Qarahaniylar sulalisiniŋ yimirilişi

0
475 ret oqıldı

Qarahaniylar sulalisi miladiyä İH äsirniŋ başliridin Hİİİ äsirgiçä hšküm sürüp, miladi 1222-jili yimirildi. Qarahaniylar sulalisiniŋ ahirqi dävirliridä härqaysi җaylarda häliq qozğilaŋliri kštirildi. Qarahaniylar sulalisi däl şundaq häliq qozğilaŋliriniŋ zärbisi astida aҗizlişip, yimirilişqa yüzlängän edi.

  1. Qaraqitanlarniŋ besip kirişi

Tarihiy mänbälärdä «liyav» däp atalğan qaraqitanlar adät boyiçä “qara hänzu” däp atilip kälgän moŋğollarniŋ mähpiy tarihida «karakitay» däp elinğan. Qaraqitanlar miladiyä 1124-jilliri Җin sulalisi qoşunliriniŋ zärbisi astida zavalliqqa yüzländi. Mundaq bir tarihiy şaraitta qaraqitanlardin Yolliğ Taşin degän aqsüyäk bir top adämlärni başlap ğärbiy-şimaliy täräpkä qeçip käldi. U ahiri bu tävägä besip kirip, bu җayda (liyav) hanliğini qurup, šzini «han» däp җakalidi. Bu hanliq islam tarihida «qaraqitanlar» däp ataldi. Yärlik häliqlär qaraqitanlarniŋ qağani Yolliğ Taşinniŋ hšrmät namini Gorhan («hanlarniŋ hani» yaki «büyük han» degän mänada) däp atatti. U ilgiri-keyin Orhon däriyasi boyidiki Hatun şähirigä, andin ğärbiy-şimalğa yštkilip, Yänsäy vadiliridiki qirğiz täväsigä bardi. Qirğizlar uni Yänsäy vadisidin qoğlavätkändin keyin u yänä җänupqa jürüş qilip, Bäşbaliqqa kelip orunlaşti. Yolliğ Taşin Җin sulalisidin qisas eliş vä qaraqitan hanliğini qayta quruş mähsitidä bu җayda keŋäş-qurultay eçip, nurğun kişilärni šzigä qoşup, 40 miŋdäk adäm toplidi. U Ğärbiy rayonğa içkiriläp, täҗavuz qilip kirip, İmil däriyasi boyiğa yetip käldi. Keyin Çšçäk täväsigä kelip härikätländi. Uniŋdin keyin Qoҗu hanliği (Uyğur İdiqut) çegarisiğa qädär besip kirdi. Җin sulalisi miladiyäniŋ 1129-jili Yolliğ Taşinniŋ qayta tirilişi üçün härikät qilivatqanliğidin hävär tepip, uniŋğa üzül-kesil zärbä bärmäkçi bolup, Ğärbiy tävägä qoşun ävätkändä, qaraqitanlar bšlünüp qeçip, ularniŋ bir qismi Qarahaniylar dairisidiki Yättisuğa yeqin kälgändä, Şimaliy İlik han tağ yollirini muhapizät qiliş, çegarini qoğdaş väzipisini jükläş şärti bilän ularğa yär, su bšldi vä mälum däriҗidä hizmät häqqi bärdi. Äyni vaqitta bularni mundaq orunlaşturuştiki mähsät qarluq, qipçaq, qanqel qatarliqlarniŋ Qarahaniylar dšlitidiki hakimiyitigä qarşi isiyan kštirişigä taqabil turuş edi. Qaraqitanlarniŋ yänä bir qismi Qarahaniylar sulalisiniŋ märkizi Qäşqär çegarisiğa barğanda, Qarahaniylar sulalisiniŋ çegara mudapiä qisimliri ularğa qaqşatquç zärbä bärdi.

Yättisu hakimi (tarihiy kitaplarda qaysi İlik han ekänligi eytilmiğan) qaraqitanlarni islam diniğa kirişkä mäҗburliğanda qaraqitanlar rät qildi vä šzliriniŋ diniy etiqatini saqlap qeliş hesaviğa İlik han täripidin qoyulğan hämmä täläplärni iҗra qilip, hanğa toluq boysunidiğanliğini bildürdi (Ular etiqat qilğan mani dinimu yaki hristian dinimu, hazirçä ispatlaş qiyin). Amma qaraqitanlar makanlişip bolğandin keyin çegara mudapiäsini šz üstigä alğan qiyapätkä kirivelip, içki җähättin küç toplap, Qarahaniylar hakimiyitini ağduruş süyiqästini planlidi.

Miladiyä 1137-jili qarluqlarniŋ şimaliy İlik hanğa qarşi qozğiliŋi partliğanda qaraqitanlar pursättin paydilinip, şimaliy İlik hanğa qarşi pitnä qozğap, uni ağdurup taşlap, Balasağunni işğal qildi. Bu vaqitta Muhämmäd ibin Sulaymanniŋ üçinçi oğli Muhämmäd qaraqitanlar bilän uruşup, Hoҗäntkä yeqin jayda mäğlup bolup, Sämärqändkä qaçti. Mälum vaqitlardin keyin Mähmud bilän qarluqlar otturisida kelişmäslik päyda bolup, Sänҗärniŋ yardimini täläp qildi. Qarluqlar Ottura Aziyadä vuҗutqa kälgän yeŋi küç — qaraqitanlardin yardäm täläp qilğan. Şundaq qilip, Sämärqänd ätrapidiki Kativan boz qirida büyük Sälҗuqiyilar bilän qaraqitanlar otturisida uruş bolup, Sänҗär täräpdarliri Hurasanğa qeçişqa mäҗbur bolğan. Pursättin paydilanğan qaraqitanlar pütün Maväraünnährni egiläş üçün davamliq ilgiriläp, Yänsäy däriyasidin Talasqa qädär sozulğan käŋ täväni šzigä boysundurup, qaraqitanlar hakimiyitini ornatti.

Qaraqitanlarniŋ hani Yolliğ Taşin zor kšlämdiki härbiy qoşun bilän İssiqkšl arqiliq Qarahaniylarniŋ märkizi Qäşqärgä huҗum qilip, märkäzni besivaldi. Arqisidinla Yäkän, Hotän, Kuçar, Aqsu qatarliq yärlärni boysundurdi. Qäşqär qaraqitanlar täripidin işğal qilinğandin keyin Qarahaniylar hanliği Qaraqitan hakimiyitigä beqindi bolup qaldi. Uzun štmäy, qaraqitanlar Şäriqqä qarap yänä davamliq ilgiriläp, Qoju hanliğiğa huҗum qilip, unimu boysundurdi. 1441-jili qaraqitanlar ğäriptiki Qarahaniylar hani Tamğaç Mähmud hanğa äskär ävätip, Özkänt, Qatan qatarliq muhim şähärlärni işğal qildi. Tamğaç Mähmud han Sämärqändtin härbiy qoşun kältürüp, qaraqitanlar bilän qattiq җäŋ qilğan bolsimu, amma aҗiz kelip, sülhi täläp qildi. Yolliğ Taşin Tamğaç Mähmud han içki җähättin mustäqillikni saqlap qelip, mälum miqdarda baj tapşuruş şärti bilän qaraqitanlarğa tävä boldi.

Miladiyä 1141-jili 9-sentyabr'dä qaraqitanlar ğäriptiki sultan Sänҗär Sälҗuqiy qaraqitanlarniŋ iğvagärçiligigä taqabil turuş üçün äskär başlap Amu däriyasidin štüp, Sämärqändkä qarap ilgirilidi. Qaraqitanlar Buhara bilän Sämärqänd arisidiki Kativan çšligä äskär toplidi. Miladiyä 1141-jili 10-oktyabr'dä sultan Sänҗär Sälҗuqiy bilän qaraqitanlarniŋ qoşunliri Kativan çšlidä intayin şiddätlik җäŋ qildi. Bu qetimqi uruşta sultan Sänҗär Sälҗuqiyniŋ äskärliri mäğlubiyätkä uçridi. İkki täräptin ottuz miŋ adäm halak boldi. Sultan Sänҗär Tirmizğa qaçti. 1141-jiliniŋ ahiri qaraqitanlar Buharani işğal qilip, Alp tekinni Buharağa ämir qilip bälgülidi.

Sultan Sänҗär Sälҗuqiyniŋ mäğlubiyätkä uçrişi Horezm şahi üçün, huddi qaraqitanlarni çaqirip kälgändäk, hovupluq bir väziyätni şäkilländürdi. Qaraqitanlarniŋ qomandani Äzbär Horezmgä nurğun härbiy qoşun başlap berip, Horezm şahini yäŋdi. Buniŋ bilän Horezm şahiniŋ mämlikiti qisqa vaqit içidila qaraqitanlarniŋ äskärliri täripidin talan-taraj qilindi. Horezm şahi qaraqitanlar bilän sülhi tüzüşkä mäҗbur bolup, här jili 30 miŋ dinar (ottuz miŋ tilla) altun tšläş vä mämlikitidä bir aliy däriҗilik väkilni turğuzuş şärti bilän qaraqitanlarğa beqinda boldi.

  1. Qaraqitanlarniŋ zulumi

Qaraqitanlar Liyav sulalisiniŋ hakimiyät jürgüzüş şäklini davamlaşturdi. Tarihiy mänbälärniŋ mälumatliriğa qariğanda, qaraqitanlar Ottura Aziyani boysundurup bolğandin keyin, Buhara, Sämärqänd, Horezm vä Şinҗaŋ qatarliq җaylarni qedimiy Liyav hanliğiniŋ hakimiyät başquruş sistemisi boyiçä başqurdi. Ular qaraqitanlarniŋ äslidiki bir jürüş çarilirini ämäldin qaldurdi. Yärlik ahalilar üstidiki säyasiy zulumini tehimu küçäytti.

Boysundurulğan yärlik hakimiyät orunliriğa šziniŋ ämäldarlirini ävätip, yärlik hškümdarlar üstidin nazarät qildi. Mäsilän, qaraqitanlar Qoju uyğur hanliğida Känҗi Basqaq isimliq väkilini turğuzdi. Ular başqa җaylardimu şundaq qildi.

Mälum muddättä ämäldarlarni ävätip, baj-hiraҗ jiğdi.

Öz hškümdarliği astidiki җaylarniŋ ämäldarliriğa kümüçtin yasalğan dästäk berätti. Uni qoliğa alğanlar uni dayim yenidin ayrimatti. Bu dästäk qaraqitanlarğa tävä bolğanliqniŋ bälgüsi edi. Qaraqitanlar šz hakimiyitini ornatqandin keyin šziniŋ basqaqlirini ävätip, davamliq eğir alvan-yasaqlarni selip, häliqni dähşätlik äzdi. Һärbir ailä başliğini bir dinar baj tapşuruşqa mäҗbur qildi. Uniŋdin başqa yänä «hiraҗ» däp mähsulatniŋ ondin birini tartivalatti. Bu bajni vaqtida tapşurmiğanlarni därhal җazalatti. Qaraqitanlarniŋ çerikliri hätta häddidin eşip, yärlik häliqniŋ hotun-qizliriğa basqunçiliq qilip, ularni däpsändä qilsimu, heçqandaq җavapkärlikkä tartilmatti. Miladiyäniŋ 1143-jili qaraqitanlarniŋ hani Yolliğ Taşin vapat boldi. Qaraqitan hanliğiniŋ täht varisi Yolliğ Eli kiçik bolğaçqa, uniŋ orniğa Yolliğ Taşinniŋ hotuni Koyak han boldi. Bu hanliq vaqitniŋ qançilik davam qilğanliği tarihiy mänbälärdä eniq hatirilänmigän. Amma Yolliğ Taşin šlgändin keyin qaraqitanlar içidä hanliq talişiş küräşliri intayin käskin bolup, nätiҗidä Koyak šltürüldi. Miladiyä 1150-jili qaraqitanlar tähtidä Yolliğ Eli moŋğollarniŋ mähpiy tarihida «Çoruq» däp atalğan) šltürüldi. Qaraqitanlarğa qaraşliq җaylarni Gorhanniŋ başquruş usuli boyiçä idarä qildi.

Miladiyä 1156-jili İbrahim ibn Ähmäd Qarahaniylarniŋ hani Qäşqärdä vapat boldi. Şu jili İbrahim ibn Muhämmäd Tabğaç Qarahan Qäşqärdä tähtkä oltardi. Umu qaraqitanlarğa tävä bolup, mälum baj tšläp turdi. Miladiyäniŋ 1156-jili Horezm şahi vapat boldi. Uniŋ orniğa İl Arslan han tähtkä oltardi. Miladiyäniŋ 1157-jili sultan Sänҗär Salҗuqiy 71 yeşida vapat boldi. Sänҗär Salҗuqiy hanliğiniŋ näslidin Ğiyasidin Muhämmäd ibn Mähmud İraqta han edi. Bu vaqitta Sämärqändtä Qarahaniylardin İbrahim Arslan hanniŋ oğli Tamğaç Muhämmädniŋ qaraqitanlarğa beqinda hakimiyiti moҗut edi. Tamğaç Muhämmäd ibn hakimiyitiniŋ šmri qisqa boldi. Moşu mäzgillärdä Yättisu qatarliq җaylarda qarluqlar qaraqitanlarğa qarşi qozğilaŋ kštärdi. Tamğaç Muhämmäd ibn qarluqlar täripidin šltürüldi. Tarihşunas uyğur alimi Җamal Qarşi bu vaqiälärni «miladiyäniŋ 1156-jili bolğan» däp kšrsitidu. Tamğaç Muhämmäd İbrahim hanniŋ orniğa Yüsüp Muhämmäd Qarahan boldi. Sämärqändtä tähtkä oltardi. Yüsüp ibn Muhämmäd Qarahan tähtkä çiqiş bilän qarluqlarniŋ Qarahaniğa qarşi qozğiğan isiyanini basturuş üçün zor tädbir qollinip, qarluqlarniŋ räisi Qarahan Yanҗuni šltürdi. Qarluqlarniŋ isiyani tiniçlanduruldi. Qarluqlar isiyani besilğandin keyin qarluqlarniŋ bir qismi Horezm şahi sultan İl Arslan hanniŋ qeşiğa qeçip berip, uniŋdin panaliq tilidi. Horezm şahi İl Arslan han qarluqlar bilän birlişip, miladiyä 1158-jili Maväraünnährgä jürüş qildi. Sämärqändtiki Qarahaniylar hani Tamğaç ibn Muhämmäd qaraqitanlarniŋ hani Gorhandin yardäm soraydu. Qaraqitanlar ilik türkmän qomandanliğida on miŋ kişilik qoşunni yardämgä ävätti. Horezm şahi bu qetimqi uruşta mäğlup bolup, çekindi. Şuniŋ bilän uruş sülhi yoli bilän häl qilindi. Horezm şahi uruşta yeŋilgänligi üçün qaraqitanlarğa hässiläp baj tšläşkä mäҗbur boldi. Bu vaqitta Buharada Җalalidinniŋ oğli Qiliç han Mäsud hškümranliq qilivatatti. Haräzm şahi Arslan han miladiyäniŋ 1172-jili vapat boldi. Uniŋ orniğa kiçik oğli Sultan şah tähtkä çiqti. Bu çağda Arslan hanniŋ çoŋ oğli Täkäş Hoҗäntni idarä qilatti. Horezm şah hakimiyitiniŋ içki qismida ziddiyätlär käskinlişip, aka-uka täht talişip qaldi. Nätiҗidä Täkäş Sultan şahtin hakimiyät tähtini tartivaldi. U miladiyäniŋ 1172-jili Horezm şahi Täkäş tähtkä çiqiş bilän qaraqitanlarğa qarşi qozğilaŋ kštirip, ularniŋ basqaqini šltürdi. Qaraqitanlar bu qozğilaŋni quralliq basturdi. Horezm şahi Täkäş vapat boldi. Uniŋ orniğa oğli Muhämmäd şahliq tähtkä çiqti. Bu vaqtida Sämärqändtä qarahaniylardin İbrahim ibn Һüsäyn oğli Osman, sultan unvani bilän hškümranliq qilatti. Qaraqitanlarniŋ Sämärqändtiki zulmi çekidin aşqanliği üçün uniŋ hškümranliğiğa qarşi çäksiz ğäzäp-näprät pütün Sämärqändni qapliğan edi. Şuniŋ bilän Ottura Aziyaniŋ hämmä җaylirida qaraqitanlarniŋ zulmiğa qarşi ot uçqunliri lavuldap, häliqniŋ naraziliği kündin-küngä küçäymäktä edi. Qaraqitanlarğa qarşi qozğilaŋ aldi bilän Hotändä kštirildi. Qaraqitanlar qarluqlarniŋ başliği Arslan hanğa qozğilaŋni basturuşqa yardäm beriş häqqidä buyruq bärdi. Arslan han qaraqitanlarğa qarşi bolğaçqa, qaraqitanlar moşu tädbir arqiliq Arslan hanniŋ qarşiliğini boşitip, uniŋ diqqät-etivarini Hotän hälqiniŋ qozğiliŋini basturuşqa җälip qilmaqçi boldi. Arslan han qaraqitanlarniŋ buyruği boyiçä nailaҗ halda Hotän hälqiniŋ qozğiliŋini basturdi. Lekin küräş yoşurun halda davamliq rivaҗlandi.

Miladiyäniŋ 1204-jili Çiŋğizhan naymanlarni mäğlup qilip, uniŋ başliği Tayan hanni šltürdi. Tayan hanniŋ oğli qaraqitanlarniŋ yeniğa panah tartip qeçip käldi.Uu vaqitta bu yärdiki här millät häliqniŋ qaraqitanlarniŋ hškümranliğiğa qarşi qozğilaŋliri, huddi lavuldap yanğan ottäk, hämmä җayğa tutaşqan edi. Qaraqitanlarniŋ hani väziyätni oŋşaş mähsitidä Küçlükni därhal qarşi elip, uniŋğa qizini berip, uni šzigä küyoğul qildi. Küçlük qaraqitanlarniŋ yenida bir mäzgil turdi. Miladiyäniŋ 1205-jili Qäşqärdä Qarahaniylar hani Yüsüp ibn Muhämmäd vapat boldi. Uniŋ orniğa Muhämmäd ibn Yüsüp han boldi. Qäşqär hani gärçä qaraqitanlarğa beqinda bolsimu, amma qaraqitanlarğa qarşi küräşni tohtatmidi. Qaraqitanlarniŋ hani šziniŋ Ottura Aziyadiki çirikläşkän vä liŋşip qalğan hakimiyitini җeniniŋ bariçä qoğdap qeliş üçün, Qarahaniylarniŋ Sämärqändtiki İlik han sultan Osmanğa küyoğul boluşni täläp qildi. Sultan Osman han qaraqitan haniniŋ bu tälivini qät°iy rät qildi. Qaraqitanlarniŋ Sämärqändkä ävätkän väkilini däriyağa taşlap, qaraqitanlar bilän bolğan munasivätni üzgänligini җakalidi.

Sultan Osman han qaraqitanlarniŋ hškümranliğini ağdurup taşlaş üçün Horezm şahi Muhämmäd bilän ittipaq tüzüp birlişiş mähsitidä Muhämmäd şahniŋ qizi bilän nekalinişni otturiğa qoydi. Horezm şahi Muhämmäd Sultan hanniŋ bu tälivini qobul qildi.

Ğärbiy Qarahaniylarniŋ hani Sultan Osman qaraqitanlarniŋ hškümranliğini ağdurup taşlaş üçün, Horezm şahi Muhämmädniŋ anisi Türkan Hatun Qarahaniylar ävladi edi. Horezm şahi Muhämmäd bilän Sultan Osman qaraqitanlarni qoğlap çiqiriş üçün birläşmä qoşun täşkilläp, otturida qaraqitanlarniŋ qoşuni bilän uruş qildi. Bu uruşta Sultan Osmanniŋ birläşmä qoşuni qaraqitanlarniŋ Taniko başçiliğidiki qoşunlirini üzül-kesil tar-mar qilip, nurğunlirini äsirgä aldi. Taniko qeçip qutuldi. Väziyätni küzätkän Küçlük pursättin paydilinip, därhal isiyan kštirip, miladiyä 1211-jili qaraqitanlarniŋ han ordisini işğal qilivaldi. Qaraqitanlarniŋ hani Çoruqdin hakimiyätni tartivaldi. Şuniŋ bilän qaraqitanlar ağdurulup, hakimiyiti munqäriz boldi. Küçlük qaraqitanlarni yoqatqandin keyin, u qaraqitanlarniŋ täväligidiki җaylarni šz ilkigä elivaldi. Küçlük qaraqitanlarniŋ ornini basti. U Ottura Aziyadiki hakimiyitini mustähkämläş üçün tiğ uçini aldi bilän ğärbiy qisim Qarahaniylar hani Sultan Osman vä Horezm şahiğa qaratti. U şu jili ularğa qarşi uruş qozğidi. Moşu uruş җäriyanida Maväraünnährdiki Buhara vä Sämärqändkä härbiy jürüş qilip, bu җaylarni šz hakimiyiti astiğa aldi. Küçlük Qäşqär ätrapidiki qarşiliqni basturuşqa däl dehançiliqniŋ üzükçilik päsli vä hosul jiğiş vaqtida qoşun ävätip, sšrälmä harakterlik uruş elip bardi. Bu җaylarni bulap-talap, işläpçiqirişni, su inşaätlirini väyran qildi. Aşliqni qisiş arqiliq häliqni šzigä baş ägdürüş taktikisini qollinip, Qäşqär täväsini boysundurdi. U Yäkän, Hotän qatarliq җaylarğa davamliq härbiy jürüş qilip, yärlik hakimiyätlärniŋ küçini qanliq basturup, bu tävälärnimu šz ilkigä aldi. U Kuçar, Aqsu, Turpan qatarliq җaylarnimu arqa-arqidin šzigä beqindurdi.

Qaraqitanlarniŋ dähşätlik zulumi vä bu tävädä elip barğan uzun jilliq uruş nätiҗisidä Ottura Aziyaniŋ işläpçiqirişi qattiq väyrançiliqqa uçridi. Ular Ottura Aziyadä šzigä keräklik kiyim-keçäk, yemäk-içmäk vä at-ulaqlarni haliğiniçä bšldi. Bolupmu Qäşqär täväsi tehimu qattiq talan-taraj astida qaldi.

Küçlük äsli nestorian diniğa etiqat qilatti. Ğärbiy diyarğa kälgändin keyin u budda diniğa etiqat qildi. U Qäşqär täväsidiki, bolupmu Hotändiki musulmanlarni budda diniğa kirişkä yaki nestorian diniğa etiqat qilişqa zorlap, qarşiliq bildürgän musulmanlarni qattiq basturdi. Hotändä Qur°anni täpsir qiliş islam tarihi vä uyğur klassik ädäbiy äsärlirini, tibbiy kitaplarni oquşni qät°iy män°iy qildi. Һätta mädrisä, ilim-märipät orunliriniŋ işiklirini taqavätti. Hotändä üç miŋdäk musulman dini šlimalarni, damolla vä alim-imamlarni jiğivelip, ularni din etiqatini šzgärtişkä mäҗburlidi. Hotänniŋ ataqliq diniy alimi Һäzriti imam Älaidin Muhämmäd Hotänni vä Hotän hälqini islam dinidin qaytişqa, väz-nesihät qilişqa mäҗburlidi. Uluq islam alimi Älaidin Küçlükniŋ tälivini rät qilğanda, Küçlük uni šziniŋ mädrisiniŋ işigigä esip, put-qollirini miqlap šltürdi. Üç miŋdin artuq musulman šlimaliri, alim-damollilarni äŋ vähşi usul bilän oqqa tutup, qirip taşlidi. Hotändiki islamiyätniŋ qedimiy yadikarliqlirini, milliy miraslirini vä härhil ilim-pängä dair qedimiy tarihiy kitap vä äsärlirini kšydürüp taşlidi.

  1. Çiŋğizhanniŋ istilasi

Hİİİ äsirniŋ başlirida moŋğol dalasida Çiŋğizhan baş kštirip çiqti. Uniŋ atisi Yäsirgäyniŋ hotuni «olun Ojin» («Ojin hanim» degän mänada) edi. Çiŋğizhanniŋ äsli ismi Temuçin («tšmürçi», «tšmürdäk qattiq» degän mänada) bolup, miladiyä 1161-jili baş ätiyazniŋ 16-küni kün qizarğan bamdat mäzgilidä tuğulğan. Tuğulğan җayi Onon däriyasiniŋ Zälmigun Boldağ degän zimin edi (Zälmigun Boldağ – yär җay nami – Zälmigun – «siyirniŋ yilini», Boldağ – «idir-tšpilik, dšŋ» degän mänani çüşändüridu). Çiŋğizhan tävä bolğan uruq, yäni «altun uruq» däp atilidiğan uruqtin bolup, (bu uruq moşu äsirniŋ otturiliriğiçä moŋğol aqsüyäkliri az birqisim, mäsilän, qara çinlarniŋ oyraŋqay vä tarğutlarniŋ käräy qatarliq uruqliridin, başqiliri moşu «altun uruqqa» tävä. Ularniŋ kšpinçisi Çiŋğizhanniŋ iniliriniŋ ävladi. Bu uruq moŋğollarğa hškümranliq qilip kälgän) u Onon däriyasiniŋ beşidiki Burhan Haldun teğiğa kelip makanlaşqan. Keyin Onon däriyasi bilän Leguän däriyasi otturisiğa kšçüp kälgän moŋğol qäbilisi bilän billä çšllükniŋ şimalida yänä nurğun qäbililär bolğan. Bu qäbililär içidin tatarlar (şärqiy Boyur kšliniŋ ätrapiğa җaylaşqan), oŋğutlar (Säddiçin ätrapiğa җaylaşqan), toŋratlar (oŋğut vä tatarlar otturisidiki җaylarğa җaylaşqan), kiräylär (uruqnami Qaŋğay teği bilän hazirqi Hangay tağliriniŋ, yäni Moŋğoliyaniŋ otturisiğa җaylaşqan), märkitlär (Bayqal kšliniŋ җänubiy Selenga däriyasiniŋ tšvänki eqiniğa җaylaşqan), naymanlar (Qaŋğay teği bilän Altay tağliriniŋ otturisiğa җaylaşqan) başqa yänä oyratlarmu bar edi (hazirqi Moŋğoliyaniŋ ğärbiy, Täŋriteğiniŋ җänubiy vä şimaliy, Altay rayonliridiki moŋğollarni kšrsitidu). Bular Manҗur hanliği dävirliridä «oyrat» yaki «šyrät» däp atilatti. Bu qäbililärniŋ ihtisadiy säviyäsi bir-birigä ohşimatti. Bäziliri çarviçiliq bilän, bäziliri oçiliq bilän, bäziliri beliqçiliq bilän şuğullinatti. Oŋğotlar bilän toŋratlar dehançiliq bilän şuğullinatti. Naymanlar moŋğol yaylaqliridiki äŋ küçlük vä mädäniyätlik qäbililärniŋ biri edi. Ularniŋ İdiqut-Uyğur hanliği bilän bolğan munasiviti intayin qoyuq bolup, säyasiy tüzüm şäkli vä hškümranliq usuli asasän İdiqut-Uyğur hanliğiğa ohşap ketätti. Ularniŋ aliy hškümranliq organlirida birmunçä ataqliq alim, uyğur aqsüyäkliri işlätti. Һätta ular uyğurlarniŋ qedimiy yeziğini işlitätti. Naymanlarniŋ qağani Tayanhanniŋ orda pütükçisi vä dšlät ustazi Tatatoŋa uyğurlardin bolup, alim kişi edi. Naymanlar dehançiliq bilän şuğullinatti. Ular hristian dininiŋ nestorian mäzhipigä etiqat qilatti.

Temuçin moŋğol qäbililirini birläştürüp, birlikkä kältürüş jürüşigä yüzländi. Moŋğol qäbililiriniŋ bu äyni dävirdiki birlişişi, birlikkä kältürüş istigi tarihiy täräqqiyatniŋ yšnilişigä uyğun edi. Şuŋlaşqa Temuçin moŋğol qäbililiridin märkit vä kereylärni mäğlup qilip, šzigä qaratti. Başqa moŋğol qäbililirimu Temuçinniŋ häyvisidin qorqup, arqa-arqidin täslim bolup Temuçinğa qoşuldi. Miladiyä 1206-jili härqaysi qäbilä başliqliri vä aqsüyäkliri Onon däriyasi boyida qurultay eçip, mäydanğa toqquz danä çoŋ aq tuğ (bayraq) qadap, büyük moŋğol hanliğiniŋ qurulğanliğini җakalidi. Temuçin hanliqqa saylinip, «Çiŋğizhan» degän unvan bilän tähtkä oltardi. Bu çağda moŋğol hanliğiniŋ zimini Şäriqtä Һingan tağliri, ğäriptä Altay tağliri, şimalda Sibir' tağliriniŋ җänubiy-şimali Gobi çšllügi qatarliq ziminlarğa qaratti. Çiŋğizhan pütün moŋğol qäbililirini birlikkä kältürgändin keyin u Ğärip vä Şäriqqä qarap käŋiyişkä başlidi. Aldi bilän Tayanhanniŋ oğli Küçlükni yoqitiş üçün Җäbänoyan başçiliğidiki qoşunni täşkilläp, jürüş qildi. Bu jürüştä naymanlarğa qarşi җäŋgä kirip, ularniŋ bir qismini väyran qildi. Küçlük bolsa, davamliq qeçip, Ğäripkä sürüldi. Çiŋğizhan zor qoşun bilän taŋğutlarniŋ ädivini bärdi. Şu jilliri Çiŋğizhan yänä ikki näpär älçi ävätip, Yänsäy qirğizliriniŋ beqinda boluşini täläp qilğanda, qirğizlarniŋ başliği İnal Çiŋğizhanniŋ älçilirigä җavap qayturup, Çiŋğizhanğa täslim boldi. Çiŋğizhan bu qäbililärni birlikkä kältürgändin keyin Ğärip vä Şäriqqä qarap käŋiyişkä başlidi. Tayanhanniŋ oğli Küçlük qaraqitanlarğa qeçip berip, 1211-jili qaraqitan hani Gorhandin hakimiyätni tartivaldi. U šz küçini qayta täşkilläp, Qäşqär, Yäkänt, Hotän qatarliq җaylarni besivelip, Qäşqärdiki şärqiy Qarahaniylar hakimiyitini yoqitip, bu җaylarda šziniŋ istibdatliq hakimiyitini tiklidi. Һätta Qoju uyğur hanliği qaraqitanlarniŋ beqindisiğa aylinip qaldi. Qaraqitan hškümranliriniŋ Qoҗu uyğurliriğa qaratqan säyasiy vä ihtisadiy zulumi Qoju uyğurliriniŋ çäksiz ğäzäp-näpritini qozğidi. 1209-jili Qoҗu İdiquti Baurçuq Art Tekin qaraqitanlarniŋ Qoҗuda turuşluq basqaqini šltürdi. Qoҗu uyğurliri qaraqitanlarniŋ hškümdarliğidin qutuluş üçün šz ümütini moŋğollarğa bağlidi. Miladiyä 1210-jili Çiŋğizhan Qoҗu uyğurlirini šzigä beqinda qiliş üçün Qoҗuğa älçi ävätti. Şu çağda Qoҗu uyğur hanliğiniŋ İdiquti Baurçuq Art Tekin Çiŋğizhanniŋ aldiğa Atkiraq, Dari bay isimliq ikki älçini ävätip: «Ägär han aliyliri maqul kšrsä, altun bälbağlarniŋ – oqisi, qizil tonlarniŋ çujisi bolay. Yäni meni bäşinçi oğulliri qatarida kšrsilä, hizmätlirigä җan täsädduq etäy» däp Çiŋğizhanğa bäyät qilidiğanliğini bildürdi. Çiŋğizhan täşäkkür süpitidä «qizini tartuq qilidiğanliğini eytti vä bäşinçi oğlum bolsun», däp aldiğa älçi ävätti. Buniŋdin hävär tapqan İdiqut altun-kümüç, ünçä-märvayit, sädäp-monçaq, şayi-kimhap, tavar-durdunlarni elip, Çiŋğizhan hozuriğa käldi. Çiŋğizhan İdiqutqa iltipat qilip, al Altun isimliq qizini bärdi. (Täpsilatini «Moŋğollarniŋ mähpiy tarihi» degän kitavidin kšrüŋ. Bu kitap Şinҗaŋ häliq näşriyati täripidin näşir qilinğan, mäzmunliri käŋdairilik) Çiŋğizhan Qoju uyğur hanliğiniŋ İdiquti Baurçuq Art Tekinniŋ oğliğa bäşinçi oğulluq märtivisini bärdi. Şuniŋdin başlap Qoҗu uyğur hanliği Çiŋğizhan hakimiyitiniŋ beqinda bir hanliğiğa aylinip qaldi. Miladiyäniŋ 1218-jili Çiŋğizhanniŋ Җäbänoyan başçiliğidiki qoşunliri zor qoşun bolup, Qäşqärgä huҗum qiliş bilän Küçlükni yoqatti. Küçlük hškümranliği astidiki yärlik hakimiyät vä häliqlär arqa-arqidin qozğilip, Küçlükniŋ qalduq küçlirini šltürüp, Çiŋğizhanğa täslim boldi. Küçlük Qäşqärniŋ ğärbidiki Pamir egizligigä qarap qaçqanda, Җäbänoyanniŋ avangard qoşunidiki İsmayil Sariq kšlgiçä qoğlap berip, uni äsirgä elip šltürdi. Arqidinla moŋğol qoşunliri Qäşqärdiki Qarahaniylar hani Yärkänt, Hotän qatarliq җaylarniŋ hämmisini täslim qildi. Şuniŋ bilän Çiŋğizhan hškümranliği Qäşqär rayonini pütünläy qolğa aldi.

Moŋğollar miladiyäniŋ 1219-jili küz päslidin başlap, Ottura Aziyagä uruş qozğap, miladiyäniŋ 1222-jili Maväraünnährdiki Qarahaniylarniŋ İlik hanliği bilän Horezm şahini boysundurdi. Çiŋğizhan Maväraünnähr vä Qäşqär rayonini boysundurğandin keyin, u rayonlarda Çiŋğizhan hakimiyiti tikländi. Qarahaniylar sulalisi pütünläy yimirildi.

Һaҗi NURҺAҖİniŋ «Qedimiy uyğurlar vä Qarahaniylar» kitavidin elindi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ