«Tšmür tulparda» tavlanğan

0
321 ret oqıldı

İvrayim BARATOV, «Uyğur avazi»/ «Şämҗan orden aptäk» degän huş hävär birdämdinla pütkül Tügmängä tarap kätti. Çoŋ-kiçikniŋ hämmisi hoşal. Çünki jutdaşlar qiş-yezi tohtimaydiğan kolhoz tirikçiligi keçä-kündüz tinim tapmaydiğan Şämҗansiz pütmäydiğandäk täsävvur ilkidä edi. «Moşu Şämҗan adämgä uyqa bärmäydu, traktorini taraqlitip tün yerimida kälgänligini az däp, yärgä yoruq çüşmäy yänä traktorini gükiritip turuvalidu» dätti hoşnilar. «Män bügün ätigän ohandim. Şämҗan aka traktorini ot aldurğanda, ornumdin turup kätkän» däp bir-birigä mahtinatti uşşaqlar.

Bügün äşu hoşnilarniŋ birazi arimizda yoq, hä, birliri helikäm, «tšmür tulparni» at qilip mingän bizniŋ Şämҗan ämgäktä tavlanğan insan» däp mäğrurlinip uniŋ ismini tilğa alsa, ävu kiçiklär yaşanğanlar qataridin orun elip, «işlisäŋ, Şämҗan akidäk işlä!» şiarini šzlirigä qarita eytip jüridu.

Һä, äynä şundaq jutdaşliriniŋ hšrmitigä adil ämgigi bilän muyässär bolğan Şämҗan Pärhatov bügün hayatiniŋ 75 davaniğa kštirildi. Biraq uni heçkim 75 yaşqa kirdi däp eytmaydu, hätta şundaq desäŋ, härgiz işänmäydu. «On altä yeşimda yeŋimni türüp, җismaniy işqa kirişip ketivedim. heliğiçä şu aditimni taşlimay kelivatimän. Ägär silärgä ohşaş qolumda qälimim bolsa, «dayim yaş kšrünüşniŋ siri ämgäktä, yänä kelip, җismaniy işta» däp yezip, uni  šzämniŋ ämäliy täҗribäm asasida ispatlap berättim», däp eytqan sšzidin «dayim yaş Şämҗanniŋ» sirini bilgändäk bolduq.

Şämҗan Pärhatov moşu Tügmän yezisidiki ataqliq tšmürçi Pärhat bovayniŋ yättä pärzändiniŋ tunҗisi. Hälqimizdä «käsip bosuğidin sirtqa çiqmaydu» degän näqil barğu. Pärhat atimu oğliğa däsläp tšmürçilikniŋ qir-sirlirini ügätmäkçi boldiyu, lekin bu oyidin därhal yaltiyip qaldi. «Eğir bazğanni mänla kštiräy, sän yenigiräk işni qil – traktor hayda», dedi ata oğliğa. Qaratürük atiğa şu çağlarda traktor haydaş yenik oqättäk bilingän bolsa keräk. Şundaq qilip, Şämҗan Tügmändiki mäktäpniŋ 8-sinipini tamamliğan 1961-jili «yenik oqätni» izdäp, Kätmändiki MTSqa käldi. Bu yärdiki mehanizatorlarni täyyarlaydiğan altä ayliq kursta oqudi. Qoliğa «käŋprofil'liq mehanizator» degän guvanamini elip, Tügmängä qaytip käldidä, Kirov namidiki kolhozniŋ mehanizatorliri sepini toluqturdi. Bir jildin keyin Pärhat ata tuyuqsiz vapat boldidä, kšpҗanliq ailiniŋ pütkül eğirçiliği Şämҗan akiniŋ zimmisigä çüşti. «İni-siŋillirim tehi kiçik, anam Mervanämniŋ salamätligimu yahşi ämäs. Keçä-kündüz işlisämmu, ukilirimni aç qoymaymän, biraq anamniŋ qolini uzartiş üçün kelin keräk», däp oylidimdä, monu hädäŋlar Märiyämni, tehi 9-sinipta oquvatqanliğiğa qarimay, šz ilkämgä elivaldim. Biraq ändi bir ailini ämäs, ikki ailini asraşqa toğra kälgän edi…». Şämҗan aka bu sšzini külümsiräp eytqaçqa, däsläp uni häzil süpitidä qobul qilğinimizmu rast. Biraq, keyiniräk bilsäk, Märiyäm hädimu ata-anisidin ätigän ayrilip, altä inisi bilän yalğuz qalğan ekän. Şuŋlaşqa ändi ikki ailä bir bolup, җämi on bäş җanni asraş väzipisiniŋ ändi Şämҗan akiğa jüklängänligi häqiqät edi.

– Şu jilliri bu yaq işqa yärgä yoruq çüşmäy ketidu. Tün yerimidin aşqanda kelidu, – sšzgä arilaşti Märiyäm hädä. – Һaduq degänni bilmätti. Uniŋ üstigä yap-yaş turupla «kšpҗanliq ailä» atilip qalğaçqa, yoğaniraq birär šy seliş zšrüriyitimu tuğuldi. U çağlarda akaŋlar ekskavator haydaydiğan. Kolhozniŋ yalğuz bu ekskavatoriğa päqät egilik işlirila qarap qalmatti, jutdaşlarniŋ hiҗalitimu az ämäs edi. Şunda ekskavator keräk adämlär kälsä, aldi bilän šy teminiŋ bir qelipini quyuvetip, andin hiҗalitini eytidiğan. U dävirlärdä adämlär bir-birigä äynä şundaq mehrivan edi.

Märiyäm hädiniŋ «šy teminiŋ bir qelipini quyuvetip» degän sšziniŋ mänasini täptişläp sorap bilduq. Şämҗan aka yeŋi šyiniŋ quruluşini başlap qoyğini bilän vaqti yar bärmäy, uni ayaqlaşturuş heç mümkin bolmaydu. Çeçençä usuli bilän tam turğuzuvatqaçqa, iştin herip-eçip kälginigä qarimay, lay etip qoyidu, mähsiti – amalini tepip, bir-ikki qelip quyuvetiş, biraq, kolhozniŋ pütkül tirikçiligi, huddi uniŋ qoliğa qarap qalğandäk, heç vaqti bolmaydu. Şuŋlaşqa ekskavator keräk adämlär, mäyli kolhoz şoferliri, mäyli yeza turğunliri bolsun, boş turğan qeliplarni kšrüp, šz ärki bilän işqa kirişip ketättekän. Һätta šyini pütkül tamlirini bir aydandurup quyuvätkän päytlärmu bolğan.

«Jutdaşlirimniŋ äynä şundaq yardimi bilän bir yazdila šyniŋ temini qopuruvalğan eduq» dedi Şämҗan aka. «Çünki Şämҗan hiҗaliti çüşüp kälgän birmu adämgä zadila «yaq» degän ämäs, şuŋlaşqa ularmu qarap turmidi, sšzgä arilaşti Märiyäm hädä, – sugak, šyniŋ çedirini yepiş, pollaş, qisqisi, šyini barliq kam-kotisi jutdaşlarniŋ yardimi bilän pütkän edi».

Şämҗan aka äynä şundaq ta pensiyagä çiqqiçä, tinim tapmay işlidi, ini-siŋilliriniŋ sepini toluqturğan bir oğli bilän üç qizini qatarğa qoşup, atiliq pärzini şäräp bilän orunlidi. Şämҗan aka bilän Märiyäm hädiniŋ tärbiyisini alğan ularniŋ bügün bu mehrivan җanlarğa eytar minnätdarliği çäksiz. Şularniŋ biri – Märiyäm hädiniŋ inisi Känҗä Qasimov.

Män anamdin yaş ayrildim, dadam vapat bolğanda qosaqta qalğan ekänmän, – däydu Känҗä. – Meni akam Şämҗan bilän hädäm Märiyäm beqip çoŋ qildi. Şuŋlaşqa män ularni ata-anam ornida hšrmät qilimän. Ägär ular bolmisa, kim bilidu, nälärdä tenäp jürättuq. Menila ämäs, akilirimnimu täntirätmäy qatarğa qoşqan ularğa dayim beşimni egip tazim qilimän!

Zaman šzgirip, kolhoz tirikçiligini tohtatqanda, Şämҗan akiniŋ änçisigä pay hesavida on qoy, bir siyir, bir ilqa tägdi. Buniŋğimu şükri qilğan u, aditi boyiçä, işläştin baş tartmidi. Äynä şu ämgäkçanliği tüpäyli hazir qorasida biraz melimu bar. Eytmaqçi, «mal baqqanğa pütidu» ämäsmu, uniŋ ğemi šz aldiğa bir hekayä.

«Maŋa bu ämäk, – däydu sšhbätdişimiz gäpara. – «İşlisäŋ – çişläysän» degän zaman käldi. Män pärzäntlirimgä dayim «Çişläymän desäŋ, tinim tapmay işlä» däp eytimän.

Şämҗan akiniŋ qäyt qilişiçä, štkän äsirniŋ 60-jilliridin buyan Kirov namidiki kolhozni başqurğan barliq rähbärlär uniŋ ämgigini dayim juquri bahaliğan ekän. «Kolhoz räisiniŋ ayliq maaşi, eytayluq, 220 rubl' bolğan bolsa, män uniŋdin sälla az ayliq alattim. Bir qetim meniŋ ayliğim kolhoz räisiniŋkidin eşip ketiptu, qiziq iş boldi, täpsilatini eytmayaqla qoyay, biraq räis Reşit aka Manapov bir jiğinda meni hämmigä ülgä qilip kšrsitip, mahtap kätkän edi, – dedi sšhbätdişim štkän künlärni äsläp. – Ämgigimmu munasip bahalandi, İİİ däriҗilik «Ämgäk Şšhriti» ordeni, «Padakaranä ämgigi üçün» medali bilän täğdirländim, härhil Pähriy yarliqlarniŋ sani yoq desämmu bolidu. 1980-jilliri jutdaşlirim meni Tügmän yeziliq keŋişiniŋ deputati qilip saylidi. Biraq…».

Äşu «biraq» ibarisidin keyin Şämҗan aka җim bolup qaldi. Bu yärdä şähsän meni, jurnalist süpitidä, qiziqturidiğan bir epizodniŋ barliğini därhal säzdim vä «Şämҗan aka, oçuğini eytivär, nemä «biraq» u?» däp soridim.

– 2005-jili, yeşim yetip, äl qatarida pensiyagä çiqtim, hatalaşmisam, top-toğra 9700 täŋgigä. Özäm ohşaş pütkül šmrini traktor haydap štküzgän bir ağinäm «Seniŋ ordeniŋ bar. SSSR Aliy Keŋişi Prezidiuminiŋ räisi Brejnev imza qoyğan gramotaŋ bar. Çonҗiğa çüşsäŋ, pensiyariŋni başqidin hesaplap beridu» däp eytip qaldi. Uniŋ sšzigä kirip, nahiyälik iҗtimaiy täminat bšlümigä kirsäm, u yärdä oltarğan bir qiz «Gramotiŋizni Moskva bärgän ekän, äşu Leonid İl'içqa yoluquŋ, pensiyariŋizni hässiläp kšpäytip beridu» demäsmu! Aççiğim nädin käldi, heliqi dästä-dästä gramotilarniŋ hämmisini tuturuq qilivätkili tasla qaldim, meni hädäŋlar tohtitivaldi, – däp külüp kätti Şämҗan aka, –  Hudağa şükri, hazir pensiyam šsä-šsä 47 miŋ täŋgigä yätti. Һškümätkä rähmät, pensiyarimiz här jili degidäk kšpiyivatidu. Biyil hädäŋ ikkimizniŋ ailä qurğinimizğa toğra 50 jil boldi. Öz mäzgilidä ukilirimizğa baş-kšz boluveduq, bügün ular bizni häşlärgä kštirivatidu. «Bähitni qeriğanda bärsun» däydekänğu, biz äynä şu bähitkä adil ämgigimiz bilän, käŋqosaqliq mehir-muhäbbitimiz bilän eriştuq…

Şämҗan akiniŋ qälbiniŋ tegidin çiqivatqan bu sšzlirigä zoqumiz käldi. Därhäqiqät, ämgäktä, yänä kelip, «tšmür tulparda» tavlanğan adämlär şundaq bolsa keräk däp oyliduq.

Uyğur nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ