Täs mäŋgü teşi

0
289 ret oqıldı

Täs mäŋgü teşini (Bškü qağan mäŋgü teşi) rus türkşunas alimi S.Klyaştornıy 1976-jili hazirqi Moŋğulstanniŋ Hubsuğul šlkisidiki Täs däriyasiniŋ sol qirğiğiğa җaylaşqan «Noğon tolğoy» idiridin tapqan. Bu qizil räŋlik mäŋgü taşniŋ yerimila saqlinip qalğan. U hazirqi mämlikät paytähti Ulan-Batordiki Moŋğulstan Pänlär akademiyasiniŋ tarih-tätqiqat märkizigä qoyulğan.

Mäzkür taş Orhon uyğur hanliği dävrigä mänsüp yadikarliqlar bilän billä buzğunçiliqqa uçriğan. Bu muhim yazma yadikarliqta Bškü qağanniŋ (759 — 780-jillar) äҗdadi (dadisi) bolğan Äl ätmiş Bilgä qağan (Moyunçur) dävrigiçä (747 — 759-jillar) bolğan uyğur qağanliriniŋ tarihi, җümlidin birinçi vä ikkinçi Uyğur hanliğiniŋ täğdiri, Kšl Bilgä qağan vä Äl ätmiş Bilgä qağan rähbärligidiki üçinçi uyğur hanliğiniŋ bärpa boluşi qatarliq mäsililär häqqidä mälumatlar berilgän. Mundaq mäzmunlardiki yeziqlar kona häm yeŋi taŋnamilärdä uçraşmaydu. Şuŋlaşqimu Täs mäŋgü teşidiki mälumatlar zor selişturma qimmitigä egä. Tätqiqatlarğa qariğanda, bu yadikarliqniŋ muällipi — Moyunçur qağanniŋ yeqin tuqqini Tüpäk alp Şul degän kişi bolup, «mäŋgü taş qağan yenidin tähtkä çiqqan mäzgildä, yäni 761 — 762-jilliri ornitilğan» degän tähmin bar.

Qazaqstanliq uyğur alimi Ablähät Kamalov šziniŋ «Uyğur haqanliğiniŋ epigrafiyalik yadikarliqliri» namliq ilmiy ämgigidä Täs mäŋgü teşi häqqidä: «Tesin (Täs) taş pütügi 1976-jili S.Klyaştornıy başliğan Keŋäş — Moŋğol tarihiy-mädäniy ekspeditsiyasi täripidin Tesiyin ğol (Ğärbiy Hangay) däriyasi vadisiniŋ juqarqi eqimidiki idirdin tepilğan. Yeziq taşniŋ tšrt täripigä yezilğan häm vaqitniŋ štüşi bilän helila upriğan. Mätinniŋ ilmiy asastiki şärhi häm oquluşi S.Klyaşgornıynıŋ ismi bilän bevasitä bağliq. Uniŋ pikriçä, Tesin taş pütügi 762-jili uyğur hani Bškü qağanniŋ tähtkä oltirişiğa munasivätlik ornitilğan» däp yazidu.

  wiki.izda.com

Bälüşüş

Javap qalduruŋ