Qar astida  qalєan  çeçäklär

0
706 ret oqıldı

Bu bağniŋ tarihi bäk uzun. Uniŋ nami yeza turğunliriğila ämäs, bälki pütkül häliqqä yahşi mälum. Bu bağda šskän mevilärdin däm tartiş barçiniŋ armini desäk, aşurup eytqanliq ämästur. Qisqisi, insan balisiniŋ äqli yätmäydiğan häm häyran qalduridiğan bağniŋ esil hislätliri moşu kämgiçä äl eğizida rivayät bolup kälmäktä. Buniŋdin birnäççä miŋ jillar ilgiri moşu bağniŋ şerin-şärbät meviliriniŋ biri bolğan anarni säksändin alqiğan bir bovay, šz ağriğiğa şipa bolsun däp yeginidä, sällimaza saqiyip kätkän deyişidu. Yänä bir häyran qalarliq yeri, u bovay päqät saqiyipla kätmäy, bälki šzini, huddi küç-quvätkä tolğan şirğuran jigirmä yaşliq jigitkä ohşaş, ärkin seziptu.

Buniŋdin taşqiri, «moşu yezida yaşaydiğan mahir dutarçilarniŋ biri baqqa säylä qilğili çiqip, alma-šrüklärniŋ sayisida dutarini qoliğa elip, dillarni tävritidiğan yeqimliq ahaŋğa çalğan ekän, bu ahaŋğa bulbullar amraq bolup, dutarçiniŋ ätrapiğa toplişiptu», degän gäpmu bar. Şundaq mehir-muhäbbätkä tolğan, saz-näğminiŋ kani, ärkinlik vä azatliqniŋ makani bolğan bu bağ häqiqätänmu moşundaq artuqçiliqliri bilän duniyağa mäşhur edi.

Biraq uzun jillardin beri, bu bağniŋ kšptin kütkän arzuluq bahari kälmäy, u bäkmu qiyin җävir-җapalar çekip, hätta, qişniŋ käynidä haman bahar bolidiğanliğiğa işänmäydiğan ähvalğa çüşüp qaldi. Һazir u kšŋüllärgä bähş äta qilidiğan, dillarni tävrätkän saz-näğmiliri yoqap, bääyni kšz täkkändäk ähvalğa çüşüp qaldi. Yaz päsli bolsimu, goya ätila zimistan qiş kelip, bağdin boran uçiridiğandäk qorqunuç päyda bolup, mevä däräqlärniŋ yapraqliri sarğiyip, bemäzgil tškülüşkä başlidi. Aqivättä, dayim kškläp, ätrapi bağu-bostan, baraŋliq, gülzarliq bolğan bu bağ bügün «Ğazaŋliq bağ» degän nam aldi. Bulbullar bilän dutar-tämbürniŋ zilva avazliri ornida, sarğayğan yapraqlarniŋ şaraqliğan hünük avazliri aŋlinidiğan boldi.

Bu qetimmu bahar kelip, ändila çeçäkligän bağniŋ mevä däräqlirini novätsiz yaqqan qar bu jilimu bağni mevisiz qoyidiğandäk qilidu. Äynä qaraŋ, şu qar astida qalğan bir top çeçäklär šz muŋliri bilän ortaqlaşmaqta.

— Täğdirimizniŋ kajliğin qaraŋ. Äyivimiz nemidä, hä? — soridi Şaptuläm isimliq çeçäk Sälkin isimliq çeçäktin.

— Durus däysän! Dayim moşundaq paҗiälik täğdirniŋ qurvanliri bolup kelivatimiz. Şuŋa yä šzimizgä, yä adämzatqa bolğan paydimiz yoq! — dedi Sälkin.

Bizniŋ moşundaq ähvalğa çüşüp qelişimizğa adämzatmu äyiplik däp hesaplaymän. Yaziçä mevä berimiz, yä ularniŋ rähimi yoq. Soğdin bizni qorğap qalidiğanğa birär amal qilip kšräymu demäydu.

Undaq demä, bizniŋ parlaq keläçigimiz üçün ular baharniŋ däsläpki künlirila šp-çšrimizni tazilap, tüvimizni yumşitip, gšzäl yaşişimiz üçün dayim zor imkaniyätlär yaritip beridu ämäsmu? Meniŋçä, beşimizğa kelivatqan härqandaq külpätlärgä päqät šzimiz gunakar, — dedi neriraqta qarniŋ soğida titiräp kätkän Aliçäm isimliq çeçäk.

— Qandaqlarçä? — häyran bolup soridi Sälkin.

— Çamimizniŋ yetişiçä, aҗizliğimizğa qarimay, qarğa taqabil turuşqa tirişip kšrüvatimizmu? — Һürpäydi Anarhan isimliq çeçäk.

— Һämmä närsä šz yolida boluşi keräk? Bizniŋ yaşaş çegarimiz päsillärniŋ — Noruz, Sävr vä İpar täväliri bizgä täälluq. Demäk, bu biznin milliy çegarimiz. Buni buzup štüşkä heçkimniŋ häqqi yoq. Bu yär bizniŋki. Bu yärniŋ rahitimu, җapa-mäşäqitimu bizniŋ. Ahiri šz täğdirimizni šzimiz bälgülişimiz keräk, — dedi Anarhan terikip.

— Biz moşu ayda bih çiqirip, çeçäkläp kškläşkä, yäni šz täğdirimizni šzimiz tüzüşkä häqliqmiz. Bu zimistan Qişniŋ bizgä kšrsitivatqan zoranvanliği? — aççiq ilkidä kšpsidi Pšpäk isimliq çeçäk.

— Durus, oğul bala!! — qollidi uni Sälkin. Biz uniŋ Qähritan, Һut vä Qonäk täväliridä kšk çiqirivalğinimiz yoqqu? U yaqqimu barmaymiz! Bizniŋ Ana topriğimiz moşu üç tävädä. Äzäldin biz moşu yärdä kškläp kälgän vä heç yaman kündä qalmiğan. Bizmu şundaq qilimiz! Äҗdatlarniŋ yerini bizdin tartivalidiğan heçkimniŋ hoquqi yoq.

— Rähimsiz düşmän bizniŋ mevilik boluşimiz –  u bizniŋ bähtimiz ekänligini bilivaldi. Şuŋlaşqa u äŋ nazuk yerimiz – meviҗanliq bolğanliğimizni paydilinip, kšpiyip ketişimizdin änsiräp, bizni här jili moşundaq heylä-quvluqliri arqiliq nabut qilip kelivatidu. Bu zadi nemä degän adalätsizlik! Bizniŋ mevilik boluşimizni toraydiğan heçkimniŋ häqqi yoq! — yänä çuqan saldi Sälkin.

— Durus däysän, biz bu zimistan qişniŋ heylisini bilimiz. Şimaldiki qerindaşlirimizniŋ ähvalini heli aŋlap, kšrüp jürimiz. Qişu-yaz künniŋ seriğini kšrsätmäy, šzidin başqa heçkimni kirgüzmäydiğan qiptu.

— Ularniŋ bügüni bizniŋ ätimiz boluşi eniq. Biz buniŋğa yol bärmişimiz keräk.

— Biraq… — sšzläşkä başlidi Anarhan. – Zimistan qişqimu bizniŋ mevilik çegarimizdin atlap kirişigä šzimiz yardäm qilivatimiz. Yäni… — däp sšzini davam qilmaqçi boluvedi, uniŋ gepini Şaptuläm bšldi.

— Mundaq pikir qilişiŋdiki säväp nemidä? Şu vaqitta qiş bizgä zoranvanliq qilsa, seniŋçä toğrima?

Anarhan sšzini davam qildi:

— Şaptuläm, sävirsizligiŋdin meniŋ gepimni bšldüŋ, — dedidä, šzini biraz naraziliq tuyğusidin boşitip, kšpçilikkä mänilik qarap sšzini davam qildi: «Vay, qar kšp yağsa, paydiliq bolidu», däp hätta Noruz eyidiki qarnimu hoşal bolup qarşi alimiz. Uniŋdin keyin qattiq kün issip kätsä, «mana bu yahşiliqniŋ bälgüsi» däp yalğan issiqlarğa işinip, «män seniŋdin qalimänmu?», däp bäs-bästä çeçäkläp ketimiz. Aqivättä moşundaq nabut bolumiz. Һämmimiz šz aldimizğa bir başliq.

— U deginiŋğu toğra, biraq bizniŋ bügünki kündä äşäddiy düşminimiz  — zimistan qiş päqät bizgila ämäs, pütkül duniyağa šz zoravanliğini kšrsitivatidu. Lekin, nemişkidu, «sän tägmisäŋ, badraŋ kšz, män tägmäymän» degändäk, bu mäsiligä heçkim etivar bärmäyvatidu. Һätta bu hätärlik ähval bäzilärgä adättiki iştäk bilinmäktä. Lekin, bähitkä yarişa, bizniŋ bu ähvalimizğa içi ağrip qollavatqanlarmu az ämäs.

— Zimistan qişniŋ zoravanliği duniyağa hovup tuğduruvatidu däp qaldiŋ, — soridi Aliçäm.

— Şundaq Aliçäm, zimistan qiş җänuptiki qerindaşlirimizğu šziniŋ sälbiy täsirini yätküzüvetiptu, — dedi Sälkin. — Miŋliğan qerindaşlirimiz nabut boluvetiptu. Soğniŋ kesiridin sesip, yaramsiz bolup qelivetiptu. Bu täşvişlik ähvalni štkändä җänuptin kälgän banan qerindişimiz maŋa eytip bärdi. Bu qişniŋ mundaq qudrätlik küçkä aylinişidiki säväp nemidä? Uniŋ bu duniyağa ränҗişi barmu, yä? Qişniŋ hayvan qelipiğa kirip qelişidiki säväp nemidä? Yalğuz bir qiş mundaq qudrätlik küçkä aylinip ketişi mümkin ämäsqu. Ularni qollavatqanlar kimlär?!

— Qähärlik zimistan qişni şimalda Şimaliy muz muhiti, җänupta Antarktida qit°äsi qollavetiptu, — däp sšzini davam qildi Sälkin. — Şular bilän birqatar yänimu kšpligän tävälär «meniŋ düşminimniŋ düşmini meniŋ dostum», degändäk, bizni šç kšridiğanlar yaki çüşängüsi kälmäydiğanlar qollavatsa, bäzilär bu qudrätlik zoravan qişqa küçi yätmäy, šziniŋ amanliğini oylap, uniŋ eytqanlirini bulҗutmay orunlap kälmäktä.

Ariliqta җim-җitliq hšküm sürdi. Sälkinniŋ bu sšzliri barçini oylandurup qoyğan boluşi keräk, ätimalim. Һärkimniŋ oyi härqandaq vaqiälärni vä keläçäkkä bolğan täsävvurlarni çarlap kätti. Qutuluş yolini birtäräp qilidiğan amillar üstidä hämmä baş qaturmaqta. Һämmisiniŋ mähsiti bir. U —   ärkin hayat.

Hatirҗäm hayatqimu kütüm, ehtiyat, äqil-parasät keräk ekänligini mevilär päqät beşiğa eğir kün çüşkändila bilişkä başlidi. Һämmisiniŋ gepigä işinip, ehtiyatliq his-tuyğusini šzidin җuda qilğanliğiğa mevilär qattiq škündi vä ändi ärkin hayat orniğanda, buniŋğa җiddiy kšŋül bšlüşkä šz-šzlirigä vädä berip, qäsämyad qilişti. Lekin hatirҗäm hayat hazir ular üçün qol yätmäs armanğa ohşaş bilinmäktä. Bügünki küngä qädär bu mevilärniŋ mevä süpitidä az nopuzluq bolsimu, saqlinip qelişi vä yänimu küräşni tohtatmasliğidiki asasiy säväp, u keläçäkkä bolğan parlaq ümüt. Bähitkä yarişa, qähärlik qiş qançä zoravanliq kšrsätmisun, mevilärniŋ mevilik hususiyitidin tanmasliği şunçä ulğaymaqta. Bügünki taŋdimu šzlirigä has alahidilikliri bilän duniyani häyran qaldurup kelivatqan bu bağdiki mevilär šzliriniŋ ärkinlikkä bolğan zor qiziqişini tehimu hässiläp aşurmaqta. Bügünki kündä mevilär asasiy şiar – «Җandin käçmigiçä җananğa yätmäysän» yoli bilän maŋidiğan boldi. Bu mevilik hususiyitini ular nahayiti juquri däriҗidä qädirläydu.

Һämmä yänä kšp närsilärni demäkçi boldiyu, biraq neriraqta qarniŋ eğirliğini kštirälmäy, šrük däriğiniŋ bir şehiniŋ jirilip çüşüşi hämminiŋ diqqitini birdin šzigä җälip qildi. Däsläp šrük çeçäkliri yärgä çeçildi. Andin käynidin, šziniŋ zoravanliğini yoşurmaq boldimu, äytävir, çeçäklär üstigä däräqtiki qarlar tškülüşkä başlidi. Lekin bu qarlarğimu çeçäklär boy bärmigändäk kšrünüp turatti. Ular azaplinivatqanliğini kšrsitişkä tirişti. Lekin buniŋğa näprätlängän qiş şuvurğini uştumtut päyda bolup, çeçäklär bilän qoşlap qarlarnimu uçartip kättidä, huddi heçnemä bolmiğandäk, bağniŋ içini tap-taza qilip qoydi. Buniŋ hämmisini kšrgän mevilär kšz yaş qiliştin başqa çarä tapalmidi. Ändi ularda «ätiki kündä biznimu şundaq qilsa, qandaq qilimiz?!», degängä ohşaş qorqunuçluq oy tuğuldi. Ularniŋ hämmisini arqiğa taşlap qoyup, ändi başqa kälgänni kšrärmiz degängä ohşaş pikirdä boluvatqan täŋsizlikkä birliktä taqabil turuşqa başlidi.

Mevilär oçuq munazirä qilmaqta. Jirilğan şahtin tškülgän çeçäklärgä qarap, kšz yaş qilğan Şaptuläm sšzini başlidi:

— Äynä bu zimistan soğniŋ, rähimsiz qarniŋ därdigä boysunmay yänä bir qerindişimiz җenini qurvan qildi. Qançiligän keläçigidin zor ümütlärni kütküzidiğan çeçäklirimiz nabut boldi. Ändi buniŋğa җavap bärgidäk çeçäk barmu zadi? — җavap eliş üçün hämmigä täköi qarap çiqti u.

— Azapniŋ çeki zadi qäyärdä? Ändi buniŋğa baş egip turidiğan çidamim qalmidi, — däp Äynulam qattiq silkinmäkçi boluvedi üstidiki qar bilän birliktä bir-ikki şehi täŋla yänä jirilip kätti.

— Һämmiŋlarğa gepim aççiq tuyulup kätti vä baştimu şundaq bolğan, — gäp qilğili turdi Aliçäm. — Çünki häqiqät dayim aççiq tuyulidu. Rast, җenini qurvan qilivatqanlarda äyip yoq. Lekin hämmimiz äyipsiz degänlik ämäs! — qät°iylik bilän tikländi barçiğa Aliçäm. Biraz qäddini ruslavelip, sšzini davam qildi. — Birinçidin, biz nahayiti mänsäphor bolup kättuq! — deyişigila Anarhan uniŋğa soal yağduruşqa başlidi. «Uniŋğa qandaq däliliŋ bar? Birsini yaman däp šzäŋni yahşi kšrsitäy degän niyitiŋ bolsa, bu häqtä gäp qozmisaŋmu bolidu».

— Birinçidin, mana seniŋ ohşaş birimizniŋ gepini birimiz tiŋşimay, mämädanliğimiz tüpäyli mevisiz qelip, ahiri kštäkkä aylinip, çirip-sesivatimiz. İkkinçidin, härqaysimiz düşmänlirimizniŋ siliq gäplirigä işinip yä šzimiz, yä başqiniŋ işini aldiğa maŋğuzmaymiz. Mundaq qilivärsäk, keläçäk ävlatlirimiz aldida räsva bolmaymizmu?

— Biraq u soğlar baharniŋ soğliri, ularğa qandaq işänmäysän? — soal qoydi Sälkin.

— Durus däysilär! Üçinçidin, hainlar arimizdin çiqivatidu. Lekin u soğlar, u qarlar baharniŋ ämäs. Bälki rähimsiz qişniŋ qalduqliridin kälgän qarlar. Ularni yenimizğa kirgüzüvalğan yänä šzimiz. Çünki bäzi mänsäphor mevilirimizniŋ «qar qançä kšp yağsa, şunçä quvätlik bolumiz» däp hainlirimizğa käŋ yol eçip beridu. Bu äsla durus ämäs. İlgiri äҗdatlirimiz jil beşi Noruz kälmigiçä šz paaliyätlirini başlimiğan. Demäk, Noruz kälmäy, heçqandaq däräq kšklimätti. Һazir nemä qilivatimiz? Düşminimizniŋ heylisi tüpäyli vuҗutqa kälgän «issiqlarni» ğayiptin kälgän amät däp haliğinimizçä çeçäkläydiğan bolduq. Nätiҗidä täbiät qanuniğa beqinmaydiğan däräq bolup, šzimizniŋ nadanliq kesiridin җenimiz qurvan boluvatidu.

— Bu gepiŋniŋ җeni bar, — dedi neriraqta turğan Hormahun.

U ätrapqa täkşi vä mänilik baqtidä, gepini davam qildi.

— Yänä bir çoŋ hataliq, šzimizniŋ tüvi bir mevä ekänligini untup qelivatimiz. Eytmaqçi, bizdä bir-birimizgä nisbätän mehir-muhäbbät vä šmlük yoq. Uluq adämzat hämmimizniŋ mevisigä ümüt qilip, çoŋ bir baqqa tiksä, ändi hämmimiz mevä berär çağda, bir-birimizni yäkläp, šzimizçä bu çoŋ bağni bšlüvalduq vä haliğan atalğu bilän atavalduq. Mäsilän, aliçiliq, şaptulliq, sälkinlik vä hakazilar! Lekin hämmimizniŋ nami bir — u mevä.

İkkinçidin, baya Aliçäm eytip štkändäk, bäk nadan bolup kättuq. «Äҗdatlirimiz andaq bolğan, äҗdatlirimiz mundaq bolğan» däp mahtinişni bilimiz, amma ularniŋ eytqanlirini, ularniŋ qilğanliriniŋ birinimu qilalmaymiz, orunlalmaymiz. Äyni zamanlarda äҗdatlar besip štkän yol toğrisida ätrapliq bilmisäk vä şu yollarda maŋalmisaq, qandaq ilgiriläläymiz? Äyni çağlarda Noruzni şundaq arzulap kütüp, bäk äzizlättuq. Bizla ämäs, hätta adämzatmu uni bügüngiçä qädirläydu vä taqätsizlik bilän kütidu. Hatalaşmisam, ularmu ta Noruz kälmigiçä iş-härikätmu qilmaydu.

Üçinçidin, mundaq çuqan kštärginimiz bilän iş ämälgä aşmaydu. Mundaq hissiyatqa berilişimiz bizgä ğalibiyät elip kälmäydu. Äksiçä, bizni käynigä tartqini tartqan. Һärqandaq närsini zor idräk, äqil-parasät, sävir-taqät bilän qobul qilğinimiz toğra. Şu çağdila biz barçä adämdat zoqlanğidäk, ätivaliq mevilik däräqlärgä aylinimiz. Äksiçä ähvalda, yavayi däräqlärdin heç ayrimçiliğimiz bolmaydu. Bügün bizdä paҗiä bolsa, çuqan selip därt üstigä därt qoşmay, uni äqil tarazimizğa selip, savatliq yeşişkä tirişayli. Özimizniŋ täğdirini šzimiz hul qilimiz däymiz. Demäk, bu mäsilini šzimiz yeşäyli. Ägär bizniŋ tutqan yolumiz toğra bolsa, bizni uluq Alla qollaydu.

Huddi Horma huniniŋ sšzini aŋliğandäk, Quyaş vallidä paqirap çiqtidä, qar çipildap erişqa başlidi. Barçä çeçäklär qaytidin yayrap kätti. Ular Horma sšziniŋ ämäliyatta šz äksini tapqini häyran boluşti vä häqiqätänmu ümütniŋ šlmäydiğanliğiğa işändi.

Molutҗan TOHTAHUNOV.

Bälüşüş