«…Gah, yänä yaşap käldim ğemiŋni yäp…»

0
160 ret oqıldı

(Häliq şairi Muhämmätҗan Raşidin häqqidä)
Uyğur teatriniŋ tamaşibinlar zali adämlär bilän liq tolğan. Sähnidä äҗayip bir muŋluq, qulaqqa yeqimliq nahşa yaŋrimaqta. Uniŋ sehirliq küçi hämmini šz ilkigä elivalğan…
Çinäŋgä, ah ana, zämzäm quyup beräy desäm, sän yoq,
Netäy, äҗriŋ üçün pahlan soyup beräy desäm, sän yoq.
Tutup çiqmaqni oylaymän, uçaŋni tün boyi ändi,
Beşiŋğa qoş yastuq qoyup beräy desäm, sän yoq…
Nahşini iҗraçi bar vuҗudi bilän eytivatatti. Öp-çšrämgä qarisam, zalda oltarğan yeşi çoŋlarmu, hätta yaşlarmu šzini tutalmay, kšzliridin yaş tamçilatti…
Kontsert štüp birnäççä kündin keyin heliqi nahşini orunliğan teatrniŋ kšzgä kšrüngän nahşiçisi bilän hämsšhbättä bolup qaldim. Gäpara män uniŋdin: «Siŋlim, siz eytip jürgän «Sän yoq» degän nahşiniŋ sšzini kim yazğan, bilämsiz?» däp soridim. U biraz oylinip turup: «Bilmäydekänmän, häliq nahşisiğu däymän», dedi.
– Yaq, häliq nahşisiğa aylinip kätkän uniŋ mätinini ataqliq şair Muhämmätҗan Raşidin yazğan.
– Şundaqmu? Biz, nahşiçilar, kšp vaqitlarda häliq sšyüp tiŋşaydiğan nahşilarniŋ muälliplirini bilmäymiz. Kontsertni elip maŋğuçilarmu bäzidä nahşa muällipini elan qilmaydu, ämäsmu, – dedi u säl hiҗalät bolğandäk.
Yeqinda bir toyda bolup qaldim. Toy milliy çalğu äsvaplarniŋ җor boluşida eytilivatqan nahşa-sazlar bilän qizivatqan edi. Ariliqta häliq nahşilirini helila vayiğa yätküzüp eytip jürgän bir nahşiçi inimiz dutar bilän «Çidisaŋ kälgin» degän nahşini orunlap bärdi.
Ot šçmigän qazanlarğa ohşaydu aläm,
Ottin uluq küräşlärgä çidisaŋ kälgin.
Çin pütmigin: «Parağätkä tuğulduq», desäŋ
Salqini yoq çšl-däştilärgä çidisaŋ kälgin.

Һärkim kelip sšyüvärmäs ikki mäŋziŋgä,
Gah häm qara sürkäşlärgä çidisaŋ kälgin.
Silaş ämäs, tatlaş üçün tirnaqlar täyyar,
Husur tepip җšndäşlärgä çidisaŋ kälgin…
Toyda oltarğanlar zäŋ qoyup tiŋşap ahirida güldiras çavaklar bilän uniŋğa rähmät eytişti. Ariliqta uniŋ yeniğa berip: «Ukam, sän baya eytqan nahşiniŋ äsli nami «Tuğulmiğanlarğa» däp atilidu. Nahşiniŋ mätinini kim yazğan, bilämsän?», däp sorivedim, bilmäydiğanliğini eytti.
– Äsli bu häliq nahşisiğa aylinip kätkän. Nahşiniŋ namini kšpçilik «Çidisaŋ kälgin» däp atavalğan. Uniŋ mätinini şair Muhämmätҗan Raşidin yazğan, – dedim uniŋğa.
Hoş, ändi Muhämmätҗan Raşidin kim? Qandaq äsärlärni yazğan?

Şairniŋ şeirlirini vä bir äslimisini buniŋdin helä jil ilgiri «Uyğur avazi» geziti elan qilip, uni oqurmänlärgä aziraq tonuşturğan bolsimu, kšpçilik uni yahşi bilip kätmäydu. Bilmigänligi üçün bayiqi biz juqurida täkitligän ähvallar yüz beridekän. Eçinarliği, bizdä uni kšpçilik turmaq, uniŋ şeirliriğa yezilğan nahşilarni eytip jürgän sän'ätkarlarmu bilmäydekän. Şu väҗidin gezit oqurmänlirigä bu boşluqni tolturuş üçün «Häliq şairi» däp şäräplik nam alğan ataqliq ädip Muhämmätҗan Raşidinniŋ iҗadiyiti toğriliq moşu maqalini yezişqa җür'ät qildim.
U «Bu duniya», «Һayat degän mana şu», «Sän yoq», «Qandaq qilarmän», «Yaşisun», «Güldästä», «Hetiŋ käldi, šzäŋ kälmidiŋ» vä başqimu nurğunliğan şeirliri muzıkiğa selinip, tarihiy Vätinimizdä vä uniŋ sirtida häliqniŋ sšyüp tiŋşaydiğan nahşiliriğa aylanğan şeirlar muällipi.
Ataqliq şair Muhämmätҗan Raşidin 1940-jili 19-iyun' küni Ğulҗa nahiyäsiniŋ Oniyaryüzi yezisida dehan ailisidä duniyağa kälgän. Toluqsiz ottura mäktäpni şu yezida tügätkändin keyin, 1955 – 1958-jilliri Şinҗaŋ yeza egiligi tehnikumida tähsil kšrgän. Uni pütirip Çapçal nahiyäsidä, andin Ğulҗa nahiyäsi Oniyaryüzi ottura mäktividä muällim bolup işligän. 1968-jili avgust eyida Hitayda jürgüzülgän «Mädäniyät zor inqilaviniŋ» qabahätlik härikiti nätiҗisidä eğir ziyankäşlikkä uçrap, 1982-jilğiçä, yäni säl kam on bäş jil türmä-sürgünlärdä azap çäkkän. 1982-jili pütünläy aqlinip çiqip vä barliq imtiyazliri äsligä kältürülüp, Ğulҗa nahiyälik 1-ottura mäktäptä til-ädäbiyat pänliriniŋ muällimi vä mäktäp mudiriniŋ orunbasari bolup işligän.
Muhämmätҗan Raşidin däsläp 1958-jili oktyabr'da «İli gezitida» elan qilğan «İli däriyasi» şeiri bilän ädäbiyat sepigä kirip kälgän. Şuniŋdin buyan ta bügüngä qädär gezit-jurnallarda miŋdin oşuq şeiri, jigirmidin artuq hekayisi, on bäş parçä ilmiy maqalisi elan qilinğan. Şairniŋ «Kakkuk güli», «Jillar izi», «Künlär al'bomi», «Ana yär qäsidisi», «Ömür ilhamliri», «Һayat degän mana şu», «Muhäbbätmu uluq bir kitap», «Yahşilarğa nahşilar tola» qatarliq şeirlar toplamliri vä «Tenigän kšŋül» namliq hekayä, povest' vä äslimilär toplimi näşir qilinğan.
Muhämmätҗan Raşidinniŋ şeirliriniŋ tili ammibap, turmuşqa yeqin, häliqqä yeqimliq, härqandaq oqurmängä çüşinişlik vä ravanliği bilän päriqlinidu. Uniŋ şeirliriniŋ häliq qälbigä siŋip ketişi, şeiriy toplamliriniŋ kitap dukanlirida, nahiyä bazarlirida tez setilip ketişi, uniŋ nurğun şeirliriniŋ nahşa qilip eytilişi, keyin häliq nahşiliriğa aylinip ketişi, hekmät şeirliriniŋ mehmanhana-saraylarda, çoŋ soda orunlirida, härhil mädäniyät sorunlirida tšr tamğa hšsnihät bolup ilinişi, türlük bäzmä-sorunlarda җamaätniŋ hšzürlinişi üçün oquluşi «häliq şairi» degän uluq namğa munasip ekänliginiŋ dälilidur. Şähsän šzäm Ürümçigä vä Ğulҗiğa barğinimda, çoŋ restoran vä kafelarda ataqliq ädiplär Abdurehim Ötkür vä Teyipҗan İlievniŋ şeirliriniŋ qatarida Muhämmätҗan Raşidinniŋmu şeirliriniŋ hšsnihät bilän yezilip, tšrgä esiqliq turğanliğini kšrgän. Ägär hatalaşmisam, buniŋdin ikki jil ilgiri Ğulҗa şähiridä şairniŋ iҗadiyitigä beğişlanğan çoŋ bir mädäniy çarä-tädbir štküzülüp, uniŋğa juquri lavazimliq şähslär iştrak qilip, şairğa «Häliq şairi» degän namniŋ berilgänligini räsmiy türdä elan qilip, ton kiygüzgän ekän.
Muhämmätҗan Raşidin ädäbiyatşunas-tätqiqatçilarniŋ pikriçä, uslub җähättin çoŋ bir yeŋiliq yaratqan şairdur. Uyğur häliq eğiz ädäbiyatiniŋ janri bolğan häliq qoşaqliridin šrnäk alğan, paydilanğan şairlar az ämäs. Amma häliq qoşaqliriniŋ tüp-alahidilikliri bilän uyğur şeiriyitiniŋ yadroluq alahidiligini šzara birläştürüşni šziniŋ iҗadiyät uslubi qilğan şairlar bolmiğan edi. Lekin şu boşluqni Muhämmätҗan Raşidin tolturdi. U başqa şairlirimiz yaritip baqmiğan uslubni yaratti.
Şair šziniŋ 2006-jili näşir qilinğan «Yahşilarğa nahşilar tola» namliq şeirlar topliminiŋ muqäddimisidä: «Qoluŋizdiki bu mätinlär topliminiŋ qandaq qilip şu qädär җuğlinip qalğanliğidin šzämmu dämalliqqa birnärsä däp berälişim natayin. Gärçä, sap şeiriyät bilän nahşa mätinliri šz tarihida çämbärças munasivätlik şäyilär bolsimu, lekin män iҗadiyätniŋ däslividä nahşa mätinlirigä unçivala näzär ağdurup kätmigänmän. Keyinki jillarda qälimimniŋ nahşa mätinliri bosuğisiğa qädäm besişi päqät meniŋ şeirlirimdiki nahşa mätinlirigä has alahidä amillarniŋ moҗutluq sävävidinla boldi, däp oylaymän. U bolsimu, şeir väzniniŋ ravan, tiliniŋ yenik, çüşänçiliriniŋ roşän, pikirliriniŋ udulluği qatarliq hasliqlar boluşi mümkin. Buni yänila aldi bilän muzıkant vä nahşiçilar tonup yätti. Duniyadin tolimu baldur kätkän talantliq nahşiçi märhum Ähmät Ömärniŋ «Bu duniya», Sayitҗan Sidiqniŋ «Yaşisun» degän şeirlirimğa vä şularğa ulapla yänä başqilarniŋ «Sän yoq», «Män sävdayi bolup qaptimän», «Käptirim», «Qandaq qilarmän», «Yarimğa mäktüp», «Һayat degän mana şu», «Güldästä» qatarliq şeirlirimğa ahaŋ işläp, äҗayip täsirlik nahşilarğa aylanduruşi meniŋ qälimimniŋ nahşa mätinlirini yezişqa qadir ekänligimni nahayiti häqliq vä orunluq halda dälillidi. Buni šzämmu päqät şuniŋdin keyinla häqiqiy his qilişqa başlidim. Män buniŋ üçün yänä Rozi Abduväli, Pärhat Abit Çuğlan, Sänäbär Tursun, Nurmuhämät Rozi, Mävlan Äli qatarliq kompozitor, muzıkantlarğa alahidä rähmät eytmasliğim mümkin ämäs. Nahşa mätinliri iҗadiyitidin ibarät bu gšzäl baqqa meni äynä şular җälip qildi, bu qaynaq koçiğa şular sšräp kirdi, bu nahayiti säväpkar muhim bir täräp. Yänä bir täripi bolsa, җämiyät mäniviy turmuşniŋ moşundaq iҗadiyätkä täqäzaliği, moşundaq yeŋiliqqa hamildarliği edi…» däp yazidu.
M.Raşidin şeirliriniŋ yeziliş tarihimu härhil väqiälärgä tolup-taşqan. Mäsilän, u türmidä yatqanda tartqan azap-oqubätliri toğriliq yazğan «Qiyamättin qaytip kälgiçä» namliq äslimisidä mundaq yazidu: «Şeiriyät päqät armandäkla iş bolup qaldi. Uniŋğa imkaniyätmu yoq edi. Däptärgä yeziş äsla mümkin ämäs, arilap-arilap yataqlarni çugup-ahturup turidu. Ularniŋ qoliğa şeirlarniŋ çüşüp qelişi intayin hätärlik edi. Şundaqtimu içimdä piçirlap jürüp, «Gül», «Güldästä», «Käptirim» qatarliq şeirlarni yazdim. «Güldästä» degän şeirim nazuk şaraittiki dost-yaränlär sägäkligigä ündälgän häm ularni ümütlük boluşqa çaqirğan. «Käptirim» degän şeirimni rämätlik Abdukerim Mähsümniŋ ayalidin hatirҗäm bolmayvatqan kšŋül pärişanliğidin täsirlinip yazdim. Türmidin çiqqandin keyin, İlidiki mäşhur nahşiçi Ähmät Ömär muzıka iҗat qilip, nahşiğa saldi. Mätinniŋ iҗat boluş täpsilatini Ähmät Ömär 1998-jili vapat bolğandin keyin, «İli gezitiğa» «U bar yärdä bahar bar edi» degän maqalä yezip, alahidä tonuşturdum».
Şair iҗadiyitiniŋ asasiy mäzmuni muhäbbät, lirika vä turmuştiki kişilik munasivät mavzusidur. Uniŋ asasän muhäbbät mavzusini asas qilğanliği häyran qalarliq iş ämäs. Duniyada muhäbbät nahşiliriniŋla kişilär quliğiğa äŋ yaqidiğan nahşilar ekänligini dälilläşniŋ haҗiti yoq. Çünki äŋ täsirlik, äŋ җälipkar nahşilar yänila şu muhäbbät nahşiliri bolup qaldi. Mäsilän, tšvändiki şeirlar üzündilirini oqup kšräyli:
Kelär bolsaŋ, bügün käl yarim,
Taŋğa kälsäm, bu çirayim yoq.
Ömür qançä uzun bolsimu,
Yaşliq degän bizdä dayim yoq.

Arisiğa jigit-qizlarniŋ,
Bügün kälgin, ätä җayim yoq.
Tänhaliqqa kšnmäymän ändi,
Kätti künlär, yanda yarim yoq.

Män taqätsiz tuğuluptimän,
Kšp taqätkä ihtidarim yoq.
Bu җahanğa seni däp käldim,
Sän bolmisaŋ ätivarim yoq.

Taŋlar kšrsäŋ, tanarsän bälkim,
Undin šzgä mändä vayim yoq.
Qandaq kiräy bağlarğa yalğuz,
Җännätkimu sänsiz rayim yoq.
(«Yarimğa mäktüp»)

Yaki:
Hetiŋ käldi, šzäŋ kälmidiŋ,
Tosti kimlär seniŋ yoluŋni.
Düşmän tutsa qandaq çidaymän,
Män tutqiçä seniŋ qoluŋni.

Hetiŋ käldi, šzäŋ kälmidiŋ,
Qonup qaldiŋ qaysi štäŋdä.
Jiğlimamdim bağlarda yalğuz,
Sän kälmisäŋ bahar kälgändä.

Hetiŋ käldi šzäŋ kälmidiŋ,
Yolliriŋda däriya barmidi?
Aşiqlarniŋ täğdir – šzäldä,
Yaki şundaq yoli tarmidi?
(«Hetiŋ käldi, šzäŋ kälmidiŋ»).
Şairniŋ uzun jillar җäriyanida 250tin oşuq nahşa mätinlirini yazğanliği mälum. Uniŋdin başqa M.Raşidin iҗadiyitidiki şeirlarniŋ kšp qismini adättiki turmuşta kişilärniŋ bir-birigä bolğan munasiviti, kişilik mehir-şäpqät, ata-aniğa bolğan hšrmät vä ğämhorluq, bala tärbiyisi ohşaş mavzular egiläydu. Mäsilän, oqusaŋ oquğuŋ kelip turidiğan, hätta yadlavelişqa tegişlik tšvändiki «Bir küni» degän şeirida ata-anini sävirçanliqqa, pärzändiŋ hata yolğa kirip qalsa, bir künlär kelip šz yolini tapidiğanliğiğa ümütvar boluşqa çaqiridu:

Balaŋ azsa «ah» urma, yol tapidu bir küni,
Aman bolsa ularmu, pul tapidu
bir küni.

Hata basqan qädämlär, qaldurğanda qatardin,
Özi maŋğan çatqalğa ot yaqidu
bir küni.

Gädänkäşlik heçkimdin, udum ämäs ularğa,
Özi kelip aldiŋğa, gäp açidu
bir küni.

At bolğiçä asav tay, här yan çapsa çapmamdu,
Ularğimu bu duniya jük artidu
bir küni.

Kšndüridu bu җahan, talay işqa ularni,
Şular çapqan šstäŋdä, su aqidu bir küni.

Sänmu ata-anaŋni, štkän bolsaŋ äzizläp,
Oğul-qiziŋ saŋimu, ton yapidu
bir küni.

Yaman desäŋ balaŋni, kim beridu
yahşini,
Һazir yaman bolsimu, äsqatidu
bir küni.
Şair şeirdin başqa nurğunliğan ğäzäl-mähämmäs, satirilarnimu yazğan. Mäsilän, «Sän mändäk bolalamsän», «Oqup turimiz», «İçkändin keyin» degän vä başqimu nurğunliğan satiriliq şeirliri kšpçilik oqurmänlärniŋ kšŋlidin çiqti. Uniŋ «Sän mändäk bolalamsän» degän satirisi «Täŋritağ ädäbiyat mukapitiğa» erişkän. Şairniŋ «Oqup turimiz» degän satirisida җämiyättiki uçrişip turidiğan bäzibir kişilärniŋ ikkiüzlükligi, insap-imansizliği, yalğançiliği ohşaş illätliri qattiq tänqit qilinğan:

Biz hudadin qorqup turimiz,
Şuŋa namaz oqup turumiz.
Sorunlarni saqini amma,
Quymamsän, däp noqup turumiz.

Kesäl juqti qarğa-quzğundin,
Kšrüngänni çoqup turumiz.
Holum-hoşna demäymiz äsla,
İlinğanni soqup turumiz.

Ayrimaymiz halal-haramni,
Yalğannimu toqup turumiz.
Lekin, yänä qorqup turumiz,
Şuŋa, namaz oqup turumiz.
Uniŋ näsriy äsärliridin «Tenigän kšŋül» povesti, «Qiyamättin qaytip kälgiçä» äslimisi vä kšpligän hekayiliri toğriliq gäp qozğisaq, uniŋğa alahidä bir tohtilişqa toğra kelidu.
Muhämmätҗan Raşidinniŋ iҗadiyiti toğriliq Qazaqstan uyğurliriğa tonuşturuş mähsitidä häm şähsän šzämniŋ uniŋ şeirliriniŋ bir muhlisi vä ihlasmäni süpitidä 2007-jili «Naş vek» näşriyatida qerindaş inilirimniŋ hamiyliğida şairniŋ tallanğan şeirliri, ğäzäl-muhämmäsliri vä säl qisqartilğan «Qiyamättin qaytip kälgiçä» namliq äslimisini šz içigä alğan «Һayat degän mana şu» degän nam bilän toplimini näşirdin çiqardim. 500 nusha bilän näşirdin çiqqan bu kitap tez tarilip kätti. Bügünki kündä bizdä şairniŋ şeirliriğa yezilğan nahşilarni «Yarkänt bulbulliri», «Diyar», «Nur» topliri vä bir qisim ihlasmän nahşiçilar iҗra qilip, sän'ätsšyär hälqimizniŋ alqişiğa egä bolup kälmäktä.
Hulasiläp eytqanda, şair šziniŋ iҗadiyitidä hazirğiçä juqarqidäk izçil nätiҗilär bilän kelivatidu. Һazir kişilär qädirläp yoqlap turidiğan, yaşlar ziyarät qilip turuvatqan, qälimini heliğiçä taşlimiğan mol hosulluq şair bolup käldi. Nurğun kişilärniŋ eğizida häliq şairi atilip, yazğan şeirliri häliq qälbigä mäŋgü siŋip kätti. Huddi šzi bir şeirida yazğinidäk:

Qälämni šzäŋ bärdiŋ, ana hälqim,
Tay desäm, tulpar boldi mindürginiŋ.
Җimi šzäŋ tärdiŋ vuҗudumğa,
Bir ämäs, miŋ gül boldi, ündürginiŋ.

Hälqim, däp şuŋa seni qädirlidim,
Şairiŋ boldum seniŋ neniŋni yäp.
Gah çavak çelip käldim şatliğiŋğa,
Gah yänä yaşap käldim, ğemiŋni yäp, – däp şair җaniҗan hälqiniŋ qälb tšridin juquri orun elip, qizğin iҗat bilän yaşap kälmäktä.

İsmayil ROZİEV,
jurnalist.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ