Uyğur häliq eğiz ädäbiyatidiki ayallar obrizi

0
184 ret oqıldı

Äҗdatlirimiz uzun äsirlik tarihiy izdiniş җäriyanida qiz-ayallarniŋ bir ailä, bir qävm, hätta birpütün җämiyätkä kšrsitidiğan täsiri üstidä maqal-tämsillärni, çšçäk-rivayätlärni qaldurup kätkän. Çšçäklär — uyğur häliq eğiz ädäbiyatida muhim orunni egiläydiğan vä amma içidä käŋ umumlaşqan janr. Ular insanlarniŋ täbiät hadisiliri toğrisidiki täsävvurlirini, adämlär arisidiki iҗtimaiy munasivätlärni qiziqarliq äkis ättüridiğan häliqniŋ ağzaqi iҗadiy hekayiliri bolup hesaplinidu. Kšpligän çšçäklärdä inaq җämiyät ideyasi roşän ipadilinip, äҗdatlirimizniŋ kälgüsi saadätlik künlär häqqidä arzu-armini, teç-hatirҗäm, saadätlik turmuşqa intilişi gävdilängän. Şundaqla җahanni titirätkidäk qudrätkä egä bir şahniŋ hotuniniŋ vapasizliği tüpäyli tärki duniya bolup kätkänligi, mälum bir gšzäl üçün bir älniŋ yänä bir älgä täҗavuzluq qilğanliği häqqidä vaqiäliklärni uçritişqa bolidu. Bu bayanlarda ayallar obriziniŋ noqul muhäbbät bilänla çäklinip qalmastin, insaniy kemilliq yolidiki kšpligän mäsililär bilän bağlinişliq hayat käçüridiğanliğini bayqavelişqa bolidu. Yäni aҗizlirimizniŋ bäziliri ordida yaki җäŋ mäydanida, ayrimliri eğir ämgäk-mäşäqätlärdä täsvirlinidu. Tšvändiki çšçäklärdin buni yarqin kšrüşimiz mümkin.

Mäsilän, «Şahni gaday qilğanmu, gadayni şah qilğanmu hotun» degän çšçäktä qäländärgä turmuşqa çiqqan şah qiziniŋ danaliği vä şiҗaiti bilän duç kälgän müşkülatlarni yeŋip, erini padişa däriҗisigä yätküzgänligi ipadilängän. «Ärni är qilğanmu — hotun, yär qilğanmu — hotun» namliq çšçäktä dadisiniŋ ğäzivini kältürüp qoyğan şah ornidin qoğlanğandin keyin beşidin käçürgän käçürmişliri, ahirida äqil-parasätkä tayinip, bir şahliqni qurup çiqqanliği, umumän, ayal kişiniŋ ailiniŋ ronaq tepişidiki roli täsvirlängän.

Häliq eğiz iҗadiyitidä ayallarniŋ pärzänt tärbiyisidiki ornimu šz äksini tapqan. Aniniŋ illiq mehrigä toyunğan, inaq vä muhäbbätlik ailidä çoŋ bolğan pärzäntlärdä ailä bilän җämiyätkä nisbätän mäs°uliyätçanliq, vätänni, jutini äzizläş, ätrapidikilär bilän iҗil-inaq yaşaş qatarliq esil päzilätlär şäkillinidu. Mädäniyätsiz, ählaqsiz anilardin šzlirigä ohşaş adämlär šsüp yetilidu.

Mäsilän, «Oğri bilän ana» namliq çšçäktä padişa ğäznisigä oğriliqqa çüşüp, tutulup qalğan bala darğa esiliş aldida anisiniŋ tilini çişläp üzüvelip, «Ägär män birinçi qetim çamğur oğrilap, šygä elip kälgändä, bu yolumdin qayturğan bolsaŋ, bu küngä qalmas edim» degän gäpni qilidu. Ändi «Yeril teşim» çšçigidä šgäy aniniŋ zulumi vä hazazulluği tüpäyli bir ailä äzaliriniŋ täräp-täräpkä teriqtäk çeçilip kätkänligini kšrüşkä bolidu.

Hulasiläp eytqanda, uyğur häliq eğiz ädäbiyatida ayallar obriziniŋ inaq җämiyät bilän bolğan munasiviti, teç vä hatirҗäm hayattiki roli härhil җanrlarda ihçam vä eniq namayän qilinğan. Buniŋ šzi alahidä tärbiyäviy ähmiyätkä egä bolup, härqandaq dävirdä qiz-ayallarniŋ turmuştiki orni säl qarimasliğimiz lazimliğini äskärtidu.

«Şiŋҗaŋ gezitidin» elindi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ