Qalaymiqan Yeqin Şäriq

0
399 ret oqıldı

SÄYaSİY TÄҺLİL/ Mana häş-päş degiçä yänä bir jil štüp, yeŋi 2018-jil bosuğimizdin atlap kirdi. Alämdä štkän jili duniyaviy җamaätçilikni täşvişkä salğan qandaq çoŋ säyasiy vaqiälär yüz bärdi? Ularniŋ aqivätliri qandaq boldi yaki nemilärgä elip kelidu?

Moşu tählit soallarğa jirik säyasätçilär bilän säyasätşunaslar härhil җavap beridu. Biz bolsaq, tili bilän urpi-adätliri, än°äniliri vä mädäniyiti, hätta bäzi dästürliri ohşimisimu, dinimiz, dilimiz bir häliqlär yaşap kelivatqan çoŋ regionniŋ, yäni “Yeqin Şäriq” däp atilidiğan täväniŋ dšlätliri baştin käçürüvatqan vaqiälärgä qisqiçä tohtilip štmäkçimiz. Һämmidin aval, alämniŋ näzäridä turğan Siriya Äräp Җumhuriyitidiki säyasiy ähval häqqidä biz štkän jili «Uyğur avazi» gezitiniŋ sähipiliridä mäzkür dšlättiki din-konfessiyalärara toqunuşlarniŋ (şiyilär, sünnilar, alavitlar, hristianlar, otqa çoqunidiğanlar arisida), grajdanlar uruşiniŋ säväpliri, aqivätliri vä regiondiki turaqsizliqniŋ başqa ällärgä sälbiy täsirliri toğriliq täpsiliy bayan qilğan eduq. Mana, bir jil štti, hazir bu dšlättiki säyasiy väziyät qandaq? Ändi moşu soalğa җavap izdäp kšräyli.

Ä

ŋ muhimi, Siriyadä başta yärni «mäkkäm dässäp» turğan äşäddiy radikal, terrorluq täşkilat İGİL (DAİŞ) – İraq vä Levanta (Şam) islam dšliti däp atalmiş birläşmä küçlirigä qattiq zärbä berildi. Buniŋda Rossiya Federatsiyasiniŋ härbiy hava-kosmos küçliri, şundaqla AQŞ yetäkçiligidiki Ğärbiy Evropa dšlätliri (Germaniya, Angliya, Frantsiya v. b.) vä Türkiya äskärliri, kurdlar otryadliri häl qilğuçi rol' oynidi. Şundaqla Siriya prezidenti Başar Asadniŋ täräpdarliri, Siriya hškümät äskärlirimu qarap qalğini yoq. Ändi Başar Asadniŋ prezidentliq lavazimdin därru ketişini täläp qilivatqan hškümätkä qarşi oppozitsiya küçliri bolsa, bir täräptin hškümät äskirigä, ikkinçi täräptin, DAİŞ terrorluq küçlirigä qarşi җäŋ qilivatidu. Oppozitsiyani barliq җähättin AQŞ vä Ğärbiy Evropa dšlätliri qollap-quvätläp, maddiy, mäniviy vä härbiy yardimini ayimayvatidu. Başar Asadni vä uniŋ armiyasini bolsa, Rossiya qolidin kälgiçä täminläp, zor yardäm berivatidu. Siriyadä Rossiyaniŋ sabiq Keŋäş İttipaqidin «miras» qalğan härbiy-hava bazisi bar. Siriyadä uruş başlinişi bilänla, Başar Asad Rossiyadin yardäm sorap muraҗiät qildi vä Rossiya bu äldiki uruşqa paal arilaşti. Çünki Başar Asadtäk «ittipaqdişidin», älvättä, šziniŋ härbiy bazisidin ayrilğusi kälmidi. Muhimi, Yeqin Şäriqtiki šziniŋ täsir dairisini yoqitişni halimidi. Rossiyaniŋ aviatsiyasi terrorçilarniŋ bäkinivalğan җaylirini, şundaqla oppozitsiyaniŋ härbiy qisimlirinimu ilğimay bombilaşqa başlidi. Uni az degändäk, Siriyaniŋ Türkiya bilän çegaridaş regionidiki türk-oğuz qäbililiriniŋ qişlaqlirinimu oqqa tutti (bu yärdiki ahalini «türkmanlar», yäni «türk qäbilisi» däp ataydu; ularni ilgärki SSSRdiki türkmänlär bilän çataşturmasliq keräk Ğ.İ.). Keyin Türkiya šz qerindaşlirini himayä qilip, Rossiyagä naraziliq bildürdi. Ägär oqurmänlärniŋ yadida bolsa, Türkiya täräp şu çegara üstidä Rossiyaniŋ bombiliğuçi samoletini etip çüşirip, bu ähval ikki dšlätniŋ otturisida munasivätlärniŋ buzuluşiğa elip kelip, päqät helä vaqittin keyinla ikki täräpniŋ alaqiliri qayta äsligä kältürülgän edi vä bu vaqiälär ändi tarihniŋ änçisi bolup qaldi…

Siriyadiki uruşni tohtitiş, şundaqla DAİŞniŋ küçlirini yoqitiş vä ular besivalğan yeza-şähärlärni azat qiliş üçün, moşu vaqiälärgä bevasitä qatnişivatqan täräplärni, yäni Siriya hškümiti bilän oppozitsiya väkillirini, käskin väziyätni teçliq yoli bilän häl qiliş üçün bir täräptin AQŞ, ikkinçi täräptin Rossiya – Türkiya – İran vasitiçiliq qilip, muzakirilärni başlaşqa dävät qildi. Däsläp Jenevada başlanğan «dügläk üstäl» muzakiriliri, keyin Rossiya vä Türkiyaniŋ täşäbbusi bilän Qazaqstanniŋ paytähti Astanada davamlaşti. Һämmisi bolup säkkiz uçrişiş štti. Toqquzinçi uçrişiş yänä Astanada štüşi lazimliği kelişildi (u 2018-jili fevral' eyiğa bälgüländi Ğ.İ.). Bu uçrişişlarda äŋ muhimi, azat bolğan җaylarğa qaçaqlarni qayturup keliş, väyran bolğan şähärlärni vä başqa ahaliliq punktlarni äsligä kältürüş mäsilisi muhakimä qilindi. Şundaqla hškümät äskärliri bilän ularğa qarşi oppozitsiya küçliri otturisida oq etişni tohtitiş; Siriyaniŋ keläçigi häqqidä mälumatlarğa benaän, Siriyadä DAİŞ qattiq mäğlubiyätkä uçrap, barliq degidäk asasiy tayançi-tiräk җayliridin ayrilip, zor çiqimğa uçriğan. Nurğun äskiri uҗuqturulup, asasiy saq qalğan bšlümliri İraq täräpkä çekinmäktä.

Eçinarliq yeri, җihad qilimiz däp aldinip, äşäddiy vä sahta islamçilarniŋ täşviqat-tärğibati toriğa çüşüp qalğan yaşlar arisida qazaqstanliqlarmu bar. Räsmiy mälumatlar boyiçä, bala-çaqisi bilän Siriyagä uruşqa kätkän qazaqstanliqlarniŋ sani säkkiz yüzçä däp eytilmaqta, Һazirqi vaqitta ularniŋ täŋ yerimi degidäk qaza bolğan. Qazaqstanniŋ Taşqi işlar ministrligi Siriyadä terrorçilardin azat bolğan җaylarda eçilğan lager'lardiki şu halak bolğan qazaqstanliqlarniŋ bala-çaqilirini Qazaqstanğa qayturup keliş çarilirini kšrmäktä. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ vä Qazaqstan Җumhuriyiti Һškümitiniŋ halisanä paaliyiti tüpäyli Siriyadiki toqunuşlarni teçliq muzakirilär arqiliq iҗabiy häl qiliş imkaniyätliri toluq ämälgä aşidiğanliğiğa ümüt çoŋ.

Siriya bilän Türkiyaniŋ çegaridaş yänä bir hoşnisi İraqtimu väziyät käskin. Bu zimindimu terrorçi küçlärgä qarşi AQŞ başliq ittipaq qurulup, uruş härikätliri davamlaşmaqta. Türkiya äskiri šz çegarilirini qoğdaş mänpiyitini kšzläp härikät qilmaqta. İraqniŋ şimaliy qismi hazir toluq degidäk İraq kurdliriniŋ qoliğa štti. Ularniŋ mähsiti roşän: ular bu yärdä mustäqil dšlitini qurmaqçi; İraqniŋ Bağdattiki märkiziy hakimiyiti bolsa, birpütünlükni saqlap qeliş yolida ästaidil härikät qilip, tegişlik çarä-tädbirlirini ämälgä aşuruvatidu. Siriya bilän İraqtiki säyasiy ähval tügüni qandaq yeşilidiğanliğini, älvättä, vaqit kšrsitidu…

Siriya bilän İraqniŋ käskin säyasiy väziyätni teçliq amillar arqiliq yeniklitiş yolida duniyaviy birläşmä – Birläşkän Millätlär Täşkilati kšp küç çiqirivatqan mäzgildä, Yeqin Şäriqtä yeŋi muamma – 1948-jildin beri birtäräp qilinmay kelivatqan ziddiyätni tehimu käskin ovҗ alduruş hovupi päyda boldi. Bu mäsilini aydiŋlaşturuş üçün štkän äsirniŋ otturisidiki Yeqin Şäriqtiki tarihiy vaqiälärgä näzär taşlayli. 1947-jili noyabr'da BMT Palestinani ikkigä bšlüp, bir qismida yähudiylarniŋ – İsrail dšlitini, ikkinçi qismida äräplärniŋ Palestina dšlitini quruş toğriliq qarar qobul qildi. Äräplär yähudiylarniŋ dšlät quruşiğa qarşi boldi. Lekin Angliya vä AQŞ qolliğan yähudiylär 1948-jili 15-mayda mustäqil İsrail dšlitiniŋ qurulğanliğini җaqalidi. Şu künila palestiniliq äräplär uruş başlidi. Däsläp ğalibiyätkä yätsimu, andin keyin İsrail äskiridin mäğlubiyätkä uçridi. Yähudiylär BMT palestiniliq äräplärgä bšlüp bärgän 67 miŋ kvadrat kilometr yärni äräplärdin tartivaldi. 750 miŋ äräp qaçaqqa aylandi. Mana şu vaqiälärdin başlanğan äräp-yähudiy maҗrasi ta bügünki küngiçä davamlaşmaqta. Yähudiy dšliti moşu ariliqta qudriti šskän, yadroluq quralğa egä küçlük mämlikätkä aylinip ülgärdi. Äräplärniŋ (palestiniliq) kšpçiligi šysiz, yärsiz, namratliqta yaşimaqta. HH äsirniŋ ahirida Palestina Äräp avtonomiyasi җakalandi. Һazirqi vaqitta äräplär šzliriniŋ tegişlik yärlirini qayturuveliş, BMT Baş Assambleyasi 1947-jili 29-noyabr'da bälgüläp bärgän çegariniŋ tiklinişini täläp qilip, mustäqil dšlät quruş yolida kürişişni davamlaşturmaqta…

Dayim duniyaviy җamaätçilikni täşvişkä selip, säyasiy väziyiti zadila turaqlaşmay kelivatqan Yeqin Şäriqtiki yähudiylar dšliti bilän palestiniliq äräplär otturisidiki uniŋsizmu päsäymäyvatqan käskin ziddiyätni eğirlaşturidiğan vaqiä tehi yeqindila yüz bärdi. AQŞ prezidenti Donal'd Tramp İsrailğa qilğan säpiri җäriyanida heçkim kütmigän bildürüşni qilip, äräp-yähudiy väziyitini tehimu käskinläştürüvätti. U İsrail prem'er-ministri Ben'yamin Netan'yahu bilän räsmiy uçrişiş štküzgändin keyin, AQŞniŋ İerusalim şähirini İsrailniŋ räsmiy paytähti däp etirap qiliş qararini qobul qilip, yähudiy dšlitiniŋ hazirqi räsmiy paytähti Tel'-Avivtin AQŞniŋ älçihanisini İerusalimğa kšçiridiğanliğini elan qildi. Bu qarar pütkül äräp älliriniŋ naraziliğini päyda qilip, ular Birläşkän Millätlär Täşkilati Baş Assambleyasiniŋ pävquladdä sessiyasiniŋ çaqirilişini täläp qildi. Sessiyadä AQŞ prezidenti Donal'd Tramptin İerusalimni İsrailniŋ räsmiy paytähti däp etirap qiliş toğriliq qararini bekar qilişni täläp qilidiğan tohtam yaŋlivaştin muhakimä qilinidu. Çünki şundaq tegişlik tohtamni BMT Behätärlik Keŋişigä äza barliq dšlätlär qollap-quvätligän edi. Bu Keŋäş mäҗlisidä päqät AQŞ mäzkür tohtamğa qarşi avaz berip, yalğuz qalğan. Türkiya prezidenti Redҗep Tayip Erdoğan BMT Behätärlik Keŋişiniŋ mäҗlisidin keyin därru Angliya prem'er-ministri Tereza Mey bilän telefon arqiliq muzakirilişip, här ikki dšlät rähbiri AQŞniŋ İerusalimni İsrail paytähti däp etirap qiliş täşäbbusi Yeqin Şäriqtiki behätärlikkä җiddiy hovup tuğduridu degän yäkdil pikirgä kelişti. AQŞniŋ NA?? TO boyiçä äŋ yeqin ittipaqdaşliri – Frantsiya, Germaniya vä Evropidiki başqa dšlätlär, şundaqla Yaponiyamu D.Trampniŋ härikitigä naraziliq bildürüşti. BMT Baş Assambleyasi 72-sessiyasiniŋ räisi Miroslav Layçak äräp älliriniŋ mähsus sessiya çaqiriş toğriliq täliviniŋ qanaätländürülidiğanliğini tästiqlidi. Dekabr'niŋ otturisida Türkiya vä Rossiya prezidentlirimu uçrişip, palestina-yähudiy mäsilisini teçliq muzakirilär yoli bilän häl qiliş täräpdarliri ekänligini räsmiy elan qildi. Ändi İsrail dšlitiniŋ BMTtiki dayimiy väkili Danni Danon bolsa, häliqara täşkilatniŋ heçbir qarari İerusalimniŋ märtivisigä täsir yätküzälmäydu däp bildürüp, İnҗildiki sšzlärni misalğa kältürdi: «Yähudiylär İerusalimda turğiniğa miŋ jil boldi». U şundaqla häliqara täşkilatni «Silär İnҗildiki sšzlärni šzgärtälmäysilär. Silär tarihni qaytidin yazalmaysilär» däp äyiplidi…

Donal'd Trampqiçä AQŞ äräp-yähudiy ziddiyitini päqät teçliq muzakirilär arqiliq häl qiliş yolida asasiy vasitiçi bolup kälgän edi. Donal'd Tramptin ilgärki prezidentlar – Djordj Buş, Bill Klinton, Barak Obamaniŋ mävqäsi BMT Behätärlik Keŋişiniŋ qarariğa muvapiq bolup, ular palestiniliq äräplärniŋ avtonomiyasini etirap qilip, bu ziminda kälgüsi Palestina dšlitiniŋ quruluşiğa qarşi ämäs edi… Ändi väziyät käskinlik täripigä yüzländi. Bu säyasiy bohranniŋ qandaq häl boluşini päqät vaqit kšrsitidu. Moşu maqaliniŋ mavzusi roşän kšrsitip turğinidäk, Yeqin Şäriqtä yänä bir qalaymiqançiliq başlinişi mümkin. Qan tšküşniŋ aldini eliş üçün häliqara birläşmä päqät birlişipla AQŞqa qisim kšrsitip, ziddiyätni yumşitiş yollirini tapidu, däp ümüt qilimiz.

Ğäyrät İSRAYİLOV, Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ äzasi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ