Sän°itimiz asminidiki «Qoş yultuzlar…»

0
180 ret oqıldı

Mähpir Baqiev! Roşängül İlahunova! Käspiy teatrimizniŋ tarihi säksän jildin alqiğan bolsa, demäk, uniŋ ällik jilliq paaliyiti näq Mähpir Baqiev häm Roşängül İlahunovaniŋ mubaräk isimliri bilän çämbärças bağliq. Bu isimlarda sän°ätkä huştar uyğur hälqiniŋ sehirliq nahşisi bilän därt-häsrätliri muҗässäm. Bu isimlarda käspiy uyğur teatr sän°itiniŋ Uluq Vätän uruşi vä uniŋdin keyinki müşkül dävirlärdiki täräqqiyat davanliri muҗässäm. Ular şiҗaätlik mehniti bilän teatrimizni yepilip ketiş hovupidin saqlap qalğan sän°ätkarlirimiz.
Qazaqstanniŋ häliq artistliri Mähpir Baqiev bilän Roşängül İlahunova hšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyin yeşi ulğiyip, helä yaşlarğa yätkän päytliridimu päqät Uyğur teatri bilän yaşidi. Barliq äslimilirini muҗässämläp, «Teatrda štkän hayat» namliq kitapni yezip, biz, bügünki ävlatqa, soğa qilip qaldurdi. 1996-jili Mähpir aka baqiliq bolğandin keyin biz, yaşlar, peşqädäm ustazimiz Roşängül İlahunovani bir künmu yalğuz qaldurmiduq. Animiz teatr bosuğisini atlap kirip kälginidä, birdinla ätrap tehimu yorup, bärikät nurliri yeğip kätkändäk bolatti. Şuniŋ üçünmu bizgä qädirdanimizğa arimizda yänä uzaq jillar yaşaydiğandäk, teatrimiz tšridä tehi talay jillar biz bilän billä bolidiğandäk bilinätti. Animizniŋ bärikätlik qolliridin bir piyalä çay içiş üçün uniŋ šyigä aldirattuq.
Mähpir Baqiev Uyğur teatriğa 1935-jili qobul qilinğan. Teatrimizniŋ şu jillardiki baş rejisseri Vahap Äzimov däsläp Җ.Asimov vä A.Sadirovniŋ «Anarhan» spektaklidiki Lozuŋbägniŋ rolini, andin «Arşin-Malalandiki» Äsqärniŋ, «Qozı Kšrpeş – Bayan Suludiki» Qoziniŋ, «Ğerip-Sänämdiki» Ğeripniŋ, «Malinovkidiki toydiki» Andreykiniŋ rol'lirini bu yaş talantliq artistqa tapşuridu. Şundaqla u kontsert brigadisi tärkividä nahşiçi süpitidimu kšpçilikkä tonuluşqa başlaydu.
1941-jili Uluq Vätän uruşi başlinişi bilän, tehi ändila sän°ätniŋ šzi üçün tepişmaq bolup kälgän qir-sirlirini šzläştürüp, qaynaq iҗat dävrini başliğan çağda, Mähpir Baqiev җäŋ mäydaniğa atlinidu. 1942-jili ularniŋ qismi uruş oti rasa qaynavatqan Poti şähiri, andin Tuapse vä başqa şähärlär üçün bolğan şiddätlik җäŋlärgä qatnişidu. Novorossiysk yenida bolğan qattiq җäŋlärniŋ biridä Mähpir aka eğir yaridar bolidu. Һärbiy gospital'da operatsiya qilinip, salamätligi tüpäyli, җäŋ mäydanidin ana jutiğa qayturulidu.
1943-jil… Uyğur teatri Çeläkkä kšçirilgän. Kollektivniŋ misli kšrülmigän eğirçiliqlar ilkidä teatrniŋ tarqap kätmäsligi üçün keçä-kündüz paaliyät jürgüzüvatqan päyti. Teatrdiki asasiy jük ayallarniŋ zimmisigä çüşkän. Qişniŋ qähritan soğlirida aylap gastrol'larda jürüp, ärlär rol'lirini ayallar šzliri iҗra qilivatqan bir päyttä Mähpir akiniŋ Uyğur teatrğa qaytip kelişi, älvättä, nahayiti çoŋ hoşalliq boldi.
Şundaq qilip, 1945-jili oktyabr'dä Almutida štkän uyğur sän°itiniŋ onkünlügigä uruştin qaytqan akterlar bilän toluqturulğan teatr kollektivi «Anarhan», «Ğerip-Sänäm», «Tahir-Zohra» spektakl'liri vä çoŋ kontsert programmisi bilän käldi. Mäzkür äsärlärdiki Һämra, Ğerip vä Tahir rol'lirini Mähpir Baqiev, ändi Anarhan, Sänäm, Zohra käbi iradilik, gšzäl qizlar rol'lirini teatrniŋ yaş aktrisisi Roşängül İlahunova orunlap, käŋ tamaşibinlarniŋ sämimiy alqişiğa bšländi.
1941-jili Uyğur teatrida šz paaliyitini başliğan Roşängül İlahunova bolsa, gšzäl Yarkänt täväsidin kälgän edi. Mähpir Baqiev bilän Roşängül İlahunovaniŋ abroyi, ammibapliği, tamaşibinlarniŋ ularğa bolğan hšrmät-ehtirami, muhäbbiti tehimu ulğiyip, ular sähnigä çiqqanda kšpçilik zor alqişlar bilän qarşi alatti. İkki yaşniŋ sähnidiki sämimiy dostluği bara-bara häqiqiy muhäbbätkä aylinip, pütün teatr kollektivi bu ikki aşiq-mäşuqniŋ neka toyini nişanlidi.
Mähpir Baqiev bilän Roşängül İlahunova iҗadiy paaliyitiniŋ yüksäk çoqqiğa kštirilgän, ünümlük häm mäzmunluq işligän, jirik obrazlarni yaratqan dävri asasän 1953 – 1972-jillar ariliğida teatrimizda Baş rejisser bolup işligän Sergey Başoyanniŋ paaliyiti bilän ziç munasivätlik. Çünki bu äҗayip talantliq rejisser Uyğur teatrida bir türküm spektakl'larni sähniläştürüş arqiliq Baqiev, İlahunova käbi sän°ätkarlarniŋ akterluq maharitiniŋ härtäräplimä šsüp, kamal tepişiğa çoŋ iqbal yätküzgän. Mäsilän Һämra, Ğerip, Qozı-Kšrpeş, Һäydär, Qadir, Ğopur rol'lirini Mähpir Baqiev oynisa, Nurhan, Yarinka, Şerin, Zohra, Җämilä, Mirondolina vä başqa rol'larni Roşängül İlahunova iҗra qilatti.
1957-jili häm Uyğur teatriniŋ sähnisidä җamaätçilikniŋ diqqitini šzigä җälip qilğan çoŋ vaqiä yüz bärdi. U bolsimu, kollektivniŋ İ.Popovniŋ «Ailä» spektaklini sähniläştürüş edi. Spektakl'diki yaş Volodya Ul'yanov obrizini akter Mähpir Baqiev yaratti. Һazirqi ävlat üçün ğäliti tuyulidiğan «duniya proletariatiniŋ dahisi» obrizini yaritiş – u dävirdä Keŋäş İttipaqidiki teatrlarniŋ äŋ җavapkär väzipisi bolidiğan. Һär qaysi teatr Oktyabr' inqilaviniŋ tävälludluq sänälirigä šzliriniŋ җiddiy täyyarliği bilän kelätti. SSSR artistliri Šukin, Ştrauh, Smirnovniŋ kinofil'm, spektakl'lar arqiliq yaratqan leninnamisi Keŋäş dävridä ularğa şan-şšhrät elip kälgän bolsa, 1957-jili җumhuriyätlik «Teatrlar bahari» festivalida Uyğur teatriniŋ akterliri M.Baqiev, rejisser S.Başoyan «Ailä» spektakli üçün İ däriҗilik diplom bilän täğdirländi. 1967-jili Uyğur teatri N.Pogodinniŋ «Üçinçi patetikiliq qissä» spektaklini sähniläştürdi. Bu qetimmu Leninniŋ rolini Baqiev iҗra qildi. Demäk, Uyğur teatri Mähpir Baqiev käbi talantliq akteri bar bolğaçqa, işäşlik halda şu dävirdä bäkmu muhim hesaplanğan bu mavzuğa muraҗiät qilip, šziniŋ bar imkaniyitini, akterlarniŋ bay täҗribisini teatr җamaätçiligi aldida toluq ispatlap berälidi.
Uyğur teatriniŋ çaräk äsirlik tävälludiğa teatr A.Mähpirovniŋ «Sadir palvan» äsärini sähniläştürdi. Sadir palvan käbi milliy-azatliq küräşlär särdari arqiliq M.Baqiev šzidiki akterluq maharät däriҗisiniŋ näqädär hilmu-hilliği bilän billä, lirik qährimanlardin ta qorqumsiz, šz hälqiniŋ azatliği üçün җan-teni bilän küräş qilğan milliy qährimanlar obriziğiçä bolğan akterluq diapazoniniŋ käŋ vä çoŋqur mäzmunini dälilläp, kšpçilik tamaşibinlarniŋ kšŋlidin illiq orun aldi. Bu hil qährimanlar obrazliri akterni tehimu rohlandurup, kälgüsidä uniŋ akterluq paaliyitidiki yänä bir çoŋ iҗadiy işta җür°ätlik izdinişkä amil yaritip, tehimu ilhamlandurdi. U M.Kebirov, M.Muşrapilovniŋ «Untulmas künlär» spektaklidiki uyğur jigiti Mahmut Ğoҗamiyarovniŋ obrizini yaratti. Akter yaratqan milliy qährimanlar obrazliri bir-biridin käskin päriqlinidu. 1961-jili, yäni teatrimiz Çeläktin Almutiğa kšçirilgändin beri repertuarimiz rus vä keŋäş klassikliri, qerindaş häliqlär häm duniya täräqqiypärvär dramaturgliriniŋ äŋ yahşi äsärliri bilän beyip maŋdi. U spektakl'lar hälqimizni mäniviy vä estetik җähättin tärbiyiläştä çoŋ rol' oynidi. Rejisserlar Baqievniŋ akterluq imkaniyitini bilgäçkä, işäş bilän teatr repertuarini dävir tälivigä, tamaşibinlar ehtiyaҗiğa җavap bärgidäk härhil janrdiki äsärlär bilän yeŋilap turdi. M.Baqiev komediya janridimu äҗayip obrazlar galereyasini yaratti. «Maysäriniŋ işidiki» — Qazi, «Öyliniştiki» — Koçkarev, «Näsirdin Äpändidiki» — Quzzat, «Mäşädi ğubattiki» — Mäşädi, «Seniŋ qara kšzliriŋdiki» — Bağvän bovay rol'liri äynä şular җümlisidindur. R.İlahunova bolsa, A.Qaharniŋ «İpäk syuzanä» spektaklidiki — Hapizä rolini, V. Rozovniŋ «Uniŋ dostliri» äsäridiki — Lyusyaniŋ, B.Rähmanovniŋ «Jüräk sirliridiki» — Sürmähanniŋ, Һ.Һakimzadiniŋ «Bay vä batraq» p'esisidiki — Җämiläniŋ, İ.Popovniŋ «Ailisidiki» — Mariya İl'niçnaniŋ, S.Abdullaniŋ «Tahir-Zohrasidiki» — Zohraniŋ, Q.Gal'doniniŋ «Mehmanhana egisidiki» — Mirandolinaniŋ, Q.Yaşinniŋ «Nurhan» äsäridiki Nurhanniŋ vä başqa nurğunliğan rol'larni iҗra qildi. Nätiҗidä M.Baqiev, R.İlahunovaniŋ sän'ät sahasidiki hizmätliri juquri bahalinip, ularğa «Qazaqstan SSRniŋ häliq artisti» pähriy nami berildi. Şundaqla «Һšrmät Bälgüsi», «Ämgäk Qizil Tuği» ordenliri bilän mukapatlandi, tšrt qetim Qazaqstan SSR Aliy Keŋäşniŋ Pähriy gramotisi bilän vä birqançä medal'lar bilän täğdirländi.
Umumän, teatr namliq laboratoriyadä – Anilar obrizini sähnidä gävdiländürüş, anilarni sähnigä elip çiqiş u äşu teatrdiki härbir aktrisiniŋ arzusi. Moşu turğudin alğanda, teatrimizda härhil jillarda sähniläştürülgän «Anarhandiki» — Gülzariniŋ, «Kelinlär qozğiliŋidiki» — Pärmanbüviniŋ, «Odisseyniŋ ğäzividiki» — Evrikleyaniŋ, «Muqamçilardiki» — Gülşänimniŋ vä «Anamniŋ aq kšynigi» häm «Çätällik» dramiliridiki Anilarniŋ rol'lirini R.İlahunova muvappäqiyätlik orunlap çiqti. 1977-jili «Anamniŋ aq kšynigidiki» — Ana rolini aliy däriҗidä iҗra qilğanliği üçün aktrisa SSSR Mädäniyät ministrligi bilän SSSR Yazğuçilar ittipaqiniŋ birinçi däriҗilik diplomi bilän mukapatlandi. Moşu җähättin teatrimizda štkän äsirniŋ 70-80-jillirida iҗat qilğan rejisser QҖniŋ häliq artisti Qadir Jetpisbaevni häqiqätän amätlik rejisser desäk bolidu. Çünki bayiqi birqatar spektakl'larda rejisserniŋ oy-mähsiti R.İlahunova, Q.Abdurasulov, B.Mamudaev, Q.Mäŋsürov, H.Zäynavdinova, R.Sattarova, R.Mähpirova, A.Äysaev, T.Ablizova, M.Һoşurov, M.Һezimov käbi bir türküm akterlarniŋ yüksäk mahariti arqiliq tamaşibin diliğa yol açalidi. Anilar obrizini yaritiştiki Roşängül İlahunovaniŋ mahariti – bügünki akterlar ävladi üçün tehi siri eçilmiğan çoŋ mäktäp, älvättä. Ättäŋ, u jilliri juquri käspiyligi bilän tamaşibin qälb tšridin orun alğan äşu birqatar spektakl'larni videokameriğa çüşiriş mümkinçiligi bolmiğaçqa, Baqiev, İlahunovadäk sähnä yultuzlirimiz häqqidä keyinki ävlatqa biz päqät ular yaratqan qaytilanmas obrazlarni moşundaq addiy sšzlär arqiliq hekayä qiliş bilän çäklinidiğan ohşaymiz.
Roşängül İlahunova akterluq paaliyitidin taşqiri Uyğur teatri yenidiki «Nava» fol'klor ansamblini täşkil qilğuçilarniŋ biri süpitidä häliq nahşilirini, läpärlirini, uyğur kompozitorliriniŋ nahşilirini iҗra qilğaç, ansambl'niŋ çoŋ jükini zimmisidä kštirip, Özbäkstan, Qirğizstan, Taҗikstan, Türkmänstan җumhuriyätliridä birnäççä qetim iҗadiy säpärlärdä boldi. Bolupmu Tohtahun Bähtibaev bilän billä iҗra qilğan «Jorä jan», «Qızdaray» qatarliq häzillik läpärliri tamaşibinlar täripidin güldürligän alqişlar bilän qarşi elinatti. Sän°ätkar 1955-jili tarihiy vätinimiz – Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayoniniŋ qedimiy şähärliridä šz hünirini namayiş qildi, u yärdiki talantliq sän°ätkarlar bilän uçrişip, pikir elişti. Moşundaq gostrol'lar bilän Moskva, Leningrad (hazirqi Sankt-Peterburg) şähärliridä, Moldaviya, Ukraina, Tatarstan vä Başqurtstan җumhuriyätliridä vä şundaqla Pakstanda boldi. 1992-jili Uyğur teatriniŋ kollektivi ŞUARniŋ barliq vilayätlirini gastrol'luq säpär bilän ariliğinimizda, arimizdiki äŋ çoŋimiz Roşängül aniniŋ yüksäk maharitigä qayil qalğan vätändaşlirimiz sän°ätkarniŋ yolliriğa qizilgüllärdin payandaz saldi. Äşu gastrol' häqqidä «…häliq sän'ätkari, daŋliq nahşiçi Roşän hanim šziniŋ yaşinip qalğiniğa selişturma bolidiğan şoh ussulliri, härikätliri vä yaŋraq avazi bilän «Güllävlä», «Qämbärhan» qatarliq uyğur häliq nahşilirini orunlap, tamaşibinni häyran qaldurdi häm ular qälbini lärzigä saldi…» — däp «Ürümçi käçlik geziti» yazğan bolsa, qäşqärlik şair Täl°ät Turdi qerindaşlirimizniŋ hissiyatini tšvändiki otluq misralar bilän ipadiligän edi:
…Yätmiş yaşqa kirgän
moşu çeğiŋdimu,
Miŋ bulbulniŋ päyzi
barkän avaziŋda.
Kätti jüräk-bağrim goya
simap bolup,
«Qämbärhanni» zäp yaŋritip
eytqiniŋda.

Ot ekänsän, çoğ ekänsän
yenip turğan,
Tuttuq şuŋa kündä
saŋa güldästilär.
Kirivaldiŋ jürigimniŋ
qat-qetiğa,
Ötäy ändi saŋa uzun
šmür tiläp…
Roşängül İlahunova Mähpir Baqiev bilän intayin bähitlik hayat käçürdi. Sän°ätkarlarniŋ çoŋ qizi Tamara Baqieva muzıka sahasida işläp, hazir hšrmätlik däm elişta, Moskvada istiqamät qilidu. İkkinçi qizi Gülbadäm Leningrad konservatoriyasini vä Gnessinlar namidiki Moskva dšlät pedagogika institutiniŋ aspiranturisini tamamlap, bu künlärdä Qurmanğazı namidiki Qazaq dšlät konservatoriyasiniŋ çoŋ oqutquçisi, dotsent. Nävriliri Gülzaräm bilän Diläräm daŋliq skripkiçi Marat Bisenğalievniŋ rähbärligidiki kameriliq orkestr tärkividä Angliya, AQŞ, Şveytsariya, Germaniya, İtaliya, Pol'şa, Frantsiya, Һindstan qatarliq mämlikätlärniŋ çoŋ sähniliridä maharät kšrsitip, bovisi häm momisiniŋ rohini huş qilmaqta. Һär ikkilisi İtaliyaniŋ Milan şähiridä štküzülgän muzıka konkursiniŋ laureatliri. Ailä şaraitiğa bola, bu künlärdä Gülzarä Һindstanniŋ Mumbay şähiridä istiqamät qilidu. U şu şähärdä yeŋi eçilğan muzıka mäktiviniŋ mudiri. Diläräm bolsa, Aqtavdiki muzıka kolledjiniŋ oqutquçisi. Yänä bir nävrisi Mälikäm konservatoriyadä oqutquçi. Ändi Baqievlar sulalisiniŋ tšrtinçi ävladi — çävrisi Şanayya bolsa (Gülzarämniŋ qizi), K.Bayseyitova namidiki muzıka mäktiviniŋ älaçi oquğuçisi, A.Jubanov namidiki җumhuriyätlik konkursniŋ laureati.
Käspiy teatr sän°itimizniŋ gšhärliri, isimliri äl eğizida rivayätkä aylanğan mäşhur sän°ätkarlirimizniŋ ävladi äynä şundaq šzliriniŋ bähtini muzıka sahasidin tapqan talantlar. Ularniŋ Uyğur teatri bilän uttur alaqisi bolmisimu, elimizniŋ käspiy muzıka sahasida tutqan orni alahidä mutähässislär.
Biyil Mähpir Baqievniŋ tuğulğiniğa — 102 jil, Roşängül İlahunovaniŋ tuğulğiniğa 95 jil toluptu. Demäk, šz vaqtida Sergey Başoyan täripligändäk, «Sän°ättä almaşturup bolmaydiğan adämlär yoq yaki härqandaq hadimni almaşturuş mümkin degän gäp bar, bälki bu durustu. Amma män buniŋğa «täkrarlaşqa bolidiğanlar yoq yaki štkänni täkrarlaş mümkin ämäs» degän ibarini qoşqum kelidu. Һä, meniŋ pikirdaşlirim bilän dostlirimniŋ sän°itini täkrarliğili bolmaydu» (S.Başoyan. «Qälb hatirisi, 255-b).

Gülbahar NASİROVA,
Q.Ğoҗamiyarov
namidiki dšlät akademiyalik Uyğur muzıkiliq-komediya teatriniŋ artisti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ