Yüsüp Has Һaҗip hoquqşunasliq

0
191 ret oqıldı

(Büyük mutäpäkkür alim Yüsüp Has Һaҗipniŋ 1000 jilliğiğa dair) Alämgä mäşhur «Qutadğu bilik» namliq ämgigidä Yüsüp Has Һaҗip dšlätni başquruş, җämiyät içidiki munasivätlärni rätläş, adil qanun çiqiriş vä šzara murassälärgä kelişni biliş, häliqniŋ mäniviy duniyasini yetildürüş ohşaş vä başqimu qädriyätlärni šz içigä alidiğan, etika-didaktikiliq, filosofiyalik oy-pikirlärgä bay ämgäklärni qaldurdi.
Alim šz äsärini ällik yaştin aşqan päytidä Balasağun şähiridä başlap, Qäşqärdä uyğur yeziğida tamamlap, hanğa täğdim qilğan. Satuq Buğrahan, bu bebaha ämgigi üçün muällipni uluqlap, uniŋğa «Has Һaҗip» märtivisini bärgän. Bu unvan pütkül han sariyiniŋ mämuriy rähbiri degänlikni bildürgän.
«Qutadğu bilikni» şundaqla islam ideologiyasigä asaslanğan şu zamanniŋ mäniviy kodeksi deyişkimu bolidu. Bu äsär šz dävridä şunçelik ammibap bolğanki, uni Şäriqniŋ dšlät rähbärliri «Başquruşniŋ gšhiri», iranliqlar «Şahlarniŋ kitavi», turanliqlar «Rähbärlärgä qollanma» vä başqa namlar bilän atiğan. Yäni 6520 beyittin (ikki qurluq), 85 baptin qurulğan «Qutadğu bilik» äyni dävirdä çoŋ filosofiyalik äsär süpitidä etirap qilinğan. Bu yärdä insan hayatiniŋ mäzmuni vä mahiyiti, uniŋ җämiyät aldidiki väzipiliri, haҗät bolğan müҗäz-huluq normiliri eniq kšrsitilgän. Alim šz dävridiki kamçiliqlar bilän hataliqlarni tänqit qiliştin qorqmaydu. Җämiyätniŋ tüzülüşi vä täräqqiyati üçün muhim pikirlärni alğa süridu.
Äsärniŋ asasi – tšrt şähs arisidiki sšhbät bilän täräqqiy etidu. Ularniŋ härqaysisiğa has obraz yaritip, tšrtiniŋ sšhbitini üç asasiy mavzuda davamlaşturidu.
«Qutadğu bilikniŋ» asasiy qährimanliri — Küntuğdi – adalät, Aytoldi – bähit-saadät, Ögdülmüş – päm-parasät, Oğdurmuş – qanaät obrazlirida bir-birini toluqturup, šzara sšhbätliri arqiliq moşu tšrt çüşänçiniŋ birligi bähitkä elip kelidiğanliğini kšrsitidu.
Җämiyät vä dšlätni toğra başquruş üçün adil qanunlarniŋ moҗut boluşi — härqandaq rähbärniŋ armini. İslam duniyasidiki adilliqniŋ äŋ juqarqi pällisi – Yaratquçiniŋ adilliği, uniŋ sšzi (Qur°an Kärim) arqiliq yätküzülgän. Aq bilän qarini, yahşi bilän yamanni, halal bilän haramni aҗritiş qaidilirini saqlaş qabiliyiti bilän insanniŋ hayati ahirättä, yäni qiyamättiki hesap bilän šlçinidiğanliği mälum bolğanliqtin, adilliq – bu häqiqät yoli, mäniviy hayatniŋ qädriyiti, җämiyätniŋ huli.
Һäqiqätänmu adil җämiyät — äsirlär davamida insaniyätniŋ büyük armini bolup kälgän çoŋ bir ğayä. Çünki adalätlik – dšlätni başquruşta, qanunlarni qobul qilişta, җämiyätlik munasivätlärni qanun bilän rätläştä alahidä ähmiyätkä egä.
Alim üç obrazdiki mäzmunni: äqilni, bähit-saadätni, qanaätni adalätlik bilän bağlaşturup, «moşuniŋ hämmisi bähitniŋ açquçi bolidu» degän pikirni alğa süridu. Dšlät başqurğuçisiğa, yäni padişağa šz hälqini bähitkä yätküzüş üçün adil hizmät qiliş lazimliğini äskärtidu. Sävävi, hälqi bähitlik bolğan padişaniŋ šzimu bähitlik.
Bu җähättin qariğanda, sotniŋ asasiy väzipisi – adil hšküm çiqiriş arqiliq adalätlikni ämälgä aşuruştin ibarät. Ändi adil sotniŋ umumiy mahiyitiniŋ zärdap çäkkänni himayä qiliş, häqiqätniŋ mänpiyitini qollaşta ekänligi eniq. Şuŋlaşqa alim: «İnsan sottin häsäl dämini tartqandäk bolsun», däp alahidä täkitläydu. Yäni «adil sottin insan qanaätlinip, läzzät alsun» degän pikirni alğa süridu. Bu yärdä hoquq bilän aŋ-säviyä munasivitini adalätlik yoli bilän bağlaşturidu, yäni hakimiyät küçiniŋ uniŋ adilliğida ekänligini qäyt qilidu. Bügünki zaman bilän selişturğanda, türmisi vä küç bilän iҗra qilğuçi apparati bolmiğan Qarahaniylar dävridä hoquqni himayä qilişniŋ birdin-bir uslubi – u adil sot bolğan. Şuŋlaşqa bu äsärdä padişaniŋ dayim moşu printsipqa ämäl qilişniŋ zšrürligi häqqidä eytilidu.
«Qutadğu bilik» dastanida alimniŋ päm-parasätlik, äqil bilän bilim vä ilim toğriliq çoŋqur pikirliri oqurmängä aliy maharät häm çoŋ sän°ät bilän yätküzülidu.
Dšlätni täşkil qilğuçi, yäni hakimiyätniŋ mänbäsi – häliq ekänligi kšrsitilip, uni tehimu mustähkämläydiğan ğäznisi vä äskiri boluşiniŋ haҗätligini täkitläydu. Şundaqla җämiyätniŋ turaqliqliğiniŋ häm hatirҗämliginiŋ adil qanunlar bilän adil başquruşqa asaslanğanliğini alahidä qäyt qilidu. Qanunniŋ buzuluşini asmanniŋ ğulişi bilän täŋläştürgän alim, uniŋğa alahidä ähmiyät beridu.
Pütkül häliq mänpiyitini oylap, çoŋ vä kiçikniŋ hämmisigä ohşaş, adil hškümranliq qiliş padişa üçün çoŋ şäräp vä väzipä süpitidä jüklinişi — bügünki kündimu šz ähmiyitini yoqatmiğan qädriyätlärniŋ biri. Şuŋlaşqa bügünki taŋdimu Yüsüp Has Һaҗip ottura äsirniŋ çoŋ şairi, ismi duniyağa tonulğan alim, җämiyät ärbabi, qamusçi, Şäriqniŋ yarqin yultuzi süpitidä insaniyätkä «Qutadğu bilik» arqiliq bebaha, mädäniy estetikiliq miras qaldurğan alim süpitidä etirap qilinidu.
Uni Evropa duniyasiğa däsläp tonuşturğan avstraliyalik şäriqşunas alim Fon Hammer Purgştal' 1796-jili Stambul şähiridin qolyazmini elip, Vena kitaphanisiğa tapşurğan.
«Qutadğu bilikni» däsläpki qetim nemis tilida oqurmängä tävsiyä qilğan ataqliq şäriqşunas G.Vamberi boldi. U dastanniŋ tüpnushisi bilän nemis tilidiki tärҗimisini 1891 – 1910-jilliri näşirdin çiqardi. Rus alimliridin V.Radlov, S.Malov, N.Grebnev, S.İvanov, V.Kononov bu äsär bilän şuğullandi, «Qutadğu bilikni» 1971-jili K.Kerimov šzbäk tiliğa, 1986-jili A.Egeubaev qazaq tiliğa tärҗimä qildi. Alimniŋ bügünki ävlatliri uyğur alim-tätqiqatçiliridin K.Talipov, Q.Ğoҗämbärdiev, R.Arziev, Ya.Sabitov, Ä.Narinbaev, A.Qasimov, şinҗaŋliq alim Yüsüpҗan Äli İslamiy šz ämgäkliridä dastanniŋ mavzuliri bilän kštärgän çoŋ mäsililirini tätqiq qilip, uniŋ mahiyitini eçişqa zor ülüş qoşti. Dastanniŋ poetikiliq, ilmiy, ekstetikiliq turğidin juquri bahalanğanliği şunçilikki, u «Bähitlik boluş ilimi», «Rahätkä yetiläydiğan ilim» degän namlar bilän atilişqa başlandi.
Şuni işäşlik eytalaymänki, ottura äsirdä, äräp-pars tilliri besimdarliqa egä boluvatqan bir päyttä Yüsüp Has Һaҗipniŋ uyğur yeziğida äҗayip ämgäkni iҗat qilişi — çoŋ tarihiy vaqiä.
Alim šz ämgigidä tilğa alahidä ähmiyät beridu. Bädiiy sšz sän°itiniŋ dšlät başquruşidiki, dšlätlärara şärtnamilärni tüzüştiki rolini kšrsitip: «Tiliŋ bolsa şerin, saŋa kelär qut… Til adämgä ataq bilän bähitnila ämäs, yamanliqnimu elip kelidu» degän näqillärni kältüridu.
Äŋ muhimi, bu ämgäkniŋ dšlätni başquruş vä insanpärvärlik qaidilirini, säyasiy-hoquqiy ähmiyiti bar qanunlarni, urpi-adät, җämiyät, iҗtimaiy vä başqimu mäsililärni šz içigä elip, šz zamanidila ämäs, keläçäktimu mäŋgü qollinişqa bolidiğan bebaha qädriyätlärniŋ toplimi ekänligi eniq.
Dšlät bilän hoquqni çämbärças bağliğan alim ularniŋ asasida adalätlik qaidisiniŋ dayim boluşiniŋ muhimliğini täkitläp, islam dinini qobul qilğan türkiylär üçün dšlät vä hoquqniŋmu adalätlikkä asaslinişiğa alahidä ähmiyät beridu.
Dastanda alğa sürülgän pikirlärniŋ biri – bilim. Alim bilimsizlikni qaraŋğuluqqa, nadanliqqa hätta galmusluqqa täŋläştürsä, bilimniŋ qudritini kštirip, uniŋ adäm säviyäsi bilän pütkül hayatini izgülükkä, yahşiliqqa yetiligüçi küç vä paravän hayat käçürüşniŋ asasiy yoli däp hesaplaydu.
Bu җähättin bilimniŋ kšzi – ilim-pängä diqqät bšlüp, alimlarniŋ җämiyättiki roli, yäni täräqqiyatniŋ avangard küçi – härqandaq täräqqiyat utuqliri bilän bärpakarliqqa elip kelidiğanliğini qäyt qilidu.
Alimniŋ juqurida eytilğan oy-pikirliri bilän kšzqaraşliriniŋ hayatiyliği bügünki kündimu qimmitini yoqatmidi. Padişağa, dšlät qanunliriğa qoyğan täläpliri hazirmu muhim ähmiyätkä egä. Äsärdiki adalätlik simvoli — Küntuğdini bähit-saadät simvoli — Aytoldini, äqil-parasät simvoli — Ögdülmuşni, qanaät simvoli – Oğdurmuşni obrazliq räviştä kšz aldimizğa kältürsäk, ularniŋ härqaysisi šzara yolliğan hätliridä bir-birini toluqturup oltiridu. Näq moşu tšrt mävqä dastanniŋ mustähkäm huli bolup hesaplinidu. Ularniŋ birligi, yäni birtutaşliği җämiyät bilän dšlätniŋ asasiy tüvrügi ekänligi täkitlinidu.
Bu yärdä qährimanlar šlüm bilän baqi duniyadiki mäŋgü hayatqa täyyarliq; tirikçilikniŋ yalğan täräplirigä kšŋül bšlmäy, hudağa etiqat qiliş; štkän duniyağa pärva qilmay, šçmäydiğan duniya yaritiş; adilliq, izgülükkä intiliş, äqil, bilim, märtlik, sävirlik vä başqimu çüşänçilärni tählil qiliş, çüşändürüş dairisidä danaliq ideyasini qeliplaşturidu.
Alimniŋ eniq täklipliri täräqqiy ätkän dšlätlärgä vä dšlät hizmitigä kälgüçilärgä qoyilidiğan täläplärdä, ularniŋ etikiliq kodekslirida ipadilängän.
Bügünmu hoquq ilim päniniŋ häliqara hoquq sahasida adalätlik printsipidin käŋ paydilinip, ilim-pänniŋ bu yšniliştiki asasiy qaidisi süpitidä etirap qilinğanliği eniq.
Häliqara hoquq normiliriniŋ milliy hoquq normiliridin juquri turuş sävävimu moşuniŋdin ibarät. Çünki bular dšlätlärara şärtnamilärniŋ mevisi süpitidä, umumiy mänpiyätlärgä bevasitä munasiviti bar üstünlükkä egä. Şuniŋ bilän billä dastanda häliqara munasivätlärdiki diplomatiya vä muzakirilärniŋ ähmiyitigimu alahidä diqqät bšlüngänligini täkitläp štküm kelidu.
Umumän, alim hoquqniŋ asasiy mänbäsi Yaratquçi ekänligini, yäni insanniŋ җämiyättiki muhim ähmiyitini täkitläp, hoquqqa munasivätlik hšrmätni adalätlikniŋ başlinişi vä asasi däp çüşändüridu. Bu nahayiti durus. Çünki tsivilizatsiyaniŋ birdin-bir kšrsätküçini — qanunni hšrmätläş vä qädir tutuş bolup hesaplinidu.

Şäymärdan ŞÄRİPOV,
Qazaq milliy agrarliq universiteti Һoquq kafedrisiniŋ professori, ädliyä pänliriniŋ
doktori.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ