Kšktürklärniŋ ana juti

0
203 ret oqıldı

Türklärniŋ äҗdadi piŋyaŋ (Gänsu šlkisidä) yaşaydiğan Aşina qäbilisigä mänsüp arilaşma yavayilar edi. 439-jili Vey padişasi Täyvudi yat taipä-qutqularni yoqatqandin keyin, Aşina qäbilisi 500 çedirliq adämni başlap, Altay teğidiki Roran bargahiğa qeçip kätti. Ular u yärdä kšpiyip, tšmür tavlaş tehnikisini iҗat qildi. Ular tšmürqalpaqqa (savut) ohşiğanliği üçün hänzular ularni «taҗu» däp ataşti.
Buniŋdin başqa, türk äҗdatliriniŋ Kaspiy deŋiz boyida yaşiğanliği tilğa elinip, mundaq deyilidu: «Yaman bir täläysizlik tüpäylidin hoşna bir qäbilä türklärgä huҗum qilip, ularniŋ hämmisini qirip taşlaptu, düşmän päqät bir oğul balinila hayat qaldurup, put-qollirini kesip taşlap, sazliqqa taşlavetidu. Bu yärgä bir çişi bšrä kelip baliniŋ halidin hävär alidu. Bala çişi bšrä elip kälgän gšşlärni yäp, šlüm girdavidin qutulup qalidu. Keyin bala bšrä bilän җüplişip, bšrä boğaz bolidu. Uzaq štmäy heliqi hoşna dšlät baliniŋ tehiçä hayatliğini uqup, uni šltürüşkä adäm ävätidu. Lekin bšrä balini җan җähli bilän qoğdaydu. Bu ähvalni kšrgänlär «bšriniŋ içigä җin kiriptu», deyişidu. Balini muhapizät qilip šlümdin qutuldurğan bšrä Kaspiy deŋizidin aylinip štüp, Qoçiniŋ Ğärbiy şimalidiki bir tağ etigigä käptu häm 200 kvadrat metrdin artuq otliği bar bir ğar içigä orunlişiptu.
Bšrä bu ğarda 10 oğul tuğuptu. Ularniŋ içidiki äŋ äqilligi bolğan Aşina ularğa baş boptu. Ular šz anisiniŋ hatirisi üçün šzliri turğan yärniŋ därvazisiğa härdayim bšrä beşiniŋ süriti çüşirilgän tuğ tikidiğan boptu. Keyinki mäzgillärdä Aşina šz qävmini başlap, ğardin çiqip, roranlarniŋ qeşiğa käptu.
Taşni makan qilğanlar Nişduniŋ çoŋ oğli Tuğluqtaş ekän. Bu tağda yänila Apambirukniŋ qävmi yaşaydekän. Bu җayda yänä dayim qirav üşşügi päyda bolup turidekän. Çoŋ oğul ularğa ot käşip qilip berip, ularniŋ qeşidin aman-esän štüvelişiğa imkaniyät yaritip beriptu. Moşu iş sävävidin, kšpçilik uni šzlirigä başliq qilip saylap, šzlirini «türk» däp atişiptu. Tuğruluq šlgändä uniŋ on hotunidin bolğan oğullar šzliri içidin birni başliq qilip saylimaqçi bolup, hämmisi bir tüp däräqniŋ boyini boylap äŋ egizgä säkrälisä, şu baş bolsun, däp kelişiptu. Aşinaniŋ oğli gärçä kiçik bolsimu, lekin hämmidin egiz säkräptu. Şuniŋ bilän härqaysi oğullar uni šzlirigä başliq qilip saylap, uni «Aşän şat« däp atişiptu».
«Junamädä» türklärniŋ vätinigä alaqidar ikki äpsanä bar. Ularniŋ birinçisi, bšrä äpsanisi bilän başlinidu. Uniŋda Aşina qäbilisiniŋ roranlarniŋ käynidin Altay teğiğa kätkänligi yezilidu. «Junamädiki» ikkinçi äpsanä juqarqilardin pütünläy päriq qilinip, uniŋda türk äҗdatliriniŋ Şu dšlitidin kälgänligi yezilidu.
Türklärniŋ äsli juti Һunlarniŋ şimalidiki ziminlar edi. Başliği Apambiruk isimliq bir kişi bolup, uniŋ 17 qerindişi bar edi. Ularniŋ biriniŋ ismi Erkin Nişdu bolup, bšridin tuğulğan edi. Apambiruk vä uniŋ qävmi tuğuluşidinla parasätsiz bolğaçqa, dšliti munqäriz boptu. Erkin Nişduniŋ müҗäz-hulqi tuğuluşidinla šzgiçä ekän. U ikki hotun aptu. Biri Yaz täŋrisiniŋ, yänä biri Qiş täŋrisiniŋ qizi ekän. Ularniŋ biri çirayliq aqquğa aylinip ketiptu, biri Apar däriyasi bilän Käm däriyasi ariliğida dšlät qurup, namini «Qirğiz» däp ataptu. Yänä biri Kšk däriyasi boyida dšlät quruptu, biri Kškyiş teğiğa orunlişiptu…
Bu äpsaniniŋ kšp qismi aldinqi äpsanilärdin päriqlänsimu, lekin bšrä ortaq mänbädur. Bu äpsanilär türklärniŋ säyasiy märkizini täşkil qilğan Aşina uruği arisida ävlatmu-ävlat davamlişip kälgän. Lekin yänä Aşina uruği bilän ohşaş abroyğa egä Aşid uruği arisida tarqalğan juqarqilarğa pütünläy ohşimaydiğan äpsanilär bar.
Türklär äҗdadi Şemoşeli bolup, Aşidlar turidiğan Ğazniŋ ğärbidiki deŋizda bir täŋri yaşaydekän. Deŋiz täŋrisiniŋ bir qizi bolup, u här küni ahşimi Şimoni uzitip qoyidekän. Aridin on jil štkändin keyin, Şimoniŋ qäbililiri çoŋ bir oğa täyyarliniptu. Deŋiz täŋrisiniŋ qizi Şimoğa: «Ätä siz o olavatqan çağda, ata-boviliriŋiz yaşiğan ğardin bir altun müŋgüzlük aq buğa çiqidu, navada u buğini atalisiŋiz, män bilän davamliq kšrişäläysiz, atalmisiŋiz alaqimiz üzülidu» däptu. Taŋ süzülgändä altun müŋgüzlük bir aq buğa ğardin sirtqa çiqiptu. Şimo adämlirini buğini qorşaşqa buyruptu. Ürküp kätkän buğa adämlärniŋ üstidin säkräp štüşkä urunuptu, uniŋ qeçip ketişidin änsirigän adämlär uni šltürüp qoyuptu. Buniŋdin qattiq ğäzäplängän Şimo Aҗi isimliq bir qomandanniŋ kallisini aptu häm adämlirigä qarap: «Buğini šltürginiŋlar üçün buniŋdin keyin Täŋrigä atap, adäm qurvanliq qilimän» däp qäsäm içiptu. Şuniŋdin keyin bu iş türklär arisida än°änigä ayliniptu. Türklär adäm qurvanliq qilişta dayim Aҗiniŋ qäbilisidikilärdin bir adämni tallaydiğan boptu. Şimo Aҗini šltürgändin keyin, käçtä deŋizğa qaytiptu. Deŋiz täŋrisiniŋ qizi uniŋğa «šz qoluŋ bilän adäm šltürgänligiŋ üçün qan hidi kelip turidu, şuŋa sändin munasivätni üzdüm» däptu.
Juqarqi tšrt mänbä äpsanä bolsimu, lekin keyinki üçidä ortaqliq bar, ikkinçi vä tšrtinçi äpsanidä türklärniŋ päyda bolğan yeri bir ğarğa märkäzläşkän, uniŋ üstigä bu äpsanilärdä «ğärbiy deŋiz» degän bir ortaq mänbä bar. Üçinçi vä tšrtinçi äpsanä arisida Deŋiz täŋriniŋ qiziğa munasivätlik ortaqliq bar. İkkinçi vä üçinçi äpsanini tehimu çoŋqur selişturup tätqiq qilişqa toğra kelidu.
«Şimaliy sulalilar tarihiniŋ» 99-jillarda türk äҗdatliriniŋ Altay teğiniŋ җänubidiki bir rayonda yaşiğanliği alğa sürülmäktä. Bu mälumat başqa hatirilär täripidinmu toğra tepilmaqta. Şuniŋğa qariğanda türklärniŋ ana juti Altay tağliriniŋ җänubi yaki ğärbiy җänubidiki bir җay ekänligi mälum bolidu.
Bu җayniŋ eniq ornini eniqlaş üçün daŋliq alim Matsuda Hisao bu häqtä mähsus tätqiqat elip berip: «türklärniŋ ana juti Altay teğiniŋ ğärbiy uçida, yäni Qara İrtiş bilän Orunğu däriyasi ariliğidiki eğizida» däp muqumlaşturğan häm ular Şimaliy Җuŋğariyadin şäriqqä vä ğäripkä qarap yeyilğan däp kšrsätkän edi.
Aşina qäbilisigä hškümranliq qilğan rayonlar җänubiy Moŋğolstandin kälgän. Tähminän, 450-jilidin 500-jiliğiçä bolğan ariliqta roranlar ğäripkä sürülüp, Şärqiy Täŋritağ ätrapidiki җaylarni işğal qilğan. U çağda jauqil qäbililiri bolsa, ğärbiy-җänubiy Altay tağliridin Täŋritaqqa tutaşqan mäzkür rayon üçün küräş qilivatatti. Lekin ularniŋ bu uruşliri nätiҗisiz ahirilaşti. 540-jili roranlar qaŋqillarni basturdi. Nätiҗidä Aşina qäbilisiniŋ başliği Tümän roran qağani bilän birlişip, җäŋdä zor ğälibigä erişti. Moşuniŋğa qariğanda, Aşina qäbilisigä mänsüp türklär Şimaliy Җoŋğariyadä ämäs, bälki Җoŋğariyaniŋ җänubida yaşatti.
551-jili 6-ayda türklärniŋ qağani Tümän ğärbiy Vey padişasiniŋ mälikisi Çaŋ le bilän toy qildi. 552-jili äskärlirini toplap Roran qağaniğa huҗum qildi. Bir ay içidä Tümänniŋ ğalib armiyasi düşmänni Moŋğolstanniŋ җänubiğa vä Säddiçinğa yeqin җaylarda tar-mar qildi. 555-jili Muqan qağan roranlarniŋ qalduq küçlirini yoqitiş işini ğälibilik tügätti. Kšpligän mänbälär türklärniŋ käyni-käynidin qilğan härbiy jürüşliriniŋ liniyalirini eniqlap bärmäktä vä ularniŋ kšçmä qarargahliriniŋ yänila äsli jutlirida ekänligini äslätmäktä. Bäzi mänbälärgä qariğanda, türklärniŋ bir qismi qaŋqillarğa tävä härqaysi qäbililärni tizginläş üçün Täŋritağ tizmisiniŋ şimaliy etigigä kätkän.
Hänzu tarihçiliri türklärniŋ Muqan qağanniŋ rähbärligidä käŋ kšlämlik käŋiyişidin änsirigän. Bu uruşlarğa Muqan qağan bevasitä arilaşmiğan. Mäsilän, ğäriptiki talitlarğa qilinğan jürüşkä Muqanniŋ tağisi İstämi qomandanliq qilğan edi. Şärqiy Moŋğolstandiki küçlärni boysunduruş uruşiğa Muqan qağanniŋ inisi qomandanliq qilğan. Qisqisi, türklär vaqtini ottura tüzläŋliktiki hanliqlar bilän bolğan härbiy vä säyasiy munasivätni tizginläş bilän štküzdi. Şuŋa ularniŋ äsli qäbilä bazisi yänila ilgärki jutlirida qaldi. Muqan qağan 572-jili vapat boluştin burun ordisini Moŋğolstanniŋ şimalidiki Ötükängä kšçärdi. Türklärniŋ tunҗa qäbililär ittipaqi Altay teğiniŋ җänubiy uçida barliqqa käldi. Bu zimin ularniŋ ana juti edi. Kšk türk hanliği qurulup, zimini käŋäygändin keyinmu, nurğun türklär yänila Altay teğiniŋ Ğärbiy türk hanliğiğa tävä boldi. Juqurida tohtalğan ikkinçi vä üçinçi äpsanidiki müҗmälliklärniŋ bälkim šzigä çuşluq tarihi bardur. Türklär bilän Ğärbiy türklär arisidiki päriqlärniŋ häl qilinişi kälgüsidiki tätqiqat nätiҗilirigä bağliqtur.
İnternet sähipiliridin elindi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ