Tšmür Eli (Tšmür siҗaŋ)

0
395 ret oqıldı

Tšmür Eli 1886-jili Toqsunda dehan Ähmät Һaҗi ailisidä duniyağa kälgän. Däsläp Toqsunda dehançiliq bilän şuğullinip, 1920-jili ayali bilän Kuçağa kšçüp berip harvukäşlik qilğan. U Kuçada harvukäşlik qilip jürüp, biraz hallanğandin keyin, at harvusini kšpäytidu, harvukäşlärgä şaŋiyu bolidu. Bu vaqitlarda Yaŋ Ziŋşinniŋ çirik, istibdat hakimiyiti ämgäkçi häliqqä qatmu-qat alvan- seliqlarni selip, häliqni dähşätlik ezivatatti. Tšmür Eli vä uniŋ qolastidikilärniŋ at harvulirimu mustäbit hškümätniŋ alvan-seliqliridin qutulalmaydu. Şu säväptin, Tšmür Elida istibdat hakamiyättin intiqam eliş istigi tuğulidu.

Şinҗaŋda milliy zulumniŋ kündin-küngä küçiyişi nätiҗisidä Qumulda Hoҗiniyaz haҗi başçiliğida ikkinçi qetim dehanlar qozğiliŋi partilaydu. Җaylardiki zulumğa qarşi turuş pozitsiyasini kütüp turğan häliq bu qozğilaŋni qizğin qollaydu. Nätiҗidä qozğilaŋ nahayiti tezla Qumuldin Turpan, Toqsun, Piçan qatarliq җaylarğa tarilidu.

1932-jili 12-ayniŋ 29-küni Mahmut Muhiti, Bayahun Äzizi, Paşa hoҗa (Lükçün vaŋiniŋ oğli) vä Abdurahman qatarliq 13 kişi birlişip, Astanida qozğilaŋ kštiridu. Qozğilaŋ tez küçiyip, Turpan şähiri, Piçan, Siŋgim qatarliq җaylarğiçä käŋiyip, Җin Şurin qisimliriğa qahşatquç zärbä beridu. Moşu päyttä Tohti lüyҗaŋ, Qurban yeŋҗaŋlar qozğilip, Toqsunni işğal qilidu hämdä Korliğa jürüş qilip, 1933-jili 1-ayda Korlini alidu.

Kuçarda turuvatqan Tšmür Eli Qumul, Turpan, Toqsunda qozğalğan qozğilaŋçilardin ilham elip, 1933-jili 1-ayniŋ 27-küni şayarliq Һadi Äläm bilän billä qozğilaŋ kštirip, Kuçani azat qilidu.

Bu çağda Җiŋ Şurin Şeŋ Şisäygä Turpan qozğilaŋçiliriğa qarşi җaza jürüşi qiliş toğrisida buyruq beridu. Mahmut Muhiti (Mähmut sijaŋ) başçiliğidiki qozğilaŋçi qoşun Şeŋ Şisäy vä aq oruslarniŋ muntäzim qismi vä zamaniviy quralliriğa bärdaşliq berälmäy, Җänubiy Şinҗaŋğa çekinişkä başlaydu.

Şeŋ Şisäy Turpanda Abduhaliq uyğur başliq ilğar küçlärni vä nurğunliğan teç ammini qirğandin keyin, Toqsunğa jürüş qilidu. Bu çağda Korlini işğal qilip turğan Tohti lüyjaŋ inisi Tšmür Eligä Toqsunğa kälmäy, Җänubiy Şinҗaŋğa jürüş täklivini berip, šzi Toqsunda Şeŋ Şisäy qisimliri bilän uruşuşni qarar qilidu.

Tohti lüyҗaŋ Toqsunğa kelip, Hoduŋ degän yärdiki Qara bulaqta Şeŋ Şisäy äskärliri bilän uruşup, mäğlup bolidu. U hainlarniŋ satqunluği tüpäyli qolğa çüşüp, Şeŋ Şisäy täripidin çanap šltürülidu. Qurban yeŋҗaŋ uruşta oq tegip qaza bolidu. Bu çağda Tšmür Eli Aqsuğa jürüş qilğan edi. Däl şu päyttä Bügürdimu qozğilaŋ kštirilgän bolup, qozğilaŋçi qoşun Bügürni işğal qilğan edi.

Tšmür Eli bu qetimqi jürüştä Baydtiki Yaqaeriqta Җin Şurin qisimliri vä Qäşqärdin kälgän hškümät äskärliri bilän uruşidu. Җiŋ Şurinniŋ İlida turuşluq qomandani Җaŋ Peyyüvänniŋ bir top äskärliri tuyuqsiz Muzart täräptin yardämgä kelip qalidu. Tšmür Eli ular bilän üç kün uruşup, ğalip çiqidu vä ularniŋ bäşatar miltiqliriğa egä bolidu. Andin yänä Aqsuğa qarap ilgiriläydu.

Bu çağda Yaqaeriqta Korlidin İli haҗi, Qara şähärdin Һapiz lüyҗaŋ qatarliqlar äskär başlap kelip, Tšmür Eligä qoşulidu. Şuniŋ bilän Tšmür Eliniŋ adämliri kšpiyip, quralliri hillişidu.

Tšmür Eli Aqsuğa kirgändin keyin, Hoҗiniyaz haҗi uniŋğa (bu çağda Hoҗiniyaz haҗi Guçuŋda turuvatatti) siҗaŋ (general) unvanini beridu. Tšmür siҗaŋ Aqsuda turğan mäzgilidä qisimlirini rätläp, Һämdämbäg haҗi, Ämäthan, Mamuthan, Һapiz lüyҗaŋ vä Eli haҗi qatarliqlarni tänҗaŋ qilip tayinlaydu. Uniŋdin başqa, Abduqadir Fu Güvänjaŋ, Tohti yeŋҗaŋ qatarliqlar muhapizätçi qisimlarniŋ başliği bolidu. Aqsuluq Bayiz şaŋiyu Üçturpan täräptin birqançä yüz pidaiyni başlap kelip, Tšmür siҗaŋğa qoşulidu.

Tšmür siҗaŋ qoşun başlap Maralbeşiğa barğanda, Yaqaeriqtiki җäŋdä mäğlup bolup çekingän Qäşqärdiki hškümät äskärliriniŋ başliği Yaŋ Çimin Qäşqär vä Yärkändin nurğun äskär toplap, Maralbeşini aldinqi säp qilip, Tumşuqta istihkam qurup, Tšmür siҗaŋ qoşunini tosaydu. Bu yärdä qattiq uruş bolidu. Tšmür siҗaŋ düşmänni qilçä mänsitmäy, birtäräptin nağra-sünäy çelip, oğlaq tartip kšŋül açidu. Yänä birtäräptin, uruş qilidu. Aqsu, Avat, Toqsu, Şayardin, hätta Hotänniŋ bäzi җayliridin Obulqasimbäg qatarliq kişilär kelip, uruşqa qatnişidu. Uniŋ üstigä Yaŋ Çimin qismidin 30çä milliy äskär qeçip, Tšmür siҗaŋniŋ qoşuniğa qoşulidu, şundaqla Qäşqär valisi Ma Şavvu (Ma dotäy) Uluğçat hakimi Çiŋ Tuŋliŋniŋ yetäkçiligidä 200 qirğiz äskärni Tšmür siҗaŋğa qarşi uruş qilişqa ävätidu. Ular Açalğa kälgändä, tärҗiman Osman Eli (qirğiz) qirğiz äskärlirigä başçiliq qilip isiyan kštiridu vä Çiŋ Tuŋlini etip taşlap, Tšmür siҗaŋğa bäyät qilidiğanliğini җakalaydu. Nätiҗidä Tšmür Eli Yaŋ Çimin qoşunini tar-mar qilip, Qäşqärgä jürüş qilidu. Yaŋ Çimin äskärliri çekinip, Päyzavatqa kälgändä, ularni dehanlar urup soqidu.

1933-jili 3-ayda Osman Eli başçiliğidiki qirğiz äskärliri Qäşqär şähirigä huҗum qilip, Qäşqärni işğal qilidu, Osman Eli šzini siҗaŋ däp җakalaydu.

1933-jili 4-ayniŋ 8-küni, Tšmür siҗaŋ qoşunliri Yaŋ Çimin äskärlirini tar-mar qilip, Qäşqärgä kiridu. Madotäy Qäşqär hakimiyitini vä dšlät ğäznisini Tšmür siҗaŋğa štküzüp beridu. Bu çağda, uzundin buyan Tšmür siҗaŋ bilän hämkarlişip җäŋ qilğan tuŋgan äskärliriniŋ qoman???? ?? ??????dani Ma Zihoymu Qäşqärgä kirgän edi. U šz qisimliri bilän Qäşqär Yeŋişähärgä, Tšmür Eli vali mähkimisigä orunlişidu. Qäşqärdiki hänzu ämäldarlarniŋ hämmisi vali mähkimisigä orunlişidu. Tšmür siҗaŋ ularni šz himayisigä alidu. Qäşqärdä qan tškülüş bolmaydu.

Tšmür siҗaŋ Qäşqärdiki milliy qisimlarni rätligändin keyin, Yarbağ därvazisiniŋ teşidiki Tümän däriyasiniŋ boyida çoŋ jiğiliş štküzüp, härbiy parad hesavida mäşräp vä oğlaq tartiş paaliyätlirini uyuşturidu. Ma Zihoy başçiliğidiki tuŋgan qisimliri buni šzlirigä qaritilğan namayiş süpitidä qobul qilip, buniŋdin narazi bolidu. Şuniŋ bilän ikki täräpniŋ šzara munasiviti säl käskinlişidu. Uniŋ üstigä, Hotän qozğilaŋçiliri Şah Mänsür (Abdulla bäg) başçiliğida Qäşqärgä kelidu vä Tšmür siҗaŋ bilän birläşmä hakimiyät quruş häqqidä mäslihätlişidu. Tšmür siҗaŋ, «män jiraqtin uruş qilimän däp käldim» däp šzigä tämänna qilsa, Şah Mänsür täräp uni kšzgä ilmaydu vä «oqumiğan harvukäşniŋ qolidin nemä kelätti, u çoŋ işlarni qilalmaydu, şähärni boşatsun…» degän gäplärni tarqitidu. Nätiҗidä Tšmür siҗaŋ Şah Mänsür qisimlirini quralsizlandurup, Savut damolla, Җanibäk qazi, Şah Mänsür qatarliqlarni qolğa alidu. Ularniŋ äskärlirini bolsa, äsir hesavida Hotängä qayturuvetidu.

Bu künlärdä Hoҗiniyaz haҗi bilän Ma Җuyiŋ otturisida ihtilap tuğulup, ikki täräp otturisida toqunuş yüz beridu. Hoҗiniyaz haҗi Şeŋ Şisäy bilän ittipaq tüzüş toğrisida hät yazidu. Hät Guçuŋdin yezilğan bolup, uni toqsunluq Şeripahun degän kişi elip kälgän edi. Tšmür siҗaŋ, «Şeŋ Şisäy akam Tohtiahunni çanap šltürgän, uniŋ bilän dost bolmaymän, Ma Җuyiŋ musulman, uniŋ bilän uruşsaq, rava bolmaydu. Män bu işqa qoşulmaymän» däydu.

Osman Eli bu hättin hävär tapqandin keyin, Tšmür siҗaŋğa «Yeŋişähärdiki tuŋganlarniŋ päyli buzuq, ularni quralsizlandurayli» däydu. Tšmür siҗaŋ buniŋğa qoşulmaydu. Şuniŋ bilän bu ikkisiniŋ otturisida ihtilap tuğulidu.

Bu çağda Tšmür siҗaŋniŋ atisi Ähmät haҗi härämdin qaytişida Һindstan hškümitiniŋ Tšmür siҗaŋğa yazğan hetini elip kelidu. Hättä: «Biz dost bolayli, 10 – 20 miŋ qural yaki adäm küçi lazim bolsa, beräyli» deyilgän. Tšmür siҗaŋ «nasaralardin yardäm tiligiçä, Alladin ümüt tiläymän» däp, bu hätkä ähmiyät bärmäydu.

Tšmür siҗaŋniŋ atisi härämdin kelişi bilän Keŋäş İttipaqiniŋ Qäşqärdiki konsulhanisi çoŋ ziyapät štküzüp, Tšmür siҗaŋ, uniŋ dadisi başliq mštivärlärgä vä härbiylärgä soğa täğdim qilidu häm ittipaq tüzüş täklivini beridu. Tšmür siҗaŋ, «bol'şeviklär Buhara şäripni väyran qilğan tursa, biz qandaqmu ular bilän ittipaq bolumiz…» däp, bu täläpnimu rät qilidu.

Bu çağda Abdukerimhan Mähsüm oquğuçilarni adättiki qaidä boyiçä Yeŋişähärgä Ma Zihoyğa salam berişkä elip çiqidu. Tšmür siҗaŋ: «Nemä üçün oquğuçilarni tuŋganlarniŋ aldiğa elip çiqidu?» däp narazi bolidu. Şuniŋ bilän Qäşqärniŋ abroyliq kişiliri «Tšmür siҗaŋ yaramsiz, bilimsiz kişi ekän, Qäşqärni bir harvukäşkä tartquzup qoyduq…» degändäk sšzlärni tarqitidu. Nätiҗidä Tšmür siҗaŋ ittipaqdaşlarniŋ hämmisini çätkä qeqip, šzini jitim qalduridu. Şundaq qilip, u «Angliya vä Kenäş İttipaqi hškümätliriniŋ, Ma Zihoy rähbärligidiki tuŋgan qisimliri, Osman Eli başqurğan qirğiz qisimliriniŋ vä Abdukerimhan Mähsüm başçiliğidiki nopuzluq kişilärniŋ qarşilişiğa uçraydu. U päqät qara küçigila tayinip, härikät qilmaqçi bolidu, amma tenäp qalidu. Däl moşu päyttä, Ma Җuyiŋ uni bihudlaşturuş üçün siliŋliq unvanini beridu vä siliŋliq tamğisini tapşuridu. Tamğa tapşuruş märasimi dağduğiliq štküzülüp, atliq äskärlär tamğini kštirip, şähärni aylinip çiqidu. Şu kündiki ziyapättä Tšmür siҗaŋdin yeŋilgän kona äskärlärdin Yaŋ Çiminmu billä bolidu. Şuniŋdin başlap, Tšmür Eli siliŋ mänsivi bilän bährimän oltiridu. Tuŋgan qisimliri bolsa, šz işliriğa puhta bolidu.

Ändi Osman siҗaŋ bolsa, yänila tuŋganlarni quralsizlanduruş tälividä çiŋ turidu. Tšmür siҗaŋ buniŋğa qoşulmaydu vä Osman Eliğa Qäşqärdiki hakimiyät tärkividä mämuriy hoquq-märtivä bärmäydu. Osman Eli buniŋdin ränҗip, Tšmür siҗaŋniŋ birqançä äskiriniŋ at vä qurallirini bulap, taqqa qeçip ketidu. Şuniŋdin keyin, Tšmür siliŋ Mamuthan lüyҗaŋ vä Ma Zihoyğa Osman Elini quralsizlanduruş toğrisida buyruq beridu. Ätisi buyruqni iҗra qilmiğan tuŋgan Yuŋ Vengenni başqilarniŋ qarşiliğiğa qarimay šltüridu.

1933-jili 8-ayniŋ 9-küni, Tšmür siliŋ Osmanni qoğlap çiqqan qisimlarniŋ arqisidin maşina bilän Läŋgärgä çiqqanda, Toğraq mazar degän yärdä yolniŋ ikki täripidä turğan 200din artuq atliq tuŋgan äskärliri kütüvalidu. Amma Tšmür siҗaŋ maşinidin çüşüp ularğa kayivatqan pursättin paydilinip, tuŋganlar Tšmür Elini, Zakir qazaq, İmin palvan, İbrahim qari, şofer Savutahun qatarliq bäş kişini etip šltürüp, Tšmür siliŋniŋ beşini kesip, Qäşqärgä elip kelidu. Tšmür Eliniŋ Qäşqärdiki hayati vä hoquq vaqti 97 kün davam qilidu.

Osman Eli, qirğiz, Uluğçat nahiyäsidin. Yaŋ Ziŋşin, Җiŋ Şurin dävridä äskär bolğan. Hänzu tilini yahşi bilätti. U kšp uruşqa qatnaşqan. Atliq äskär komandiri bolğan.

Qumul qozğiliŋi Җänubiy Şinҗaŋğa tez tarilivatqan җiddiy päyttä Kuçada turuvatqan Tšmür Eli (Tšmür siҗaŋ) Kuçada şayarliq Һadi älämlär bilän birlişip qozğilaŋ qilip, Kuçani işğal qilidu vä Yaŋ Tvänҗaŋni (Yaŋ Çimin) qoğlap, Aqsudin štüp, Maralbeşi ätrapiğa kälgändä, Qäşqär dotiyi Ma Şavvu (Ma dotäy) Tšmür Eliğa taqabil turuş üçün qirğizlardin 500 näpär äskär elip, uniŋğa Osman Elini qomandanliqqa bälgüläydu. Osman Eli šz yeqinliridin Oraz, Qoşmät, Tohti qatarliq ofitserlar bilän mäslihätlişip, Tšmür Eliğa adäm ävätip, ittipaq tüzidu. Uniŋdin keyin väziyät ehtiyaҗi bilän Tšmür Elini kütmäyla, 1933-jili 4-ayniŋ 7-küni seşänbä ätigän saat 7dä Qäşqär Konişähärni qorşavalidu vä şähär sepiliniŋ Bulaqbeşi täripidin huҗumğa štüp, şähärni işğal qilivalidu. Bu çağda Pärğanidin qeçip, Qäşqärni pana qilğan basmiçi Setivaldiҗan, Yüsüp qurbeşi vä atuşluq Kiçikahun tvänҗaŋlar qoşunini başlap, Osman Eliğa äl bolidu.

1933-jili 4-ayniŋ 8-küni Tšmür siҗaŋ, 11-küni Ma Җänsaŋ (Ma Juŋyiŋ qismidin) äskiri bilän Qäşqärgä yetip kelidu. (Osman Eli Qäşqärni işğal qilğandin keyin, Ma Şavvuni šltürmigän edi), Ma Җäsaŋ Qäşqärgä kelip dotäy yamuliğa çüşidu vä šzini qomandan däp җakalap, hämmigä hškümranliq qilmaqçi bolidu. Bu çağda Osman Eli, «Zimin bizniŋ, Qäşqärni män işğal qilğan tursam, Ma Җänsaŋ täyyarğa häyyar bolamdu» däp uyğur-šzbäk qoşunliri bilän birlişip, Ma Җänsaŋğa qarşi häҗäm qilmaqçi bolidu. Amma Tšmür Eli ariğa çüşüp, ularni äpläştürüp qoyidu. Ma Җänsaŋ vä çät äl konsulliri Tšmür Eli bilän Osman Eli otturisiğa ziddiyät salidu. Uniŋ üstigä general Tšmür Eli 1933-jili 7-ayda Nänҗiŋ hškümitigä itaät qilip, telegramma yollaydu. Җavap telegrammisida Osman Eliniŋ ismi bolmiğanliği üçün, Osman Eli Tšmür Elidin narazi bolup, Qäşqär şähiridiki bir qisim baylarni bulap, taqqa çiqip ketidu.

Tšmür Eli 1933-jili 8-ayniŋ 9-küni Osman Elini qayturup keliş toğrisida Ma Җänsaŋ qismiğa buyruq beridu vä arqidin šzi çiqidu. Tšmür Eli Qäşqär şähiridin altä kilometr musapidiki Torğaqliq mazar degän yärgä kälgändä, Ma Җänsaŋ qisim başlap çiqip, Tšmür Eli başliq bäş adämni etip šltürüp, uniŋ beşini kesivalidu vä Konaşähärni işğal qilip, dotäy yamuliğa orunlişidu. Tšmür siliŋniŋ beşini sazayi qilidu. Buni aŋliğan Osman Eli 1933-jili 8-ayniŋ 16-küni uyğur-šzbäk qoşunliri bilän birlişip, birla huҗum bilän Ma Җänsaŋdin Konaşähärni qayturuvalidu. Ma Җänsaŋ dotäy yamuliniŋ ğäznisidiki 156 çaräk altun, 380 näççä miŋ danä tilla, 56 miŋ danä yambu (härbiri 50 särlik, җämi 2 million 800 miŋ sär kümüç) vä kšpligän ünçä-märvayitlarni elip, Yeŋişähärgä qeçip kirivalidu. Osman Eli Yeŋişähärni muhasirigä alidu. Bu musahirä uruşi 156 kün davam qilidu. Uruş uzunğa sozulup kätkänliktin, Ma Җänsaŋ äsirgä çüşkän hänzu äskärlärdin paydilinip, šz küçini zoraytivalidu. Uniŋ üstigä Osman Eli rahät-parağätkä berilip kätkänliktin, Ma Җänsaŋni muhasiridin qutulduridu.

Ma Җänsaŋ Qäşqärni qayturuvalğandin keyin, 1934-jili 2-ayniŋ 6-künidä Qäşqär şähiridä qätliam jürgüzüp, 6000din artuq beguna häliqni qirip taşlaydu.

Şuniŋ bilän Osman siҗaŋ yeŋilip, taqqa çiqip ketidu. Keyin qahşalda härikät qilip, qayta baş kštirip çiqişqa urunğan bolsimu, mäğlup bolup, qolğa çüşidu vä türmidä šltürülidu.

Bälüşüş