türkşunasliq tarihi häqqidä. Millätlär näşriyati. Beҗin. 1981.

 Malyavkin A.G. Tanskie hroniki o gosudarstvah Tsentral'noy Azii. Novosibirsk. 1989.

 Malyavkin A.G. İstoriçeskaya geografiya Tsentral'noy Azii. Novosibirsk.1981.

Malyavkin A.G. Materialı po istorii uygurov v İH — Hİİ vekah. Novosibirsk. 1974.

Äskärtiş: A.Malyavkinniŋ bu ämgäkliridä ottura äsirlik uyğurlarniŋ, asasän toqquz-oğuz uyğur qäbililiriniŋ tarihiğa ait oy-pikirliri bayan qilinğan. Eçinarliği, muällip štmüştiki äҗdatlirimiz bilän hazirqi uyğurlar otturisida heçqandaq alaqä-munasivät yoq däp hesaplaydu. Päqät ataqliq türkşunas vä uyğurşunas alim D.Tihonovniŋ uniŋğa qarşi dälillik, asasliq räddiyäsidin keyinla, Malyavkin šziniŋ oydurma, çälkäş pikridin vaz käçti. Oqurmänlärniŋ yadida bolsa, akademik Tihonovniŋ Malyavkinğa qarşi maqalisiniŋ toluq mätini buniŋdin ilgiri «Uyğur avazi» gezitida besilğan edi.

Malov S.E. Pamyatniki drevnetyurkskoy pis'mennosti. Moskva. 1951.

 Malov. S.E. Pamyatniki tyurkskoy pis'mennosti Mongolii. Leningrad. 1959.

 Klyaştornıy S.G. Qedimiy türkiylärniŋ runikiliq yadikarliqliri. Ürümçi. 1984. Uyğurçä tärҗimisi.

 Klyaştornıy S.G. Livöits V.A. Otkrıtie i izuçenie drevnetyurkskih, sogdiyskih epigrafiçeskih pamyatnikov Tsentral'noy Azii. 1978. Moskva.

 Klyaştornıy S.G. İstoriya Tsentral'noy Azii i pamyatniki runiçeskogo pis'ma. SPb. 2003.

 Kudayberdiev Ş. Rodoslovnaya tyurkov. Almatı. 1990.

Aydarov G. Tekst Orhonskih pamyatnikov. Almatı. 1990.

Amanjolov A. İstoriya i teoriya drevnetyurskogo pis'ma. Almatı. 2003.

 Qaydarov A. Qedimiy türkiylär yeziği kimgä ortaq, kimgä tän? Almatı, 2001.

 Zuev Yu.A. Rannie tyurki: oçerki i ideologii. Almatı. 2002.

 Amanjolov K. Türki halıqtarınıŋ tarihı. Almatı. 1996.

 Sartkojaulı K. Ob°edinennıy kaganat tyurkov (745 — 840). Astana. 2001.

 Sartqojaulı Q. Orhon mwraları. 2003.

Sartkojaulı K. Atlas Orhonskih pamyatnikov. Astana. 2007.

 Sartqojaulı Q. Bayırğı türki jazuınıŋ genezisı. Astana. 2007.

 Sartqojaulı Q., Zäkenwlı T. Wyğır Ordası jäne qazaq jerindegi oğızdar men wyğırlar. Evraziya milliy universitetiniŋ ilmiy jurnali. Astana. 2005. №1.

Moşu yärdä şuni täkitläş lazimki, tarihçi alim Qarjaubay Sartqoja oğli, umumän, Orhon, Enisey, Selenga däriyaliri vadisidiki, qedimiy Ordabaliq-Qarabalasağun şähirini, Qaraqorum abidilirini, hazirqi Moŋğoliyadiki kona türkiylik yadikarliqlarni tepip, mätinlirini oquşta, hususän häykällärniŋ käyni täripidiki hitay kona ieroglifliri bilän yezilğan yeziqlarni oquşta evropiliq alimlar yol qoyğan hataliqlarni tüzitip çiqqan jirik türkşunas mutähässistur. U Moŋğoliyadin Qazaqstanğa kšçüp kälgändin keyin ilmiy paaliyitini tehimu җanlandurdi.

«Egemen Qazaqstan» gezitiniŋ toluq bir betidä uniŋ «Moŋğoliyadiki qedimiy uyğur qiyataş yeziqliri» namliq ilmiy maqalisiniŋ besilğini tehi yadimizda. U šz maqalisida moŋğol ziminida 1000din oşuq uyğur yeziğidiki abidilärniŋ moҗutluğini eytip, kšpçilik taş häykällärniŋ vaqit siniğidin jiqilip, bäziliriniŋ parçilinip, yeziqlarniŋ šçüp kätkänligini äpsusliniş ilkidä täkitläp, ilmiy ekspeditsiyalär uyuşturup, bu duniya ilimi üçün bebaha yadikarliqlarni saqlap qelişqa ündigän edi.

Barat Q. Hristian dininiŋ Şinҗaŋda tarilişi vä uniŋ yadikarliqliri. Şinҗaŋ universitetiniŋ ilmiy jurnali. Ürümçi. 1986. №3 (uyğur tilida).

Gabayn A.Fon. Ottura äsirdin keyinki Märkiziy Aziya türkiyliri tarihiğa ait mänbälär. Türkşunasliq hävärçisi. Beҗin. 1963. №9.

Jumaş A. Gaoçän uyğur dšliti dävridiki hristian diniy hšҗҗätliri toğrisida tätqiqat. Şinҗaŋ gumanitarliq ilimi. Ürümçi. 1983. №18.

A von Gabain. TurkischeTurfan-texte. SPAW.-V1.- Berlin.1934.

Peter Zieme.Zu den nestorianisch-turkischenTurfantexten. Berlin.1974.

Bartol'd V.V. Moŋğol basqunçiliğidin avalqi Türkstan. 1928.

Pellio P. Ğärbiy šlkä tarihi. 1934.

İoşiro Saeki. Nestorian dini toğriliq tätqiqat. 1935.

Šerbak A.M. Oğuznamä. Moskva. 1959.

Raşid-ad-Din. «Djamiat tavarih». 1986. (rusçä: Sbornik letopisey). Moskva.

Plano Karpini. Puteşestvie v vostoçnıe stranı. Almatı. 1993.

 Gil'om de Rubruk. Puteşestviya na vostok. Almatı. 1993.

 Kadırbaev A.Ş. Oçerki istorii srednevekovıh uygurov, djalairov, naymanov i kirietov. Almatı.

Ramstedt J.G. ZweiuiqurischeRunenischifteninder Nord Molqolen. Hel'sinki. 1913.

«Hudud-aläm». Ürümçi. 1986 (parsçidin tärҗimä).

 Gabayn Anna Fon. Turfanskie tekstı. 1929.

Zäkenwlı T. Ordabaliq yazma abidisiniŋ tarihiy negizi. 2005.

Zäkenwlı T. Kona «uyğur» etnonimi. 2005.

Gabayn Anna Fon. Koçu – İdiqut uyğur dšlitiniŋ hayati (850 — 1250-jillar). Turpan. 1989.

Şavann E. Ğärbiy šlkä geografiyasi. 1958.

Alp-tekin A.Yu. Sa-artlar kim? Väyuvär-nemä? Ürümçi. 1935.

Zakenulı T. Kitayskiy tekst na stele Bil'ge kagana. Astana. 2007 (perevod).

Qedimiy Taŋ jilnamisi: Yeŋi kitavi. 217-toplam. 142-bayan. Uyğur-1 vä Uyğur-2 bšlümliri.

Biçurin N.Ya. (İakinf). Sobranie svedeniy o narodah, obitavşih v Sredney Azii v drevnie vremena. T-1. Moskva. 1950.

 Heneda Toru. Turpandin tepilğan uyğur tilidiki manihey varaqçiliri (Doktor Heneda Toruniŋ ilmiy maqalilar toplimi). 1958.

Hamil'ton Dj. Gänҗudin tepilğan kona uyğur tilidiki diniy abidilär.1999.

Moriyasu Tagau. Uyğurlarniŋ ğäripkä kšçüşi häqqidä.1980.

Ğäyrät İSRAYİLOV, Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi.

Bälüşüş