Mäzmuni çoŋqur, dairisi käŋ sšhbät

0
309 ret oqıldı

(Ötkän jilniŋ ahirida Prezident Nursultan Nazarbaev Qazaqstan ammiviy ähbarat vasitiliri väkilliriniŋ soalliriğa җavap bärdi).

Vaqit tälivi

Birinçilärdin bolup Dšlät rähbirigä štkän jilniŋ asasiy säyasiy islahiti – Konstitutsiyagä kirgüzülgän šzgirişlär bilän qoşumçilar toğriliq soal qoyuldi. Mälumki, bu islahat Prezidentniŋ 35 vakalitiniŋ Parlament vä Һškümätkä štküzülüşini bälgüligän edi. Jurnalistlar bu islahatniŋ şübhä vä işänmäslik päyda qilğanliği toğriliq äslätti.

– Şäk-şübhä härqaçan bolidu, ular arqiliq qararlar vuҗutqa kelidu, alğa ilgiriläş yüz beridu, – däp җavap bärdi Nursultan Nazarbaev. – Qazaqstan Konstitutsiyasi 1995-jili qobul qilindi. Uniŋdin keyin 22 jil štti, bu çapsan šzgirivatqan duniyada – pütünsürük dävir. Bizniŋ qanunlirimiz vä şu җümlidin Asasiy Qanun šzgärmäydiğan šlçäm bolup qalalmaydu, vaqit tälivigä muvapiq ular šzgirişi keräk.

Dšlät rähbiriniŋ sšziçä, jürgüzülgän konstitutsiyalik islahat Qazaqstanniŋ säyasiy sistemisini täräqqiy ätküzüştä alğa taşlanğan çoŋ qädäm bolup, Һškümät vä Parlamentniŋ roli bilän җavapkärligini aşurdi.

– Һämmä närsini «jükläp qoyidiğan» Prezidentniŋ bolğini qandaq yahşi. Ägär nemidu-bir närsä qamlaşmay qalsa, berip, ruhsät soraşqa bolidu. Andin keyin barliq soallarğa «Prezident şundaq dedi», däp җavap berişkä bolidu – häzilläşti Nursultan Nazarbaev.

Umumän, Dšlät rähbiri jürgüzülgän konstitutsiyalik islahat toğriliq gäp qilğanda barliq soallarğa «Biz nemä qilğan bolsaq – toğra qilduq. Bu kšpmu yaki azmu – uni hayat kšrsitidu», degän birla ibarä bilän җavap bärdi.

Keläçäkkä investitsiya

Sšhbät davamida yaŋriğan yänä bir muhim soal – Qazaqstan җämiyitiniŋ mälum dairiliriniŋ «EKSPO-2017» Häliqara ihtisaslaşturulğan kšrgäzmisini vä Almutida qişliq Universiadini štküzüştä häddi-hesapsiz nurğun mäbläğniŋ särip qilinğanliğiğa munasivätlik kšzqarişi toğriliq boldi.

– Ägär sän aldiŋğa mähsät qoyğanda, dayim äynä şundaq soallarğa җavap berivärsäŋ, heçqaçan mähsitiŋgä yätmäysän – päqät pütkül hayatiŋda җavap beripla jürisän, – däp eniq çüşändürdi Dšlät rähbiri. – Һärqandaq yeŋi iş heçqaçan oŋayliq bilän җariy qilinmaydu. Biraq vaqit štüp, adämlär mundaq qararniŋ toğra bolğanliğini sezidu vä etirap qilidu. Qaçandu-bir vaqitta Astananiŋ quruluşi toğriliq qararmu talaş tuğdurğan edi, bu toğriliq nahayiti tänqidiy kšzqaraşlar bildürüldi. Bumu ahçini täläp qildi, biraq hazir şähär här jili mämlikät byudjetiğa 1 trillion täŋgä ävätivatidu. Särip qilinğan barliq närsä nahayiti qisqa vaqitta qaytidu. Äŋ muhimi, biz mämlikätni pütünsürük şähär bilän beyittuq. Astananiŋ ahalisi 4 hässä šsti, bügün şähärdä milliondin oşuq adäm yaşaydu. 2025 – 2030-jillarğa qädär bu yärdä ikki million adäm yaşaydu däp oylaymän.

Dšlät rähbiriniŋ sšziçä, «EKSPO» kšrgäzmisini štküzüştin bolğan payda hazirniŋ šzidila oçuq kšrünüvatidu. Uni štküzüş җäriyanida paytähtniŋ mehmanhana vä restoran tiҗaritiniŋ işqa qoşulğanliğidin taşqiri, kšrgäzmä üçün selinğan pütünsürük yeŋi mikrorayon Astana üçün çoŋ payda boldi. EKSPOdin qalğan äŋ zamaniviy benalar äŋ muhim ävzällik boldi. Һazir mirasgahqa aylanğan Qazaqstanniŋ milliy pavil'oni «Nur Älem» sferisini här küni 600 adäm ziyarät qilivatidu, däm eliş künliri ziyarät qilğuçilarniŋ sani ikki miŋ adämgä yetidu.

Uniŋdin taşqiri EKSPO ob°ektliri asasida «Astana» häliqara maliyä märkizi (AHMM) vuҗutqa kelivatidu. Һazirniŋ šzidä Şanhay fond birjisi vä amerikiliq MASDAQ ohşaş çoŋ häliqara maliyä täşkilatliri märkäzniŋ işiğa qatnişidiğanliğini tästiqlidi.

Şundaqla Dšlät rähbiri AHMM asasida arbitraj vuҗutqa kelip, uniŋda Britaniya sud'yaliriniŋ davalarni qaraydiğanliğini eytti. Bu çoŋ häliqara oyunçilarniŋ AHMMğa bolğan işänçisini helä aşuridu. Şu işänçä arqiliq ikkinçi däriҗilik banklar, transmilliy korporatsiyalär vä çoŋ kompaniyalär Astanada vakaläthanilirini eçip, Qazaqstan ihtisadiğa investitsiya särip qilidu.

Räqämläştürüş dävri

Sšhbät davamida Dšlät rähbirigä «Räqämlik Qazaqstan» programmisini ämälgä aşuruş istiqbali toğriliq soal qoyuldi.

Nursultan Nazarbaevniŋ täkitlişiçä, yeŋi tehnologiyalär җämiyitidiki hayat – bu vaqit tälivi. Ägär štkän jili Üçinçi yeŋilaş toğriliq sšz bolğan bolsa, bügün İndustriyaläştürüş 4.0 vaqti.

– Räqämläştürüştä heçqandaq qorqunuçluq närsä yoq. Päqät ammiviy ähbarat vasitiliri addiy tilda adämlärgä yeŋi tehnologiyalär toğriliq sšzläp berişi keräk, – dedi Prezident. – Bizdä hazir elektronluq hškümät bar, Ahaliğa hizmät qiliş märkäzliri bar, ularda İnternet arqiliq nurğunliğan hizmätlärdin paydilinişqa bolidu. Һoquq qoğdaş organliri šz işida yeŋi tehnologiyalärni paydilinivatidu, ular meditsina, yeza egiligi sahalirida qollinilmaqta.

«Räqämlik Qazaqstan» programmisi Qazaqstanni tehnikiliq täräqqiyatniŋ yeŋi däriҗisigä elip çiqişqa qaritilğan, u bäş asasiy yšnilişkä, җümlidin industriya, bilim beriş, ahali üçün hizmät vä başqa yšnilişlärgä egä.

– İndustriyagä kälsäk, hazir 20 million tonna ruda çiqirivatqan kar'erlar räqämlik tehnologiyadä işlävatidu, – däp täkitlidi Dšlät rähbiri. – Һazir jiraqta turup oquşqimu bolidu. Şundaqla ämäldarğa muraҗiät qilmay, İnternet arqiliq dšlät organliri bilän munasivät qilişqa bolidu. Mana moşu — korruptsiyagä qarşi kürişişniŋ bir elementi. Nurğunliri elektronluq soda hizmitidin paydilinivatidu. Maliyä sistemisimu räqämlik şäkilgä štidu. Bu tamamän yeŋi duniya bolup, u pat-yeqinda häqqaniyätkä aylinidu, şuŋlaşqimu bügündin başlap uniŋda yaşaşqa üginiş keräk. Qazaqstanniŋ räqämlik dävirgä täyyar boluşi üçün Ähbarat vä kommunikatsiyalär ministrligi aktiv işlävatidu.

Һavaräŋ yeqilğu

Astanani vä umumän, Qazaqstanniŋ başqa regionlirini gaz bilän täminläş mäsilisi jurnalistlar qoyğan yänä bir muhim soal boldi.

– Şähär, barliq tähminlärgä qarimay, çapsan šsüvatidu, sšzsizki, gaz bilän täminläş mäsilisimu kün tärtividä turuvatidu, – däp җavap bärdi Prezident. – Qazaqstan neft' qezip, gaz çiqirivatqan mämlikät, şuŋlaşqa biz yeqilğu yätküzüş problemisini sistemiliq häl qilişqa tirişivatimiz. Qaşağan bilän Teŋizda çiqirilivatqan gazni toşuş üçün Aziyadiki vä Uraldiki moҗut tarmaqlardin paydilinimiz. Bu iş başlandi. Gaz bilän täminläşni Qizilordidin başlap Jezqazğanğa yätküzüş, Qariğandiğa, Temirtavğa kiriş, Astana, Qariğanda vä Petropavlğa havaräŋ yeqilğu kältürüş – plan äynä şundaq vä u ämälgä aşurulidu.

Nazarbaevniŋ täkitlişiçä, bu mälum vaqitni alidu. Biraq hazirniŋ šzidä, çoŋ infraqurulumluq mäsililärniŋ häl qilinişini kütmäyla, Astanağa suyuqlitilğan gaz yätküzüş toğriliq kelişim tüzüldi, u turmuşta işlitilidu. Mämlikätniŋ baş şähiri päydin-päy elektr transporti bilän täminlinidu, җämiyätlik transport bolsa – gazğa kšçidu.

İş häqqi, nesiyä, turuşluq šy

Dšlät rähbiriniŋ barliq sšhbätliridä iҗtimaiy mäsililär kštirilidu. Bu qetimmu Prezidentqa helä muräkkäp soallarniŋ biri qoyuldi: bank sektoriğa trillionliğan täŋgä bšlgän halda dšlätniŋ byudjet sahasi hadimliriniŋ iş häqqini ilgärki däriҗidä qalduruş säyasiti uzaq muddätlik istiqbalda šzini qandaq aqlaydu?

— Toğra soal, – däp täkitlidi Nursultan Nazarbaev. – Biraq silär, ätimalim, štkän jili bizniŋ muällimlär bilän dohturlarniŋ vä dšlät hadimliriniŋ iş häqqini 30 payiz kšpäytkänligimizni untup qalğan ohşaysilär. Maŋa şundaq iҗtimaiy säyasät jürgüzüvatqan mämlikätni eytip beriŋlara. Kelär jildin tartip pensiyalär vä byudjet sahasi hadimliriniŋ iş häqqi kšpiyidu. Sšzsizki, buniŋda soallar bar vä qararlarmu boluşi keräk. Biraq bank sistemisiniŋ ihtisatniŋ qantomurliri ekänligini ästin çiqarmasliq keräk, ägär u işlimisä, mämlikättä işläpçiqiriş tohtap qalidu, demäk, adämlär işidin vä hayat käçürüş mänbäsidin ayrilidu.

Şuŋlaşqimu ikkinçi däriҗidiki banklarğa duniyaviy maliyä bohrininiŋ aqivätlirini yeŋişkä yardäm qiliş üçün dšlät ularni sağlamlaşturuşqa mäbläğ ävätivatidu. Biraq Һškümätniŋmu aktsioner šz mäbliğini salğandila yardäm berişkä täyyar ekänligini, ahçiniŋ qayturup eliş şärti bilän berilivatqanliğini ästin çiqarmasliq keräk. Һazir biz kiçik vä ottura tiҗarätni rivaҗlanduruş üçün banklarni qollap-quvätläşkä täyyar.

Muällimlärniŋ iş häqqini aşuruşqa kälsäk, hazir Qazaqstan mäktäplirini yeŋi programmiğa kšçiriş mäsilisi qarilivatidu. Bu mäsilini häl qilişqa davaliğuçi dohturni tallavelişqa ohşaş ahçiniŋ eniq oquğuçiğa särip qilinişi üçün närq yandişişi qollinilidu, – däp çüşändürdi Nursultan Nazarbaev. – Yeŋiliqni qollap-quvätligän muällimlär 30 payiz oşuq alidu. Birinçi jili undaqlar 36 payizni, 2018-19-jillarda 50 payizni täşkil qilidu.

Aktualliğini yoqatmaydiğan yänä bir iҗtimaiy mäsilä – grajdanlarni turuşluq šy bilän täminläş. Dšlät rähbiriniŋ täkitlişiçä, mämlikättä qazaqstanliqlarni moşu problemini häl qilişta dšlät täräptin qollap-quvätläşniŋ tšrt asasiy programmisi bar. Bu turuşluq šy selişqa ahça toplaşniŋ yardimi arqiliq šy setiveliş, keyin setiveliş yaki setip almasliq arqiliq dšlät täripidin iҗarigä beriş, şundaqla ayrim turuşluq šy quruluşini täräqqiy ätküzüş. Ahirqi yšniliş üçün çoŋ şähärlärniŋ yenida zšrür infraqurulum bilän täminlängän mähsus mäydanlar vuҗutqa kältürülüvatidu.

Ägär ailidä ikki adäm işlisä, turuşluq šy setivelişqa bolidu, päqät šzi üçün äŋ yahşi variantni tallaveliş keräk, – dedi Dšlät rähbiri. – Ägär sän işlimisäŋ, dšlät pätir beridu däp oylima. Һazir, närq şaraitida häqsiz šy berilmäsligi keräk. Dšlätniŋ äŋ asasiy väzipisi – adämlärgä iş beriş, adäm bolsa, işlişi vä ahça tepişi keräk.

Yadikarliqlar bilän ämäs, ämäliy işlar bilän

Sšhbät davamida Nursultan Nazarbaev Almutidiki Furmanov koçisiniŋ šzgärtilişigä izahät bärdi.

— Kimdu-biri yeqinda maŋa «Nazarbaevqa taştin yasalğan yadikarliqlar keräk ämäs, u paytähtni selip çiqti!» däp hät yeziptu. Män uniŋ bilän toluq kelişimän, – däp täkitlidi Prezident.

Dšlät rähbiriniŋ sšziçä, u härqaçan şu hildiki täşäbbuslarğa qarşi vä yeŋi ävlat aliy oquş ornini häm Һškümätniŋ, häm pütkül mämlikätniŋ qollap-quvätlişi üçün päqät Nazarbaev Universitetinila birdin-bir istisna bolğanliğini täkitlidi.

— Bizdä undaq bolmiğan. Bu äŋ ilğar aliy oquş orni hesaplinip, başqa barliq universitetlar üçün ülgä bolup hizmät qilidu, – dedi Nursultan Äbiş oğli.

Dšlät rähbiri qalğan hämmisiniŋ quruq avarigärçilik ekänligini täkitlidi. Şundaqla šz pärmani bilän Prezident ismiğa bağliq qayta ataşlarni män°iy qilişiniŋ mümkin ekänligini täkitlidi.

— Män hazir barliq qazaqstanliqlarniŋ aldida eytivatimän: mundaq qilişniŋ haҗiti yoq! Adäm tarihta qandaqtu-bir yadikarliqlar bilän ämäs, bälki šz işi bilän qelişi keräk, – däp täkitlidi Dšlät rähbiri. – Yadikarliqlar ähvaliniŋ qandaq bolidiğanliğini biz hämmimiz yahşi bilimiz.

Pensiya toğriliq

Qazaqstanliqlarni täşvişländürüvatqan yänä bir mäsilä – pensiya üçün toplanğan ahça. Birnäççä jil ilgiri Birpütün pensiya toplaş fondi quruldi, buniŋda barliq hususiy fondlar tarqitildi. Häliq bu faktni çoŋ qizğinliq bilän qobul qildi. Biraq hazir hämmä närsä ilgärki shemiğa qaytip kelişi mümkin degän gäplär tarqalmaqta.

Nursultan Nazarbaev bu miş-mişlarni rät qildi. U däsläptä Qazaqstanda Çili täҗribisiniŋ qollinilğanliğini äslitip štti. Pensiya ahçisi hususiy fondlarda saqlandi. Bu härhil süyistimal qilişlarğa elip käldi. Nätiҗidä nazarätni dšlätkä qayturup bärdi.

Dšlät moşu toplanğan ahçiniŋ saqlinişi vä uniŋ bahasiniŋ kšpiyişi üçün җavap beridu, – dedi Nursultan Nazarbaev vä täräqqiyatniŋ al'ternativiliq yoli süpitidä pensiya häm milliy fondlarni birläştürüşni kšzdä tutidiğan Norvegiya täҗribisi toğriliq äslitip štti.

— Bizmu moşu yol bilän maŋidiğandimiz, – degän pikirni eytti Prezident.

Mäҗburiy iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş

Nursultan Nazarbaev bilän bolğan sšhbättä mäҗburiy iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş (MİMĞ) sistemisi toğriliqmu sšz boldi.

— Bu iş nemişkä tohtap qaldi? – däp soal qoydi Dšlät rähbiri vä җumhuriyättiki šz işi bilän bänt boluvatqan 2,7 million adämgä bağliq mäsiliniŋ ahiriğiçä yeşilmigänligini asasiy säväplärniŋ biri süpitidä kältürdi: ular MİMĞ sistemisiğa tartilmidi, çünki ämäliyatta «yär vä asman» otturisida esilip qaldi. Ular yä hadimlar, yä tiҗarätçilär kategoriyasigä, yä iҗtimaiy җähättin aҗiz grajdanlar kategoriyasigä yatquzulmidi.

Ämäliyatta bolsa, ularniŋ kšpçiligi šz uçastkilirida yeza egiligi bilän şuğullinivatidu, mal beqip, šzini täminlävatidu, oşuq mähsulatini setivatidu. İşlävatqanlar, biraq heç yärdä tizimğa elinmiğanlar bar. Nemişkä dšlät ular üçün tšlişi keräk? Nursultan Nazarbaev moşu muräkkäp väziyätni üzül-kesil birtäräp qilişni tapşurdi.

Başqa mäsililär

Nursultan Nazarbaevqa yeqinda orun alğan yeqilğu bohrini toğriliq soal qoyuldi. Uniŋ säväpliri barmu? Buniŋğa Prezident bu «işni parasätsiz jürgüzüştin başqa heçnärsä ämäs», däp qät°iy җavap bärdi. İlgirimu neft'ni qayta işläş zavodliri җšndäşkä tohtitilatti, biraq buniŋğa härqaçan ilgiri täyyarliq kšrätti. Biyil hämmä närsä başqiçä bolup çiqti.

Eytmaqçi, ändi zavodlar rekonstruktsiya qilinğandin keyin Qazaqstan yeqilğuni çät ällärgimu çiqiralaydu.

Sšhbät tranzit ämäs, bälki vilayätlär, nahiyälärara avtomobil' yolliri, qarşi küräş jürgüzülüvatqan korruptsiya toğriliq, Rossiyadä štidiğan Prezident saylimi toğriliq, şundaqla nurğunliğan yardäm puliniŋ bšlünüvatqanliğiğa qarimay, yänimu dšlätniŋ qollap-quvätlişigä muhtaҗ boluvatqan yeza egiligini täräqqiy ätküzüş mäsililiri toğriliq davamlaşti.

Äynä şuniŋğa bağliq Prezident mentalitetni šzgärtiş vaqtiniŋ alliqaçan kälgänligini täkitlidi. Yeŋi dävir käldi. Yeza egiligi hadimliri yetiştürüvatqan barliq mähsulatni qayta işläş vä nurğun qoşulğan baha bilän setiş keräk.

Sšhbätniŋ ahiri naräsmiy harakterğa egä boldi. Mustäqillikniŋ däsläpki jilliri toğriliq hatirilär eytildi vä, älvättä, Yeŋi jil mavzusimu diqqättin sirt qalmidi. Qazaqstanliqlarniŋ kšpçiligi nemini arman qilişi mümkin? Älvättä, turaqliq, paravänlik, salamätlik toğriliq arman qilidu.

– Män moşu armanlarniŋ ämälgä eşişini halaymän vä buniŋ üçün mümkin bolğan hämmä närsini qilimän, – dedi ahirida Nursultan Nazarbaev.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ