Muällim, şair, esil insan

0
287 ret oqıldı
image description

QÄLÄMDAŞ ҺÄQQİDÄ SÖZ/ Zamaniviy Qazaqstan uyğur ädäbiyatiğa šzigä has avazi, til uslubi, yeziş qabiliyiti bilän kirip kälgän kšpqirliq käsip egisi Mäşür Җälilov, dävir väkillirigä munasivätlik eytqinimizda, mäzmunluq, bay hayat qaynimidin štti desäk, zadila hatalaşmaymiz. Amma uniŋ šmri qisqa boldi. Bari-yoqi 63 yeşida 1994-jilniŋ 22-sentyabr' küni hayattin štti. Şu jili Qazaq dšlät universiteti jurnalistika fakul'tetini pütärgän qizi Diläräm Kätmän ottura mäktivigä muällim bolup kälgän edi. Amma atiğa qiziniŋ däsläpki hoşalliğini kšrüş buyrimidi. Arida bäş jil štüp, Kätmändiki ottura mäktäp, yezidiki çoŋ koçilarniŋ biri Mäşür Җälilovniŋ namida ataldi.

Mäşür Җälilov kim? Muällimmu, şairmu? Yaki yeza egiligi sahasida işläp, tonulğan şähsmu?

Ädipniŋ tärҗimihalini oquvetip, meniŋdä äynä şundaq soallar päyda boldi. Çünki uniŋ işlimigän, ülüşini qoşmiğan sahalar kamdin- kam ekän. Keyin uni bilgän, arilaşqan, qolidin däm tartqan kişilär bilän sšhbätlişiş, ustaz-şair häqqidä yezilğan hatirilärni kšzdin käçürüp çiqiş җäriyanida bu soallarğa җavap tapqandäk boldum.

İҗadiyät qaynimida jiŋnä bilän quduq qezip, uniŋ süzük süyini keläçäk ävlatqa içküzüşkä tälpünidiğan dili yumşaq, qälbi däriya şair, yazğuçi akilar uni päqät balilar şairila ämäs, kšpqirliq talant egisi süpitidä tonuydu.

«Mäşür baqi duniyağa kätkini bilän šzidin keyinkilärgä şeiriy toplamliri, mäktäp därislikliri, onliğan maqalä vä oçerkliri, äŋ muhimi – uniŋ käynidin yüzligän şagirtliri bilän Mäşür toğriliq “yahşi” degän sšz qaldi. Bu bolsimu Mäşürniŋ ismi haman šçmäydiğanliğiniŋ ipadisidur» däp yazidu filologiya pänliriniŋ doktori Tuğluqҗan Talipov. «Şair vä ustaz Mäşür Җälilov däl şundaq ana jutini šz iҗadiniŋ yadrosiğa aylandurğan jut pärzändi… Uniŋ şeiriyitiniŋ kšp qismi juti, jutdaşliri häqqidä» däp yazidu filologiya pänliriniŋ namziti Patigül Mähsätova. «Zamanisida härbir künimizgä munasivätlik aktual maqaliliri gezit bätliridä yoruq kšridiğan Mäşür Җälilov vaqit barometri hesaplinidiğan. Milliy maaripimizniŋ muämmaliri, yeza hayatidiki kamçiliqlar, urpi-adätlirimizdiki alahidiliklär häqqidä oy-pikirliri arqiliq gezithanlarniŋ qiziqişini oyğitidiğan» däp äsläydu jurnalist-yazğuçi Kamal Һasamdinov.

Ändi kšrnäklik şair Savutҗan Mämätqulov bolsa, «Mäşür akiniŋ mavzuliri kšpçilikkä yeqin, äsärliri ihçam. Ular šzigä ohşaş dağduğilardin jiraq, musapisi qisqa. U qäyärdin jügräp, qäyärgä berip tohtaşni bilidu. Ariliqta çüşkän izni yahşi ibarä, çirayliq pikirlär bilän bezäydu. Päqät šzigila has bädiiy boyaqlar bilän boyaydu. Nätiҗidä nahayiti hayatiy, misraliri marҗandäk tizilğan şeirliri bilän şair Mäşür aka šzi çiqip kelidu. Şu çağda yänä bir oylap qalisän: durus, päqät kämtar, mädäniyätlik adämlärla moşundaq eniq vä roşän pikir qilalaydu» däp yazidu Mäşür aka Җälilov häqqidä bir maqalisida.

Mäktäptä, bir kollektivta işligän, keläçäk ävlatni tärbiyiläştäk mäşäqätlik käsipni talliğan, oqutuş metodikisiniŋ, didaktikiliq materialniŋ mahiyitini çüşängän äziz җanlar heç ikkilänmäyla Mäşür akini çoŋ häriptiki novator, ustazlarniŋ ustazi deyişidu. «U kiçik peyilliği, siliq-sipayiliği, munasivitiniŋ illiqliği bilän hämminiŋ kšŋlidin çiqatti. Äsärliridimu šziniŋ müҗäzini äkis ättüräligän şair» däp yazidu šz hatiriliridä mäktäptä billä işligän käsipdişi Turahan Ähmätova. Ändi bir jilliri Abay namidiki Qazaq milliy pedagogika universitetiniŋ çoŋ oqutquçisi, keyiniräk mäktäplärdä mudirliq väzipisini atqurğan Abdumähämät Dšlätov «Jillar štkänsiri Mäşür akiğa ohşaş kämtar, maarip sahasiğa ülüş qoşidiğan, milliy ğururi üstün, tuğulğan ana jutiğa çäksiz muhäbbät bağliğan adämlirimizniŋ sani aziyip ketip barğandäk» däp kšyünüp yazidu.

Tağ bağriğa orunlaşqan, mehman kälsä šy tšrigä başlap, uyğurniŋ qaymaqliq ätkänçeyi bilän tonurniŋ petir toğiçini apquriŋğa bosurup selip beridiğan Kätmän jutiniŋ addiy puhraliri Mäşür akini yeziniŋ ätivarliq adimi süpitidä qädir tutidekän. Buniŋğa 2010-jili «Ana jutum – soğulmas ilham» namliq şeirliri, maqalilar, yadnamilär jiğindisi ayrim kitap bolup Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti fondiniŋ yardimidä yoruq kšrüp, äsärni tonuşturuş märasimi tuğulğan jutida štküzülginidä, şu sorunğa qatnişip, mäzkür yeza turğunliri bilän sšhbätläşkinimdä, Mäşür akiniŋ uyğur hälqiniŋ kšrnäklik ziyaliliriniŋ biri ekänligigä yänä bir qetim kšz yätküzgän edim.

Mäşür Җälilov 1930-jili 28-dekabr'da Uyğur nahiyäsiniŋ äŋ gšzäl yeziliriniŋ biri – Kätmän yezisida dehan Җelil Helilov ailisidä duniyağa kelidu. Ottura mäktäpniŋ säkkiz sinipini äla bahalarğa tamamliğan uniŋğa yeza muällimliriniŋ mehrivanliği, bilimdarliği yeqip kättimu, mäktäpni tamamlimay turupla, u šziniŋ keläçäk käspini tallaydu. Amma turmuş eğirçiliqliri kaşila bolup, armanniŋ orunlinişi bälgüsiz peti qalğan edi. Başqilar qatarida Mäşür Җälilovmu Özbäkstanniŋ Taşkänt yaki Qazaqstanniŋ Almuta şähiridiki universitetlarğa oquşqa berişi mümkin edi. Amma u kšŋül iştiyaqi bilän Yarkänt şähiridiki pedagogika uçiliöesiğa hšҗҗätlirini tapşuridu. Buniŋğa säväpkar bolğan – jutdaş akisi Tuğluqҗan Talipovtur. Uluq Vätän uruşiniŋ veterani, kšrnäklik alim u çağlarda pedagogika uçiliöesiniŋ väkili süpitidä bilim därgahiğa balilarni toplaş bilän şuğullinattekän. Mäşür aka emtihanlardin sürünmäy štüp, student atilidu. Pütärgändin keyin Kätmän yeziliq keŋäşkä qaraşliq Bšdütä yezisiğa orunlaşqan Stalin namidiki mäktäpkä başlanğuç sinip muällimi bolup orunlişidu. Näzäriyäviy bilimi bolğini bilän däris štüş metodikisidin häviri yoq yaş muällimgä däsläptä nahayiti qiyin bolidu. Amma ularğa bärdaşliq beridu. Päqät ariliqta altä jil štüp, šziniŋ muällimlik käsipni täsadipi tallimiğanliğiğa kšzi yätkändin keyinla, 1954-jili Abay namidiki Qazaq dšlät pedagogika institutiğa sirttin oquşqa çüşidu. Mäzkür bilim därgahini 1959-jili tamamliğan Mäşür Җälilov kindik qeni tškülgän Kätmän yezisidiki ottura mäktäptä muällim boluş bilän birqatarda ilmiy mudir väzipisini atquridu.

Kšp štmäy nahiyälik partiya komiteti Mäşür aka Җälilovni ideologiya sahasida sinimaqçi bolidu vä uni 1961-jili «Qizil Tuğ» kolhoziğa partkom kativi hizmitigä ävätidu. Andin u Panfilov işläpçiqiriş partkominiŋ inspektor-täşkilatçisi süpitidä «Sotsializm», «Oktyabr'», «Qizil Tuğ», «Tel'man» namidiki kolhozlarda ideologiya işlirini nazarät qilidu. Ämgäkçilärni kommunistik rohta tärbiyiläştiki mevilik ämgigi juquri bahalinip, nahiyälik, vilayätlik vä Qazaqstan KP Märkiziy Komitetiniŋ Pähriy yarliqliri bilän täğdirlinidu. Uyğur nahiyäsi yaŋlivaştin šz aldiğa bšlüngändin keyin partiyaniŋ yol-yoruqlirini käŋ häliq ammisiğa çüşändürüş işliri bilän 1968-jilğiçä şuğullanğan Mäşür aka ahiri šziniŋ sšygän käspi, dil hahişi — muällimlikkä qaytip kelidu.

Täҗribilik ustaz keläçäk ävlatni tärbiyiläş bilän billä milliy mätbuatimizniŋ täräqqiyatiğimu ülüş qoşuşqa başlaydu. U 1957-jili 27-iyul'da işçi-yeza muhbirliriniŋ İİ qurultiyiğa qatnaşqan. Mana şuniŋdin beri uniŋ mätbuatqa bolğan qiziqişi oyğinidu. Yezida boluvatqan yeŋiliqlar, mäktäptiki bala tärbiyiläştiki muällimlärniŋ iş-täҗribiliri, җämiyät täräqqiyatidiki ayrim sälbiy ähvallar häqqidä yezip, Uyğur nahiyälik «Kommunizm yoli» (hazirqi «İli vadisi») gezitiğa ävätip beridu. Yeza muhbiri qäliminiŋ štkürlişişkä başliğanliğini säzgän nahiyälik mätbuat rähbärliri uni gezitqa işqa täklip qilidu. Däsläp muhbir bolup kälgän yaş talant egisi tirişçanliği tüpäyli, qisqa vaqitniŋ içidä җavapkär katip lavazimiğa kštirilidu. Jurnalist kadrlar tapçil bolğan u zamanlarda içidin qaynap, bu käsipniŋ qir-sirlirini üginişkä başliğan Mäşür Җälilovniŋ maqalä, fel'eton, oçerkliri ändi jumhuriyätlik mätbuatta – «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») gezitida elan qilinişqa başlaydu. Uyğur tilida näşir qilinivatqan birdin-bir җumhuriyätlärara näşirniŋ rähbärliri yarqin talant egisini tapqanliğiniŋ dälili teriqisidä Mäşür Җälilovni Uyğur nahiyäsi boyiçä ştattin taşqiri muhbiri qilip bälgüläydu. Jurnalist kadrlar yetişmäyvatqan şu zamanlarda u nahiyäniŋ hayat näpäsini yorutuş yolida tinmay ämgäk qilidu. Milliy maaripqa, diniy hurapätçilikkä ait problemiliq maqalilarni yazidu. Şuniŋ bilän talantliq ustaz-jurnalistniŋ yänä bir siri eçilidu. U içki his-tuyğulirini şeiriy misralarğa qaçilaşqa başlaydu. Asta-asta uniŋğa «balilar şairi» degän nam siŋidu.

Mäşür aka Җälilovniŋ tunҗa şeirliri Uyğur nahiyälik «İli vadisi» gezitida besilidu. Keyiniräk uniŋ elan qiliniş dairisi käŋiyip, җumhuriyätlärara «Kommunizm tuği» geziti, «Pärvaz» mäҗmuäsi, «Arzu» jurnalliri qatarliq näşirlärdä yoruq kšrüşkä başlaydu.

Mälumki, älliginçi, atmişinçi jilliri keŋäş hškümiti qäğäz tapçilliği munasiviti bilän härbir muällipniŋ äsärlirini ayrim kitapçä ämäs, kollektivliq toplam teriqisidä näşir qilişni käŋ qanat yaydurğan edi. «Yaşlar avazi», «Meniŋ arminim», «Gülşän», «Däsläpki uçqun», «İlham uçqunliri», «Bulaq», «Öçmäs izlar», «Dadil qädämlär», «Oktyabr' navaliri» namliq kollektivliq toplamlardin Mäşür Җälilovmu şeirliri orun elip, käŋ uyğur ammisiğa tonuşturulidu.

M.Җälilov 1988-jili millitimiz pähri, filologiya pänliriniŋ doktori, professor Ğoҗähmät Sädvaqasov bilän birliktä 6-sinip üçün «Uyğur tili» därisligini yezip çiqidu. Ottuz jildin keyin peşqädäm ustazniŋ mevilik ämgigi juquri bahalinip, uniŋğa «SSSR maarip älaçisi» pähriy nami berilidu. Ändi 1990-jil uniŋ üçün bärikätlik jil boldi. Yäni «Arzu», «Bih», «Tepilğan bloknot», «Diyarim meniŋ», «Tiyanşan sadaliri» şeiriy toplamlarniŋ muällipi Mäşür Җälilov Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzaliğiğa qobul qilinidu. Şundaqla uniŋğa «Uyğur nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini» namini berilidu. 1991-jili bolsa «Qizil Tuğ» kolhoziniŋ Pähriy äzasi atilidu vä birqatar pähriy yarliqlar häm «Ämgäk veterani» medali bilän täğdirlinidu.

Mäşür Җälilovniŋ isim-şäripini gezit, jurnallar bätliridin oqattim, radiodin aŋlattim. Şuŋlaşqimu u kişini yeqindin tonumattim. Uniŋ Uyğur nahiyäsiniŋ Kätmän yezisida mäktäptä muällim bolup işläydiğinini aŋliğan. Һayat vaqtida Mäşür aka Җälilovni birla qetim kšrginim rast. Äşu däqiqä heçqaçan yadimdin çiqmaydu.

U küni Mäşür aka Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi benasiniŋ ikkinçi qävitigä orunlaşqan «Arzu» jurnaliniŋ redaktsiyasigä qädäm taşliğan edi. Bšlmidä җavapkär katip lavazimida hizmät qilip jürgän meniŋdin başqa heçkim bolmiğan. Jurnalniŋ novättiki saniniŋ materiallirini täyrlap oltarğinimda, işikni eçip, yeza adämlirigä has meŋiş-turuşi, qavul bästi, ätrapqa alahidä zäŋ qoyup qaraşliri bilän päriqlinidiğan kişi kirip käldi. Bir qolida qoŋur portfel', ikkinçisidä toqulğan setkiğa selivalğan alma, pomidorlar. Bšlmigä kirişi bilän Abdukerim akini (Abdukerim Ğäniev – A.M.) soridi. Yoqluğini aŋlap, qolidikilärni orunduqqa qoyğaç, beşidiki dopisini yeşip, peşanisidiki, şalaŋ çaçliri arisidiki tärni qolyağliği bilän sürttidä, qayta kiyivaldi. Demi qisilğandäk, hasirap turidu. Һal-ähval sorişip, yeqindin tonuştuq. U kişimu meniŋ yazğanlirimni qoymay oquydiğanliğini, meniŋ bilän bir uçrişiş armini barliğini eytqanda, šzämni qolaysiz ähvalda säzgän edim. Mäşür aka meniŋ bilän uçraşqiniğa hursän bolğanliğini eytip, asasiy mavzuğa kšçti. «Almutiğa bir işlar bilän kelivedim. Özäŋ bilisän, biz, muällimlärniŋ, boş vaqti kšp bolmaydu. «Arzu» jurnaliniŋ çiqivatqiniğa helä bolsimu, šz vaqtida kelälmidim. Bügünzä, yolum çüşüp qaldi. Monularni silärni eğiz tägsun däp, šyniŋ beğidin terivalğan» däp tor setkiniŋ içidiki nazu-nemätlirini çiqardi. Üstäl üstidä bridin biri çirayliq qizil almilar bilän pomidorlar yatatti. «Şähärliklär buni setivalidu. Bizdä bolsa, tškülüp yatidu. Barimiz bilän bazar» däp külüp qoydi.

Andin qoŋur portfel'ni eçip, bir dästä qolyazmisini aldi. «Almutiğa maŋğanda uruq-tuqqanlarğa quruq barmas üçün ädimätçilik yolida uni-buni elivalimiz. Redaktsiyagimu quruq qol kelişkä kšŋlümiz unimaydu däp yeŋi yezilğan şeirlirimni alğaç kälgän. Abdukerim qarap kšrär» dedi. Tamdiki saatqa kšz jügärtkäç: «Vaqitmu helä yärgä berip qaptu. Meniŋ yänä yoluqidiğan yärlirim bar edi. hämmisigä salam däp qoyğin» dedi vä portfelini elip, asta, salmaqliq qädäm taşlap bšlmidin çiqip kätti. U şeirliri «Arzu» jurnaliniŋ novättiki sanlirida besildi…

Mäşür akini başqa kšrmidim. Uzun qulaq yätküzidiğu, keyin aŋlidim. Mäşür akamniŋ «yänä bir yoluqidiğan yeri» – vilayätlik ağriqhana degän yär ekänligini işdaşlirimniŋ eğizidin uqtum. Biraz vaqit şu yärdä davaliniptu. Ahiri bolmay, orun tutup yetip qalğan akimizniŋ җeni aram alğanliğini mälum vaqit štkändin keyin gezit hävärliridin bildim.

Män bu maqalini yezişqa başliğinimğa helä bolğan. Hiyallirimni җämläp, qäğäz betigä çüşirip jürgän vaqlirimda Uyğur nahiyäsiniŋ yänä bir pähriy grajdini, maarip älaçisi Һemitahun aka Tohtasunov tirik edi. Kšpligän toy-tškün, tävälludlarda uçrişip qalattuq. Qälbigä yeqin kişilär häqqidä şeirlirini toqup, oqup jürätti.

…U Kätmänniŋ pähri edi män degän,

Öz jutidin çamdap neri kätmigän,

Bağlirida, tağlirida Kätmänniŋ,

Bulbul edi, biz ayrilduq ätigän.

Kšp işlidim Mäşür bilän täŋ jürüp,

Qiyin işqa täŋ kiriştuq  yäŋ türüp.

Aŋa atap qandaq şeir yazmaymän,

Arqisida yeqin dosti män turup,

— däp uniŋ Mäşür Җälilov häqqidä yazğan şeiri meni tävrändürätti. Şairğa bolğan çäksiz hšrmitimni tehimu aşurup, qädrini päzalarğa kštärdi.

Mäşür aka Җälilov 2010-jili yatqan ornidin bir šrülüp qalğanliği häq. Uniŋğa Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti fondi täripidin näşir qilinğan «Ana jutum – soğulmas ilham» kitaviniŋ näşir qilinişi säväpkardur. Ändi ahirqi bäş jil mabaynida Mäşür Җälilovniŋ ismi uyğur tilida bilim elivatqan mäktäplärniŋ käŋ oquğuçilar ammisiğa til vä ädäbiyat päni muällimliriniŋ yardimidä här üç ayda bir yetip, aŋlinip turidu. Undaq deyişimniŋ sävävi 2012-jildin buyan Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi uyğur ädäbiyati keŋişi yenidiki Abdumejit Dšlätov namidiki «Qutadğu bilik» yaşlar birläşmisi bilän Mäşür Җälilov ailisiniŋ hämkarliğida balilarğa beğişlanğan «Ğunçä» jurnali yoruq kšrüşkä başlidi. Uni şairniŋ qizi Diläräm Җälilova başqurup kelivatidu.

Sšzliri sipayä, härbir gepi orunluq, salmaqliq, kämtar, kamsšzlük, pak vijdanliq insan, balilar tilini mukämmäl šzläştürgän äҗayip ustaz häm şair Mäşür aka Җälilov meniŋ qälbimdä äynä şu qoliğa yoğan portfel' tutqan, qoltuğiğa kitap bilän däptär qisturğan, qolidin qäläm çüşmäydiğan muällim simasidila ämäs, kšktatçiliq häm bağvänçilik bilän šmürboyi şuğullinip kälgän dehan qiyapitidimu saqlinip qaldi.

Avut MÄSİMOV,  yazğuçi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ